MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde dawıslı hám dawıssız fonemalardıń máni ayırıwshı belgileri

ajıralıp turadi. W-erinlik, juwısınqı, sonor dawıssızı, al t-til aldı, jabısınqı únsiz fonema. Bul belgileri olardıń tiykarǵı máni ayırıwshı belgileri boladı. Biraq bul ekewi de awızlıq fonema. Bul belgisi jaǵınan da birdey. W-ǵ fonemaları eki oppoziciyalı fonemalar. Sebebi, w-ǵ fonemaları eki belgisi menen birbirinen ajıralıp turadı. W-sonor, erinlik fonema, al ǵ-kishkene tillik, únli

fonema. Bul belgileri olardıń tiykarǵı máni ayırıwshı belgileri boladı. Al olardıń qalǵan belgileri birdey: ekewi de juwısınqı, ekewi de awızlıq fonemalar. W-s fonemaları eki belgisi menen bir-birinen ajıralıp turadı. W- erinlik, sonor, al s-til aldı, únsiz fonemalar. Fonologiyada bul eki fonemada eki oppoziciyalı fonemalar qatarına kiredi. W-s fonemalarınıń qalǵan belgileri birdey. Ekewi de juwısınqı, ekewi de awızlıq fonemalar.

Qaraqalpaq tilinde w sesi yarım dawıslı fonema dep te ataladı. Onıń dawıslılardan ayırmashılıǵı w sesi buwın quray almaydı. Kópshilik jaǵdaylarda w sesi dawıslı seslerdiń aldında ya dawıslı seslerdiń keyninde yamasa dawıslı seslerdiń ortasında keledi. Mısalı: oqıw, keliw, sawat, juwan, wázıypa, suw. t.b., al dawıssız sesler menen qatar kelmeydi.

Biz joqarıda w sesin yarım dawıslı fonema qatarına qostıq. W fonemasıdawıslı fonemalardıń aldında hám sońında kelip jalǵan diftonglardı quraydı. Buwın

quray almaytuǵın w sesi dawıslı seslerdiń aldında kelip ashıq diftonglardı, dawıslı seslerdiń keyninde kelip tuyıq diftonglardı quraydı. Mısalı: wákil, wázıypa, qawın, sawıt, awır, sawın, saw. t.b.

Al dawıslı o, ó fonemaları sózdiń basında kelgende ó, o bolıp aytıladı. Biraq jazıwda o hám ó sesleriniń ózi jazıladı. Mısalı: óz/ óz/, oz/oz/, os/os/. Sebebi,

ózimizdiń túpkilikli sózlerimizde o hám ó fonemasına baslanıp jazılatuǵın sóz joq.

W sesi sózdiń basında, ortasında hám aqırında ushırasa beredi. Mısalı: watan, waqıt, awqat, oyanıw, saw, taw, sawın t.b.

Til aldıN foneması.

Basqa dawıssızlar sıyaqlı N foneması da qaraqalpaq tilinde basqa dawıssızlarǵa fonema retinde tómendegishe qarama-qarsı qoyıladı. N fonemasınıń tiykarǵı máni ayırıwshı belgileri: til aldı, jabısınqı, sonor, murınlıq belgileri onıń fonologiyalıq belgileri bolıp esaplanadı. N sesi fonema retinde erinlik m fonemasına, juwısınqı j fonemasına, únsiz q fonemasına, awızlıq-b. t.b. fonemalarǵa qarama-qarsı qoyıladı hám solay jubaylasadı. Mısalı: n-m, qan-qam, n-j, nan-jan, n-q, naz-qaz-jaz, n-b, naq-baq t.b. Bul fonemalar bir-birinen bir belgisi menen de, eki belgisi menen de, ayırımları úsh, tórt belgisi menen de ajıralıp turadı. Máselen, n-m fonemaları tek bir belgisi menen ǵana ajıralıp turadı. N-til aldı, al m-erinlik fonema. Usı belgileri menen n hám m fonemaları bir-birinen ajıralıp turadı hám máni ayırıwshı xızmetin atqara aladı. Fonologiyada bul fonemalar bir oppoziciyalı fonemalar dep ataladı. Al qalǵan belgileri birdey: ekewi de sonor, ekewi de murınlıq, ekewi de jabısınqı, n, j fonemaları bolsa kóp oppoziciyalı fonemalar. Sebebi, olar úsh belgisi menen birbirinen ajıralıp turadı hám usı belgileri arqalı olar máni ayırıw ushın xızmet etedi. N-sonor, jabısınqı, murınlıq fonema, j-únli, juwısınqı, awızlıq fonema. Al olardıń qalǵan belgisi birdey: ekewi de til aldı foneması. N, q fonemaları úsh belgisi menen bir-birinen ajıralıp turadı. N-sonor, til aldı, murınlıq fonema, q- únsiz, kishkene tillik awızlıq fonema. Bul belgiler olardıń bir-birinen ajıratıp

