MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde orın hám waqıt pısıqlawıshlardıń ańlatılıwı

- 51 -

aǵzalardıń xızmetinde kelgen sózlerdiń ózleri ǵárezli gáp aǵzasına sintaksislik qatnas xarakterine, baǵındırıwshı

sózdiń semantika-sintaksislik mánisine hám túsindiriwshi aǵza xızmetindegi sózlerdiń leksikalıq mánilerine ılayıq durıs sorawlar qoyıw arqalı anıqlawdı kórsetedi.

Tolıqlawısh penen pısıqlawıshtı bir-birinen ajıratıwda sol gáp aǵzalarınıń xızmetinde kelgen sózlerdiń semantikalıq belgisi tiykarǵı roldi atqaradı. Sonlıqtan bul eki sintaksislik kategoriyanı bir-birinen ajıratıwda tradiciyalıq belgi retinde qollanılıp kiyatırǵan gáptegi sózlerdiń mánisine, sorawlarına qaraladı. Pısıqlawısh xızmetindegi sózler is-háreket procesin hár túrli pısıqlawıshlıq mánide sıpatlap, ráwishlik

xarakterdegi qawqqa?, qalay qaray?, qaydan?, qayda?, qalay?, qayer menen? t.b. sorawlarǵa juwap beredi. Al tolıqlawısh xızmetindegi sózler is-háreket procesin obyektlik mánide sıpatlap seplew formalarındaǵı atlıq sózlerge qoyılatuǵın kimge?, nege?, kimnen?, neden?, kimde?, nede?, kim menen?, ne menen? t.b. sorawlarǵa juwap beredi.

Qıya seplew formalarında kelgen pısıqlawısh penen tolıqlawıshtı bir-birinen ajıratıwda, tiykarınan, tómendegi

ózgeshelikleri esapqa alınadı:

1. Pısıqlawısh penen tolıqlawısh kontekstegi mánilerine, qaysı mániniń basım keliwine qaray anıqlanadı:

a) barıs, shıǵıs, orın seplew formalarında yamasa tirkewishli kelgen atlıqlar kontekste dáslepki konkret predmetlik mánisinen awısıp, pısıqlawıshlıq mánide keledi: Toǵaydan adamlar kelmey atır (T.Qayıpbergenov).

Bul gáplerdegi dıqqat etilgen sózler is-háreketke qatnaslı orın hám sın pısıqlawıshlarınıń mánilerin bildiredi. Olar

- 52 -

gáp ishinde leksikalıq mánisin saqlap kelse de, gáptegi ózi

ǵárezli bolǵan aǵzaǵa mánilik qatnasına qaray obyektlik mánisinen pısıqlawıshlıq mánisi basım keledi;

b) eger qıya seplew formalarındaǵı atlıqlar gápte konkret predmetlik mánisin saqlap kelse, tolıqlawısh funkciyasında keledi: Hayal sóz tappay gúrsige jalp etip otırdı. Ol

gúrsiden ırǵıp turdı. Zerxan kishkene úydegi mardannan biyday alıp atır edi (T.Qayıpbergenov).

Bul gáplerdegi dıqqat etilgen sózler is-háreketke qatnaslı obyektlik máni bildiredi. Olardıń gáptegi qollanılıw mánisinen awıspalı pısıqlawıshlıq máni ańlasılmaydı.

2. Qıya seplew formalarındaǵı hám tirkewishli kelgen atlıqlardan bolǵan pısıqlawısh penen tolıqlawıshlardı birbirinen ajıratıwda túsindiriwshi aǵzanıń leksikalıq mánisine qaraladı:

a) eger túsindiriwshi aǵza abstrakt atlıqlardan bolsa, kóbinese pısıqlawıshlıq máni bildiredi. Mısalı: Quwanıshtan

Jumagúldiń júzleri gúl-gúl jaynadı (T.Qayıpbergenov). Ol qaharmanlıq penen is kórsetti. Ol bunday sózdi oydan taptı t.b.

b) eger de túsindiriwshi aǵza konkret atlıq sózlerden bolıp kelse, onda tolıqlawısh mánisin bildiredi. Mısalı: Palız

atızlarınıń kóbisi sheńgel menen qorshalǵan (T.Qayıpbergenov).

v) qıya seplew formasındaǵı janlı predmetti bildiriwshi atlıq sózler yamasa sol atlıq sózlerdiń ornına

qollanılatuǵın basqa da sózler predmetlik mánisin saqlap, tolıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: Qurılısshılarǵa quwatlı texnika járdemge keldi («Erkin Qaraqalpaqstan»).

