MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde orın hám waqıt pısıqlawıshlardıń ańlatılıwı
.pdf- 41 -
Birgelkili waqıt pısıqlawısh waqıt ráwishinen boladı. Mısalı:
Ol kúndiz de, túnde de isler edi. (K.Mámbetov).
Báhárde hám jazda Tuyıqjardaǵı saydıń ishi erigen qardıń, ásirese jawınnıń sarqındı suwına tolıp lipildeydi de turadı. (Sh.Aytmatov)
Ele gúller joq, geografiyadan bilemen, Qaraqalpaqstan aprelmaydan baslap-aq gúl orayına aynaladı, hámme nárse
gúlleydi, iyunde bir ájayıp qala boladı bul Nókis (T.Qayıpbergenov).
Ayırımlanǵan waqıt pısıqlawısh
Gáptiń ayırımlanǵan aǵzaları ózi qatnaslı sózge yamasa gápke qosımsha máni beredi. Intonaciyalıq jaqtan ayırımlanıp aytıladı. Gáp aǵzaları, kóbinese ózinen burın
kelgen sózdiń mánisin túsindirip, konkretlestirip, ayqınlawısh mánisinde keliw arqalı ayırımlanadı. Waqıt pısıqlawıshlar da
ózinen burın kelgen sózdiń mánisin túsindirip ayırımlanıp qollanıladı. Mısalı:
Keshte, yarım aqshamnan awǵan waqıtta jáne izge qaytamız (K.Mámbetov).
Gáp aǵzalarınıń ayırımlanıp keliwi sóylewshiniń bir sózge ayrıqsha dıqqat awdarıp, basqa sózlerden mánisin kúsheytip kórsetiw arqalı waqıtlıq mánini jáne de konkretlestirip beredi. Mısalı:
On altınshı ásirde, noǵaylı awqamı qulaǵannan keyin, jáne qaraqalpaqlar degen atama menen tariyxta kórinedi (K.Mámbetov).
|
|
|
- 42 - |
|
|
|
Jawzada, |
jawday |
egis |
baslanıp |
atırǵan |
waqıtta |
|
Sarayshıqqa joqarı mártebeli miyman keldi (K.Mámbetov). |
|
|||||
Ayırımlanǵan waqıt pısıqlawısh ayqınlawshı |
|
|
||||
pısıqlawıshtıń waqıtlıq mánisin ele de anıǵıraq etip |
|
|||||
kórsetedi. |
|
|
|
|
|
|
Ayqınlawısh |
|
mánisindegi |
ayırımlanǵan |
waqıt |
||
pısıqlawıshlar tómendegi sóz shaqapları hám sóz dizbekleri |
|
|||||
arqalı bildiriledi. |
|
|
|
|
|
|
1. |
Ayqınlawısh |
mánisindegi |
ayırımlanǵan |
waqıt |
||
pısıqlawısh |
waqıt |
ráwishinen |
bolıp, ayqınlawıshı |
|
||
pısıqlawıshtıń mánisin anıǵıraq etip kórsetedi. Mısalı: |
|
|||||
Keshe, Qasımdı keselxanaǵa alıp kelgende, qasında |
|
|||||
Allanazar da boldı (K.Mámbetov). Jol júrip kiyatırıp, |
|
|||||
Sultannıń ańlıǵanı sol (K.Mámbetov). Keyin ala, jetpisinshi |
|
|||||
jıllardıń aqırına kelip, Ámiwdáryanıń suwı da tartıldı (K.Mámbetov). Kúndiz, ásirese, tal tús waqıtlarında bala putaqları harrıyǵan shiraljinlerdiń arasına barıp otırıwdı jaqsı kóretuǵın edi (Sh.Aytmatov). Sol kúni, yaǵnıy, onı
ákesi qalaǵa birge alıp ketemen degen kúni, Sultanmurat quwanǵanına ózin qayda qoyarın bilmedi (Sh.Aytmatov).
2.Sanlıq sózler menen waqıt mánili atlıqlardıń dizbeginen boladı. Mısalı:
Búgin, saat birden keyin baspúkil rayon kóship kelgendey sezildi (Sh.Seytov). Bul hádiyse 1597 –tawıq jılınıń shille ayında bolıp ótti (K.Mámbetov).
3.Shıǵıs sepligindegi atlıqlarǵa yamasa geypara kelbetlik feyil hám hal feyilli toplamlarǵa keyin, soń, aldın, burın t.b. tirkewishlerdiń dizbeklesip keliwinen boladı. Mısalı:
Úyge kelgennen keyin de, jım uyqım kelmedi (K.Mámbetov).