turıwshı hám máni ayırıwshı belgileri boladı. N hám q fonemaların kóp oppoziciyalı fonemalar qatarına jatqarıwǵa boladı. N, b fonemaları kóp oppoziciyalı fonemalar. Sebebi, olar úsh belgisi menen bir-birinen ajıralıp

turadı. N-sonor, til aldı, murınlıq fonema, b-erinlik, únli, awızlıq fonema. Bul

belgiler olardıń máni ayırıwshı belgileri bolıp esaplanadı. Al olardıń

qalǵan bir belgisi birdey: ekewi de jabısıńqı fonemalar. N foneması usınday máni ayırıwshı belgileri menen qaraqalpaq tilinde basqa da dawıssızlar menen qaramaqarsıqoyıladı.

N foneması joqarıdaǵıday máni ayırıwshı belgileri menen bir qatarda máni

ayırmaytuǵın, tiykarǵı emes belgilerge de iye. Biraq, bul fonelogiyalıq jaqtan

áhmiyetli emes. Máselen, n fonemasınıń juwan dawıslılar menen qatar kelip juwan, jińishke dawıslılar menen qońsılas kelip jińishke, juwan hám erinlik dawıslılar menen qońsılas kelip juwan hám erinlik, jińishke hám erinlik dawıslılar menen qońsılas kelip jińishke hám erinlik bolıp aytılıwı onıń

tiykarǵı emes belgisi bolıp esaplanadı. Mısalı: nan, nege, nóser /jawın/,

náhán, nur t.b. Bunday n fonemasınıń n, n, n, n bolip aytılıwı n fonemasınıń tilde jumsalatuǵın renkleri yamasa wákilleri dep ataladı.

N sesi sózdiń basında, ortasında, aqırında kele beredi. Mısalı: un, on, qazan,

názik, nan, qawın t.b.

Keyin n sesine pitken sózlerge -ǵı/-gi qosımtaları qosılsa n sesi ń sesine aylanıp aytıladı, biraq jazıwda n sesi jazıladı. Mısalı: keyingi-keyińgi, qaranǵı-

qarańǵı, túngi-tuńgi t.b.

Sonday-aq, n foneması tek túbir sózlerde ǵana emes, al qosımtalarda da ushırasadı. Men, sen betlik almasıqların seplegende iyelik, barıs, tabıs sepliginde

túbir sózdegi n sesi túsip qaladı. Meniń, maǵan, meni.

Al, ol almasıǵın seplegende iyelik, barıs, tabıs sepliginde l sesi túsip qaladı da,

shıǵıs, orın sepliklerinde l sesiniń ornına n sesi jazıladı.

Ayırım jaǵdalarda n sesi m sesine aylanıp aytıladı. Mısalı: seksen bes-seksem bes, qanbadı-qambadı. t.b Biraq jazıwda sózdiń túbiri saqlanıp jazıladı.

Til aldıt foneması.

Basqa dawıssızlar sıyaqli t fonemasıda qaraqalpaq tilinde basqa dawıssızlarǵa qarama-qarsı qoyıladı hám máni ayırıw xızmetin atqaradı. T sesi fonema retinde