-53 -

3.Tirkewishlik xızmettegi arasında kómekshi atawısh atlıq sózlerge dizbeklesip kelgende pısıqlawısh hám tolıqlawısh mánilerin bildiredi. Bul tirkewishtiń dizbegindegi sózlerdiń

sintaksislik funkciyaların bir-birinen ajıratıwda, sol kómekshi atawısh dizbeklesip kelgen atlıq sózlerdiń leksikalıq mánisine qaraladı:

a) arasında kómekshi atawıshı adam mánisindegi atlıq sózlerge yamasa sol sózlerdiń mánisin bildiriwshi atlıqlasqan

sózlerge dizbeklesip kelgende, tolıqlawısh mánisinde qollanıladı. Mısalı: Adamlar arasında abırjıw payda bola

basladı. Arba aydap kiyatırǵanlardıń arasında Temirbek te bar edi. Otırǵanlardıń arasında azǵana shawqım payda boldı (T.Qayıpbergenov).

b) arasında kómekshi atawıshı awıl, toǵay, torańǵıl, atız, terek, qala, úy t.b. keńislik mánili atlıq sózlerge dizbeklesip kelgende, sol dizbekte kelgen atlıq sóz keńislik mánige kóship, orın pısıqlawısh mánisin bildiredi. Mısalı: Avtobuslar awıl menen qala arasında tınımsız qatnap tur.

Terekliktiń arasına mádeniy shertek ornatılǵan.

4. Túsindiriwshi aǵzanıń leksikalıq mánisine qaraladı: a) túsindiriwshi aǵzanıń leksikalıq mánisi qıymıl-

háreketti bildiretuǵın (dinamikalıq) feyilsózlerden bolǵanda qıya seplew formasındaǵı atlıq sózler pısıqlawısh mánisin bildiredi. Mısalı: Ol kólden qayttı. Olar jıynalıstan úshew bolıp qayttı. Olar oqıwdan keldi (T.Qayıpbergenov).

Bul gáplerdegi dıqqat etilgen qıya seplew formasındaǵı sózler hámmesinde de háreketti, qıymıldı bildiriwshi feyil sózlerge qatnaslı bolıp, is-hárekettiń belgili bir shıqqan jerin, kelgen ornın bildiredi:

-54 -

b)túsindiriliwshi aǵzanıń leksikalıq mánisi qıymıldı

bildirmeytuǵın (statikalıq) feyil sózlerden, yamasa basqa sóz shaqaplarınan bolsa, bul formada kelgen gáp aǵzaları obyektlik mánide keledi. Mısalı: Olar endi baxtın oqıwdan izlewi

kerek (T.Qayıpbergenov).

Bul gáplerdegi qıya seplew formalarında kelgen sózler

hámmesinde de leksikalıq mánisi háreket-qıymıldı

aǵzalardıń xızmetinde kelgen sózlerdiń leksikalıq mánisi de

áhmiyetli rol atqaradı.

- 55 -

JUWMAQ

Biz bul pitkeriw qánigelik jumısımızda orın hám waqıt

pısıqlawıshlarınıń gáptegi xızmetine mánilik

ózgesheliklerine toqtadıq.

Gáptegi sózler óz ara bir-biri menen grammatikalıq jaqtan baylanısıp kelip, gáp quramında belgili bir gáp aǵzalarınıń xızmetin atqaradı. Gáp aǵzaları gáp dúziwdegi ornına qaray gáptiń bas aǵzaları hám ekinshi dárejeli aǵzaları bolıp

ekige bólinedi. Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń bir

túri – pısıqlawısh kategoriyasın úyreniw arqalı tómendegishe juwmaqlarǵa keliwge boladı.

Pısıqlawıshlar barlıq sóz shaqapları arqalı ańlatıladı. Olar, kóbinese ráwishlerden, eliklewish sózlerden, atlıqlardan,

kelbetlik, sanlıq sózlerden, feyillerden, shárt meyilden, ráwishlik xarakterdegi turaqlı sóz dizbeklerinen boladı. Pısıqlawıshlar qanday sóz shaqabı arqalı bildirilse de ráwishlik xarakterdegi sorawlarǵa juwap beredi. Orın hám waqıt pısıqlawıshlar pısıqlawıshtıń basqa túrlerine salıstırǵanda gáptegi xızmeti, bildiriliwi, orın tártibi menen ajıralıp turadı.

Orın pısıqlawısh is-hárekettiń belgili bir ornın, shıqqan jerin, betalıs baǵıtın bildirip keledi.

Orın pısıqlawıshtıń mánileri kóbinese háreketke baylanıslı bildiriledi. Háreketke qatnasına qaray orın pısıqlawısh tómendegishe mánilerdi ańlatadı:

1)háreket islegen orında;

2)hárekettiń shıqqan ornın;

3)hárekettiń betalıs ornın;

4)hárekettiń toqtaw ornı,

5)keńislik ornı.

sepligindegi –w//-iw, -w forması arqalı bildiriledi.

Is-háreketti birgelkili mánide sıpatlap kelgen bir túrdegi bir neshe pısıqlawıshlar birgelkili orın pısıqlawısh xızmetinde qollanıladı. Birgelkili orın pısıqlawıshlar hámmesi birlikte

bir sorawǵa juwap beredi. Orın ráwishleri, keńsilik seplik formasındaǵı atawısh sózler birgelkili orın pısıqlawısh boladı.

Orın pısıqlawıshları ayırımlanıp ta qollanıladı. Orın mánisindegi sózler orınlıq mánini anıqlap, túsindirip kelgende qollanıladı. Mısalı:

Komissiya bul jerge, Aral boyına ekologiyalıq jaǵdaylar boyınsha kelipti (K.Mámbetov).