-43 -
4.–ǵan//-gen formalı kelbetlik feyil toplamlarına kómekshi xızmettegi waqıt mánili atawıshlardıń dizbeklesiwinen boladı. Mısalı:
Keshke jaqın, kún batayın dep turgan waqıtta izinen eki atlı oq attı (J.Sharipov).
Ayrımlanǵan waqıt pısıqlawıshlar gáptegi waqıtlıq
mánidegi |
sózdi |
ayırıp, |
túsindirip |
keledi. |
Waqıt |
pısıqlawıshlardıń bul túri tilimizde jiyi qollanıladı.
Orın hám waqıt pısıqlawıshlardıń gáptegi orın
|
|
tártibi |
|
|
|
Hár qanday tilde onıń ishki rawajlanıw nızamlarına, |
|
|
|||
grammatikalıq qurılısına, ózgesheligine sáykes gápte |
|
|
|||
sózlerdiń orın tártibi qáliplesken. Qaraqalpaq tilinde |
|
|
|||
sózlerdiń ornalasıw tártibi erkin, geypara jaǵdaylarda |
|
|
|||
turaqlı xarakterge iye. |
|
|
|
|
|
Orın hám waqıt pısıqlawıshlarınıń gáptegi ornı |
|
|
|||
pısıqlawıshtıń basqa túrlerine qaraǵanda erkin bolıp keledi. |
|
|
|||
Olar gáptiń bayanlawıshqa deyingi aralıqtıń qálegen |
|
|
|||
ornında, gáptiń basında, ortasında hám bayanlawıshtıń |
|
|
|||
qarsı aldında kele beredi. |
|
|
|
|
|
Orın hám waqıt pısıqlawıshlardıń erkin orınǵa iye |
|
|
|||
bolıwın, ásirese gáptiń basında keliwin kórnekli tyurkologlar |
|
|
|||
N.K.Dmitriev |
hám |
A.N.Kononov |
olardıń |
tek |
ǵana |
|
|
- 44 - |
|
|
bayanlawıshqa qatnaslı bolıp qoymay, pútin gápke qatnaslı |
|
|
||
bolıwınan dep kórsetedi.1 |
|
|
|
|
Haqıyqatında da, orın, waqıt pısıqlawıshları gápte |
|
|
||
qaysı orında kelse de, ózleriniń orın, waqıtlıq mánilerin |
|
|
||
saqlap turadı. |
Gáptiń |
basında kelgen orın, waqıt |
|
|
pısıqlawıshları bayanlawıshtıń qarsı aldında kelgen orın, |
|
|
||
waqıt pısıqlawıshlarına qaraǵanda bayanlawıshqa qatnası |
|
|
||
hálsizlew boladı. Al bayanlawıshtıń aldındaǵı orın, waqıt |
|
|
||
pısıqlawıshları tikkeley is-háreketke qatnaslı bolıp keledi. |
|
|
||
Sonıń menen birge orın hám waqıt pısıqlawıshlarına |
|
|
||
orın tártibiniń erkin bolıp, qálegen orında kele beriwin, |
|
|
||
olardıń qanday sóz shaqapları arqalı bildiriliwine de |
|
|
||
baylanıslı |
bolatuǵınlıǵın |
M.Dáwletov |
ta |
óziniń |
«Pısıqlawıshtıń gáptegi orın tártibi» degen maqalasında sóz etedi.2
Máselen: orın (aldında, joqarıda, tómende), waqıt (búgin, bıyıl, házir, túnde, jazda) t.b. ráwishleri hám keńislik seplew formalarındaǵı atlıqlar (qalada, atızda, jaylawda t.b.) gápten tısqarı, usı jeke turǵan halında-aq orın, waqıt mánilerin bildiredi.
Orın hám waqıt pısıqlawıshları gáptegi qollanılıw orınlarına qaray bayanlawıshqa deyingi tómendegi orınlarda keledi:
1. Orın hám waqıt pısıqlawıshları gáptiń basında keledi. Mısalı:
Keshe usı fermaǵa keldim (T.Qayıpbergenov).