únli d fonemasına, kishkene tillik q fonemasına, sonor n fonemasına, juwısınqı w fonemasına, kómekey dawıssızı h fonemasına, sonday-aq basqa da dawıssızlarǵa qarama-qarsı qoyıladı hám solay etip jubaylanadı. Mısalı: t-d fonemaları tek bir belgisi menen ǵana bir-birinen ajıralıp turadı. T-únsiz, d-únli. Bul belgiler t hám d fonemaların bir-birinen ajıratıp turadı hám máni ayırıw ushın xızmet etedi. Al onıń qalǵan belgileri birdey ekewi de til aldı, ekewi de jabısınqı, ekewi de awızlıq fonemalar. T hám d fonemaları bir oppoziciyalı fonemalar. T-

q, taq-qa, tas-qas, tap-qat, t.b. Bul fonemalar da bir oppoziciyalı fonemalar. Sebebi, olar bir belgisi menen ǵana bir-birinen ajıralip turadı. T-til aldı, q- kishkene tillik fonemalar. Al olardiıń qalǵan belgileri birdey: ekewi de únsiz, ekewi de jabısınqı, ekewi de awızlıq fonemalar. T, n fonemaları eki belgisi menen bir-birinen ajıralıp turadı. Taq-naq, tıq-nıq. Demek, olar máni ayırıw ushın da xızmet etedi eken. T hám n fonemaları eki oppoziciyalı fonemalar.

N-sonor, murınlıq fonema, al t-únsiz, awızlıq fonema. T, x fonemaları eki oppoziciyalı. Sebebi, olar eki belgisi menen bir-birinen ajıralıp turadı hám sol belgileri arqalı máni ayırıwshı xızmetin atqaradı. T-til aldı, jabısınqı fonema, al x- kómekey, juwısınqı fonema. Mısalı: taq-xaq. Olardıń qalǵan eki belgisi

birdey, ekewi de únsiz, ekewi de awızlıq fonemalar.

Basqa dawıssızlar sıyaqlı t foneması da hár túrli artikulyaciyalıq renklerde aytıladı. Máselen, juwan a, ı dawıslıları menen qońsılas kelip juwan, jińishke e,

ı, á dawıslıları menen qońsılas kelip jińishke, juwan hám erinlik o, u

dawıslıları menen qońsılas kelip juwan hám erinlik, jińishke hám erinlik o, u dawıslıları menen qońsılas kelip jińishke hám erinlik bolıp aytılıwı t fonemasınıń tiykarǵı emes belgileri bolıp esaplanadı. Mısalı: tas, tes, toq, tok, túk, tis t.b. T fonemasınıń t, t, t, t, túrinde ushırasıwı t fonemasınıń renkleri dep ataladı.

T sesi sózdiń basında, ortasında hám aqırında ushırasadı. Mısalı: xat, tas, at, toqta, ketek t.b.

Til aldıd foneması.

D sesi fonema retinde qaraqalpaq tilinde basqa dawıssızlarǵa máni ayırıwshı belgileri boyınsha tómendegishe qarama-qarsı qoyıladi. D fonemasınıń tiykarǵı máni ayırıwshı belgileri til aldi,ı únli, jabısınqı hám awızlıq bolıp keliwi onıń fonologiyalıq belgisi bolıp esaplanadı. Sebebi ol fonema retinde únsiz t fonemasına, murınlıq n fonemasına, kishkene tillik q fonemasına, erinlik m fonemasına, juwısınqı j fonemasına hám t.b. fonemalarǵa qarama-qarsı qoyıladı hám jubaylasadı. Mısalı: d-t, daq-taq, d-n, dar-nar, d-q, dal-qal, d-m, qada-qama: d- j, daq-jaq. Mine, usınday máni ayırıwshı belgileri arqalı d foneması basqa fonemalardan ajıralıp turadı. D foneması basqa fonemalardan bir belgisi menen ajıralıp tursa, ayırım fonemalardan onnan da kóp belgileri menen ajıralıp turadı. Mısalı: d-t fonemaları tek bir belgisi menen ǵana ajıralıp turadı. D-únli, t-únsiz, al olardıń qalǵan belgileri birdey, ekewi de til aldı, ekewi de jabısınqı, ekewi de awızlıq fonemalar. Bul fonemalardı bir oppoziciyalı fonemalar qatarına jatqarıwǵa boladı. Sebebi, olar eki belgisi bir-birinen menen ajıralıp turadı. D- únli awızlıq