Pısıqlawıshtıń bul túri xızmetindegi feyil toplamları dúzilisi jaǵınan eki yamasa bir neshe sózlerdiń grammatikalıq baylanısın dúzedi. Olar ayırımlanıp ta, ayırımlanbay da qollanıladı.

Birgelkili waqıt pısıqlawısh is-hárekettiń bir neshe waqıtlıq belgisin bildiredi.

pısıqlawıshtıń waqıtlıq mánisin ele de anıǵıraq etip kórsetip keledi.

Orın hám waqıt pısıqlawıshlarınıń gáptegi ornı

erkin bolıp keledi. Olar gáptiń bayanlawıshqa deyingi aralıqtıń qálegen ornında, gáptiń basında, ortasında hám bayanlawıshtıń qarsı aldında kele beredi.

Uluwma orın hám waqıt pısıqlawıshlarınıń gáptegi

orın tártibi jaǵınan ózi qatnaslı aǵza-bayanlawıshtan aldın keledi.

Qaraqalpaq tilindegi sońǵı izertlewlerde orın hám waqıt

pısıqlawıshlardıń kóbinese gáptiń basında kelip pútin gáptiń mazmunına qatnaslı determinant aǵza xızmetinde qollanılatuǵınlıǵı aytıladı. Haqıyqatında da, qaraqalpaq tili faktlerinde orın hám waqıt pısıqlawıshlardıń gáptiń basında qollanılıwı jiyi ushırasadı. Sonday-aq gáptiń aktual bóliniwine baylanıslı gáptiń basında kelgen waqıt hám orın pısıqlawıshlar tema wazıypasında jiyi qollanıladı. Tema

gáptiń baslanıw punkti, tiykarı boladı. Mısalı: Búgin – hawa

ıssı. Búgin – waqıt pısıqlawıshı tema xızmetinde

qollanılǵan. Solay etip, waqıt hám orın pısıqlawıshlar

gáptiń basında kelgende determinant aǵza hám tema xızmetinde

qollanıladı. Orın hám waqıt pısıqlawıshlardıń

inversiyalanıp qollanılıwı kóbirek poeziyada ushırasadı.

- 59 -

PAYDALANǴAN ÁDEBIYATLAR

1. Баскаков Н.А. Простое предложения в каракалпакском

языке. Какалпакский язык. Ч.III. Морфология. Синтаксис. Нукус,

1995.

2.Балақаев М.Б., Қордабаев Т. Қазiргi қазак тiлi. Синтаксис. Алматы, 1971.

3.Ғуламов А., Асқарова М.А., Ҳозирги ўзбек адабий тили. Тошкент, 1987.

4.Дәўлетов М. Қарақалпақ тилинде пысықлаўыш категориясы. Нөкис, 1982.

5.Дәўлетов М. Қарақалпақ тилиндеги пысықлаўыштың

мәнисине қарай бөлиниўи ҳаққында. – «ӨзССР Илимлер

Академиясы Қарақалпақстан филиалының ХАБАРШЫСЫ», 1963.

6.Дәўлетов М. Пысықлаўыштың гәптеги орын тәртиби. – Қарақалпақ тили бойынша изертлеўлер. Нөкис, 1971.

7.Дәўлетов М. Ҳәзирги қарақалпақ тилинде қоспаланған жай гәплер. Нөкис, 1976.

8.Дәўлетов М. Қарақалпақ тилинде гәптиң актуаль бөлиниўи. – «ӨзР ИА ҚҚБ Хабаршысы», 2002, №5-6, 106-109-

бетлер.

9.Дәўлетов М. Қарақалпақ тилинде гәптиң детерминант ағзалары. - – «ӨзР ИА ҚҚБ Хабаршысы», 2002, №3.

10.Дмитриев Н.К. Порядок слов в простом предложении. – Сб. «Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков». Ч. III. Синтаксис. М., 1961.

11.Есенов Қ. Қазақ тiлiндегi күрделенген сөйлемдер. Алматы,

1974.

12. Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилинде рәўиш. Нөкис, 1976.

- 60 -

13. Зәкиев М.З. Современный татарский литературный язык.

М., 1971.

14.Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. М.-Л., 1960.

15.Махмудов Н., Нурманов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. Тошкент, 1995.

16.Насыров Д.С. Қарақалпақ тилинде келбетлик фейил.

Нөкис, 1964.

17. Семигулова Д.С. Обстоятельства места и времени в современном узбекском языке. Автореферат канд. … дисс.

Ташкент, 1963.

18.Убаева Ф. Ҳол категорияси. Тошкент, 1971.

19.Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы.

Морфология. Нөкис, 1994.

20.Қарақалпақ тили бойынша изертлеўлер. Нөкис, 1971.

21.Házirgi qaraqalpaq tili. Sintaksis. Nókis, 2009.

22.Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы.

Синтаксис. Нөкис, 1992.

23. Ўзбек тили грамматикаси. Синтаксис. Т. II. Тошкент,

1976.