1Дмитириев Н.К. Порядок слов в простом предложении. –Сб. «Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков». Ч.III. Синтаксис. М., 1961. Б. 27.; Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. М-Л., 1960. Б. 395
2Дәўлетов М. Пысықлаўыштың гәптеги орын тәртиби. – Қарақалпақ тили бойынша изертлеўлер. Нөкис,
1971272-бет.
|
|
|
- 45 - |
|
|
Keshqurın aǵam qaladan úyge keldi (K.Mámbetov). |
|
||||
Tómende kógis dónip toǵaylar kórinedi (X.Seyitov). |
|
||||
Alıs-alıslarda botası urlanǵan árwana bozlaydı, qattı |
|
||||
bozlaydı (Sh.Seytov). Állen waqıttan soń esin jıyıp jolǵa |
|
||||
tústi (Sh.Seyitov). |
|
|
|
|
|
Bul mısallarda orın hám waqıt pısıqlawıshlar gáptiń |
|
||||
ishinde hesh bir gáp aǵzasına qatnassız-aq orın hám |
|
|
|||
waqıtlıq mánilerdi bildirip turıptı. |
|
|
|
||
2. Orın hám waqıt pısıqlawıshlar is-háreketke tikkeley |
|
||||
qatnaslı bolıp kelgende, bayanlawıshtıń qarsı aldında keledi. |
|
||||
Mısalı: |
|
|
|
|
|
Mashinalar Tereń qudıqqa kún bata jetip keldi (X.Seyitov). |
|
||||
Kempir bolsa baǵana, kúndiz ketip qalǵan. Meyli, erteń-aq |
|
||||
keledi-dá. (Sh.Aytmatov). |
|
|
|
|
|
Táwekel, |
men |
erteńge |
shekem |
oylanıp |
kóreyin |
(T.Qayıpbergenov). |
|
|
|
|
|
3. Orın, waqıt pısıqlawıshları gáptiń ortasında keledi. Bunday jaǵdayda orın, waqıt pısıqlawıshlarınıń aldıartınan gáptiń basqa aǵzaları yamasa basqa pısıqlawıshlar keledi. Mısalı:
Ol eki kúnniń ishinde-aq ádewir boldırıp qalǵan edi (K.Mámbetov).
Ol ilajsız úyine qaytıp baratırǵan waǵında ǵana jolda
Aytmurat darǵanı ushıratıp qaldı (K.Mámbetov).
Pısıqlawıshlar ádettegi orın tártibi boyınsha qay jerine kelse de, ózi qatnaslı bayanlawısh aǵzadan aldın keledi. Al gáptegi sózlerdiń orın tártibi ózgergende, yaǵnıy inversiyalıq jaǵdayda bayanlawıshtan soń da keliwi múmkin.
- 46 -
Bul jaǵday, ásirese, poeziyada, qosıqlarda kóp ushırasadı.
Mısalı:
Bul zaman jol salıp juldızǵa-ayǵa, |
|
Ne isleymen deseǵurbeti keldi. |
|
Poezd qıshqırıǵı jańlap Shımbayda, |
|
Búgin ullı toydıń sáwbeti keldi |
(I.Yusupov). |
Tariyxıńdı tolǵar edim bul waqta, |
|
Poezd bizdi kútip turmas biraqta |
(I.Yusupov). |
Kórkem ádebiyatta kórkem sóz sheberi belgili bir stillik maqsetlerde ádettegi orın tártibi ózgertip qollanıladı. Mısalı:
Ókpeleytuǵın ókpe de, ayaytuǵın júrek te joq ol jerde
(Sh.Seyitov).
Qanlıqılısh ne kórmekshi usı dúnyadan (Sh.Seyitov).
Qádimgi hámmeniń uyıp tıńlaytuǵın «Jaman shıǵanaǵı» ekenin birden-aq ańǵardı-aw ol sonda
(Sh.Seyitov).
Kórkem ádebiyatta kórkem sóz sheberi tárepinen pikir obrazlılıǵın, sóylew tili koloritin durıs kórsetiw maqsetinde bul usıl kóp qollanıladı.