fonemalar. Bul belgiler d hám q fonemalarınıń tiykarǵı máni ayırıwshı belgileri bolıp esaplanadı. Al, olardıń qalǵan belgileri birdey: ekewi de jabısınqı, ekewi de awızlıq fonemalar. D hám q fonemaların eki oppoziciyalı fonemalar qatarına jatqaramız. D-m fonemaları úsh belgisi menen bir-birinen ajıralıp turadı. D-únli, til aldı, awızlıq fonema, al m-sonor, erinlik, murınlıq fonema. Usı

oppoziciyalı fonemalar. Sebebi, olar bir belgisi menen bir-birinen ajiıralıp turadı hám máni ayırıw ushın xızmet qıladı. D-jabısınqı, j-juwısınqı. D hám j fonemalarınıń qalǵan belgileri birdey: ekewi de únli, ekewi de til aldı, ekewi de

awızlıq fonemalar.

Biz joqarıda d fonemasınıń tiykarǵı máni ayırıwshı belgilerin atap óttik.

Usınday máni ayırıwshı belgileri menen bir qatarda máni ayırmaytuǵın belgileri de bar. Bul d fonemasınıń tiykarǵı emes belgileri bolıp esaplanadı. Máselen, d fonemasınıń juwan a, i dawıslıları menen qońsılas kelip juwan jińishke á, i, e dawıslılariı menen qońsılas kelip jińishke, juwan hám erinlik o, u dawıslıları menen qońsılas kelip juwan hám erinlik, jińishke hám erinlik ó, ú dawıslıları menen qońsılas kelip jińishke hám erinlik bolıp aytılıwı onıń tiykarǵı emes belgileri bolıp esaplanadı. Mısalı: bar, demek, duman, dut, dóń,

digir-digir t.b. Usı mısallarda d foneması hár túrli jaǵdaylarda aytılıp tur. Bunday d fonemasınıń d, d, d, d túrinde aytılıwı d fonemasınıń renkleri dep ataladı. Demek, d foneması da óziniń tiykarǵı hám tiykarǵı emes belgilerine iye eken.

D sesi sózdiń basında hám ortasında qollanıladı. Mısalı: dala, dán, qada, dos, Aydos t.b. Al sózdiń aqırında ayırım sózlerde ǵana qollanıladı. Biraq

aytılıwında t sesi aytıladı. Jazıwda d sesiniń ózi jazıladı. Mısalı: Petrograd, zavod t.b.

Al sózdiń basında, ortasında qalay aytılsa, solay jazıla beredi.

Til aldıl fonemasi.ı

Qaraqalpaq tilinde l sesi fonema retinde basqa dawıssızlarǵa máni ayırıwshı belgileri boyınsha tómendegishe qarama-qarsı qoyıladı. L fonemasınıń tiykarǵı máni ayırıwshı belgileri til aldı, sonor, juwısınqı, awızlıq bolıp keliwi onıń tiykarǵı fonologiyalıq belgisi boladı. Sebebi, ol fonema retinde kishkene tillik q fonemasına, murınlıq m fonemasına, jabısınqı ń fonemasına, erinlik p fonemasına, til artı k fonemasına, únsiz x fonemasına hám basqa da usınday dawıssız fonemalarǵa máni ayırıwshı belgileri boyınsha qarama-qarsı qoyıladı. Mısalı: l-q, lal-qal, l-m, lala-mala, l-ń, kel-keń, l-p, kel-kep, l-k, lep-kep, l-x, lalxal t.b. Mine usınday belgiler arqalı olar bir-birinen ajıralıp turadı. Bulardıń birewleri bir belgisi menen ajıralıp tursa, qalǵan belgileri birdey bolıp keledi. Mısalı: l-q fonemaları úsh belgileri menen ajıralıp turadı. L-til aldı, al q-kishkene tillik fonema, q-jabısınqı, al l-juwısınqı, l-sonor dawıssızı, al q-únsiz fonema. Usı belgileri olardı bir-birinen ajıratıp tur. Biraq ekewi de awızlıq fonema. Bul belgisi jaǵınan l hám x fonemaları birdey. Demek, l hám q fonemaları kóp oppoziciyalı fonemalar. Sebebi olar úsh belgisi menen de bir-birinen ajıralıp turadı hám máni ayırıw ushın xızmet qıladı. L-til aldı, juwısınqı, awızlıq fonema. Usı úsh belgisi arqalı l hám m fonemaları bir-birinen ajıralıp turadı. Al olardıń ekewi de sonor dawıssızı. Bul belgisi jaǵınan ekewi de birdey. L-Ń fonemaları da úsh belgisi menen bir-birinen ajıralıp turadı. L-til aldı, juwısınqı, awızlıq fonema. Al ń- kishkene tillik, jabısınqı, murınlıq fonema. L hám ń fonemalarınıń qalǵan bir belgisi birdey: ekewi de sonor dawıssızı. L hám ń fonemalar da kóp oppoziciyalı fonemalar qatarına kiredi. L-p fonemaları da kóp

oppoziciyalı fonemalar. Sebebi olar úsh belgisi menen ajıralıp turadı. L-til aldı,

sonor, juwısınqı fonema bolsa, p-erinlik, únsiz, jabısınqı fonema. Usı úsh

belgisi arqalı l hám p fonemaları bir-birinen máni ayıradı hám ajıratıp turadı. L hám n fonemalarınıń qalǵan bir belgisi birdey: ekewi de awızlıq fonemalar. L-k fonemaları úsh belgisi menen ajıralıp turadı. L-til aldı foneması bolsa, k-til artı foneması. L-juwısınqı fonema bolsa, k-jabısınqı, l-sonor dawıssızı, al k-únsiz fonema. Usı belgileri arqalı l hám k fonemalari bir-birinen ajıralıp turadı hám máni ayırıw ushın xızmet qıladı. Biraq ekewi de awızlıq fonemalar. Bul belgisi

jaǵınan l hám k fonemaları birdey. L-x fonemaları oppoziciyalı fonemalar.

Sebebi, olar eki belgisi menen bir-birinen ajıralıp turadı. L-sonor, til aldı foneması, al x-únsiz, kómekey dawıssızı. L hám x fonemalarınıń qalǵan belgileri birdey: ekewi de awızlıq, ekewi de juwısınqı fonemalar.

L fonemasınıń usınday máni ayırıwshı belgileri menen bir qatarda máni ayırmaytuǵın belgileri de bar. Mısalı: lal, kel, lágen, kól, kel, qol. Bunday l fonemasınıń l, l, l, l túrinde aytılıwı l fonemasınıń tiykarǵı emes belgileri bolıp esaplanadı. Bunda l foneması qońsılas kelgen dawıslılardıń tásirine ushırap

birde juwan, birde jińishke, birde erinlik bolıp aytılıp tur. L fonemasınıń bunday hár túrli reńklerde aytılıwı fonologiyalıq jaqtan áhmiyetli emes.

L sesi sózdiń basında, ortasında, aqırında jumsala beredi: lal, lala, qal, qala, dala, sol, qol t.b. Sózdiń basında kóbinese l sesi sırttan kirgen sózlerde ushırasadı. Ayırım sózlerde l sesi túsip qalıp aytıladı da, biraq jazǵanda sózdiń túbiri saqlanıp jazıladı. Mısalı: bolsa-bosa, kelsa-kese, alsa-asa t.b.

Bul sol, ol sıyaqlı siltew almasıqlarına -lar kóplik jalǵawı jalǵanǵanda l sesiniń túsip qalıwı ushırasadı. Bular, solar, olar. Ayırım shıǵısı, orın sepliklerinde l sesiniń ornına n sesi jazıladı.

Ayırım sózlerdi sóylegende n sesi l sesine aylanıp aytıladı. Mısalı: kúnlerkúller, azanlap-azallap, túnlep-túllep t.b.

Til aldıs foneması.

S fonemasınıń tiykarǵı máni ayırıwshı belgileri til aldı, juwısınqı, únsiz

awızlıq belgileri onıń tiykarǵı belgileri bolıp esaplanadı. Ol qaraqalpaq

tilinde fonema retinde basqa fonemalarǵa tómendegishe qarama-qarsı qoyıladı. Erinlik b fonemasına, murınlıq m fonemasına, únli z fonemasına, jabısınqı t

fonemasına máni ayırıwshı belgileri boyınsha fonema retinde qarama-qarsı

qoyıladı. Mısalı: s-b, sol-bol, s-m, sal-mal, s-t, sal-tal, s-z, qaz-qas, tas-taz t.b. S foneması bulardan basqa da dawıssız fonemalarǵa usınday belgileri arqalı jubaylasadı. Bul fonemalar bir-birinen bir belgisi arqalı da yamasa onnan da kóp