2.5. Determinant pısıqlawıshlar
Determinantlar mánisine qaray pısıqlawıshlıq determinant hám obyektlik determinant bolıp ekige bólinedi. Determinant pısıqlawıshlar kóbinese ráwish, keńislik seplik formalı hám
|
|
|
- 47 - |
|
|
|
tirkewishli atlıqlar hám kelbetlik feyilli toplamlar arqalı |
|
|||||
bildiriledi.1 |
|
|
|
|
|
|
Orın hám waqıt pısıqlawıshlardıń gáptiń basında |
|
|
||||
hám sońǵı orınlarda keliwi kommunikativlik wazıypasına |
|
|||||
baylanıslı bolıp keledi. Orın hám waqıt pısıqlawıshlar |
|
|
||||
pútin gápke qatnaslı bolıp determinant xızmetinde kelgende |
|
|||||
gáptiń basında keledi hám tema xızmetin atqaradı. Mısalı: |
|
|||||
Awılda // Barshınayday qalıńlıǵıń bar eken (K.Mámbetov). |
|
|||||
Jaqında // Aral teńizi arqalı Qońıratqa kapitan Butakov |
|
|
||||
flotiliyası jolǵa shıqtı |
|
|
(K.Mámbetov). Bul keltirilgen |
|||
mısallarda jaqında – waqıt pısıqlawıshı, awılda – orın |
|
|
||||
pısıqlawıshı tema xızmetinde kelgen. |
|
|
|
|
||
Orın, waqıt pısıqlawıshları |
|
|
is-háreketke tikkeley |
|||
qatnaslı bolıp, logikalıq pát |
|
|
túsirilip aytılǵanda |
|||
bayanlawıshtıń aldında qatar keledi. Bunday jaǵdayda olar |
|
|||||
sóylem jańalıǵı rema wazıypasın atqaradı. Mısalı: Men sol |
|
|||||
adam menen universitettiń arǵı dárwazasında ushırastım |
|
|||||
(K.Mámbetov). |
Ol |
bir |
neshe |
jıl |
Xiywada |
oqıǵan |
(K.Mámbetov). Bular jáne tún ishinde júriwge májbúr boldı (K.Mámbetov).
Mısallardaǵı universitettiń arǵı dárwazasında, Xiywada – orın pısıqlawıshları, tún ishinde – waqıt pısıqlawıshı
rema quramında kelgen.
Solay etip, waqıt hám orın pısıqlawıshları gáptiń basında kelgende determinant aǵza hám tema xızmetinde qollanıladı. Bunday jaǵdayda orın tártip aktuallastırıwshı qural xızmetin atqaradı.
1 Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы. Синтаксис. Нөкис, 1992, 210-бет.
- 48 -
Gápte sózlerdiń bir-biri menen baylanısı, sintaksislik xızmeti túrli qurallardıń, túrli til qurallarınıń járdemi menen iske asadı. Ayırım sózlerdiń formaları, kómekshi sózler, intonaciya tilde sintaksislik qatnaslardı bildiriwde qanday rol atqaratuǵın bolsa, gápte sózlerdiń orın tártibi de sonday xızmet etiw ayırıqshalıǵına iye. Til biliminde bul jaǵday teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye sintaksislik qubılıs sıpatında qaraladı.
Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları tiykarınan bas aǵzalarǵa yamasa pútin gáptiń dúzilisine qatnaslı boladı. Bas aǵzalarǵa yamasa pútin gápke qatnaslı bolıw arqalı gáptiń quramına
ótedi hám ózi qatnaslı aǵzalar menen birlikte baslawısh quramı, bayanlawısh quramı hám determinant quramına bólinedi. Gáp aǵzalarınıń gáptegi bir aǵzaǵa ǵárezli bolıp kelgen túrleri keńeyttiriwshi aǵza, al pútin gápke qatnaslı
bolıp kelgen bólegi gápti keńeyttiriwshi yamasa determinant dep ataladı.
Determinantlar pútin gáptiń mazmunına qatnaslı bolıyaına baylanıslı gáptiń basında keledi. Sintaksislik baylanıs jaǵınan gáptiń basqa aǵzalarına ǵárezli bolmay gáp penen erkin baylanısqa túsedi. Determinant xızmetinde kóbinese waqıt hám orın pısıqlawıshlar keledi. Mısalı: Arqadan // qap-qara
bulıtlar // kóship kiyatır (Sh.Seytov).
Bul gápte arqadan orın pısıqlawıshı determinant xızmetinde qollanılǵan. Al, qap-qara bultlar baslawısh quramın, kóship kiyatır bayanlawısh quramın dúzip kelgen.
Determinant xızmetinde feyil toplamlarınan dúzilgen orın hám waqıt pısıqlawıshlarda keledi. Mısalı:
- 49 -
Kún arqan boyı kóterilgende Qanlıqılısh úyinen shıqtı (Sh.Seyitov).
Házirgi sintakis iliminde gápler aktual aǵzalarǵa bólinip
úyreniledi. Gáptiń aktual bóliniwi gáptiń kommunikativlik wazıypasına, yaǵnıy gáptiń belgili bir mánili bóleklerine
áhmiyet berilip, pikir jańalıǵı xabarlanadı.