belgisi arqalı da ajıralıp turadı. Máselen, s-b fonemaları úsh belgisi menen

ajıralıp turadı. S-til aldı, únsiz, juwısınqı fonema, al b-erinlik, únli, jabısınqı fonema. Bul belgiler s hám b fonemalarınıń máni ayırıwshı belgileri boladı. Biraq ekewi de awızlıq fonema. Bul belgisi jaǵınan ekewi de birdey. S hám b fonemaları kóp oppoziciyalı fonemalar qatarına kiredi. S-m fonemalar da kóp oppoziciyalı fonemalar qatarına kiredi. Sebebi, olar tórt belgisi menen ajıralip turadı. S-til aldı, juwısınqı, únsiz, awızlıq fonema, al m-erinlik, jabısınqı, murınlıq, sonor fonema. Demek, tórt belgisi boyınsha da bul eki fonema ayıra aladı eken. S-t fonemaları tek bir belgisi menen ǵana bir-birinen ajıralip turadı. S-juwısınqı, t-jabısınqı. Al olardıń qalǵan belgileri birdey: ekewi de til aldı, ekewi de únsiz, ekewi de awızlıq fonemalar. S-z fonemaları da bir oppoziciyalı fonemalar. Sebebi olar bir belgisi menen ǵana bir-birinen ajıralıp turadı hám máni ayırıw ushın xızmet qıladı. S-

únsiz, z-únli. Al s-z fonemalarınıń qalǵan belgileri birdey: ekewi de til aldı, ekewi de juwısınqı, ekewi de awızlıq

fonemalar. S foneması joqarıdaǵıday máni ayırıwshı belgileri arqalı basqa

fonemalardan ajıralıp turadı.

S foneması da dawıslı seslerdiń tásirine ushırap hár túrli renklerde aytıladı. Máselen, a, i dawıslıları menen qońsılas kelip juwan, á, i, e dawıslıları menen qońsılas kelip jińishke, o, u dawıslıları menen qońsılas kelip juwan hám erinlik, ó, u dawıslıları menen qońsılas kelip jińishke hám erinlik bolıp

aytılıwı onıń tiykarǵı emes belgisi bolıp esaplanadı. Mısalı: sal, sál, sol, súlgi, ós, os, t.b. S fonemasınıń bunday s, s, s, s túrinde aytılıwı s fonemasınıń renkleri yamasa tilde jumsalatuǵın wákilleri dep ataladı.

Qaraqalpaq tilinde s sesi sh sesi menen qatar kelip únleslik nızamı boyınsha sh sesine aylanıp aytıladı. Mısalı: basshı-bashshı, qosshı-qoshshı, biraq jazıwda bul eskertilmeydi.

Qubla dialektlerde, sonday-aq ózbek, túrkmen tillerinde s sesiniń ornına sh sesi jumsaladı. Mısalı: tas-tash, qas-qash, tis-tish t.b.

Til aldız foneması.

Qaraqalpaq tilinde z sesi de óziniń máni ayırıwshı belgileri arqalı basqa dawıssızlarǵa fonema retinde qarama-qarsı qoyıladı. Z fonemasınıń ayırıwshı belgileri til aldı, juwısınqı, únli, awızlıq bolıp keliwi onıń fonologiyalıq belgileri bolıp esaplanadı. Ol únsiz s fonemasına, erinlik p fonemasına, kishkene tillik h fonemasına, jabısınqı g fonemasına, murınlıq ń fonemasına hám basqa dawıssız fonemalarǵa usınday belgileri arqalı fonema retinde qarama-qarsı

qoyıladı. Z foneması bul fonemalardan bir belgisi yamasa onnan da kóp belgileri arqalı ajıralıp turadı. Z-s, qaz-qas, jaz-jas: z-p, qaz-qap, jaz-jap, z-x, zatxat, z-g, zil-gil, z-ń taz-tań t.b. Basqa da dawıssız fonemalar menen usılay jubaylasadı. Z-s fonemaları tek bir belgisi menen ǵana ajıralıp turadı. Z-únli, s-

únsiz. Al olardıń qalǵan belgileri birdey, ekewi de til aldı, ekewi de