Gáptiń aktual bóliniwi tiykarınan gáptiń belgili bir kontekst yamasa situaciyadan sóylewshige málim hám onı pikiri ushın tiykar bolǵan bólek – tema, al tema haqqında jańa informaciya xabarlaytuǵın bólek remaǵa bólinedi.
Tema gáptiń baslanıw punkti, tiykarı bolıp esaplanadı hám gáptiń xabarlaw informaciyası baǵdarlanǵan predmetti bildiredi. Ol sóylewshige de, tıńlawshıǵa da burınnan belgili predmet mánisinde uǵınıladı yamasa onıń belgilengenligi
ózinen burınǵı gáp arqalı málim bolıp kontekst yaki situaciya arqalı anıqlanadı.
Rema – tema haqqında qanday da bir jańa informaciya xabarlaytuǵın bólek. Ol xabarlawdıń tiykarǵı mazmunın
óz ishine aladı hám gáptiń kommunikativlik orayı bolıp tabıladı. Gáptiń aktual bóliniwi kóbinese sózlerdiń orın tártibi hám intonaciya arqalı bildiriledi. Tema gáptiń baslanıw
punkti, tiykarı bolıwına baylanıslı remadan burın jaylasadı. Al rema tema haqqında jańalıq xabarlawshı bólek bolǵanlıqtan temadan keyin, grammatikalıq bayanlawıshtan burın keledi. Mısalı: Túske taman // azanǵı shıqtıń tabı ádewir kewip ketken (Sh.Seyitov).
Mısaldaǵı túske taman waqıt pısıqlawıshı tema wazıypasında qollanǵan. Til faktlerin talqılap qaraǵanımızda
- 50 -
waqıt hám orın pısıqlawıshlardıń gáptiń basında kelip
tema xızmetinde qollanılıwın kóp ushıratamız.
2.6. Tolıqlawısh hám pısıqlawıshtıń bir-birinen
|
|
ayırmashılıǵı |
|
|
|
Tolıqlawısh penen pısıqlawısh barıs, shıǵıs, orın |
|
||||
seplew formalarındaǵı atlıqtan hám atlıq penen geypara |
|
||||
tirkewishlerdiń dizbeginen bolǵanda mánilik jaqtan bir-birine |
|
||||
kútá jaqın keledi. Hátte, bul formalarda kelgen sózlerdiń |
|
||||
mánilik ózgesheligin ayırıw múmkin bolmay qalatuǵın, |
|
||||
pısıqlawıshtıń da, tolıqlawıshtıń da mánileri sol sózlerde |
|
||||
saqlanıp awıspalı, aralas mánili bolıp keletuǵın jaǵdaylar da |
|
||||
ushırasadı. Bul jaǵdayda sol formada kelgen sózlerge |
|
||||
pısıqlawıshtıń da, tolıqlawıshtıń da sorawların teńdey |
|
||||
qoyıwǵa boladı. Mısalı: Terezelerden shıralar jıltırap tur |
|
||||
(T.Qayıpbergenov). |
|
|
|
|
|
Bul gáplerdegi dıqqat etilgen sózler tolıqlawıshtıń da, |
|
||||
pısıqlawıshtıń da mánilerin bildirip, ekewiniń de sorawına |
|
||||
juwap beredi. Bul sıyaqlı sózler rus tiliniń akademiyalıq |
|
||||
«Sintaksis» |
hám |
joqarı |
oqıw |
orınlarına |
arnalǵan |
sabaqlıqlarda «gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń awıspalı, |
|
||||
aralas mánili túrleri»1 dep qaraladı. |
|
|
|||
Ózbek tilinde orın hám waqıt pısıqlawıshların arnawlı |
|
||||
túrde izertlegen D.S. Semigulova «Házirgi zaman ózbek tilinde |
|
||||
orın |
hám |
waqıt |
pısıqlawısh» |
degen |
kandidatlıq |
dissertaciyasında2 pısıqlawıshtı tolıqlawıshtan ajıratıwda sol
1Грамматика русского языка. II. Синтаксис, ч. 2. М., 1960, 97-бет. Современный русский язык, ч. II. (морфология, синтаксис) изд-во МГУ, 1964, 390-393-бетлер; Бабайцева В.В., Максимов Л.Ж. Современный русский язык. Синтаксис. Пунктуация. М., «Просвещение», 1981, 119-121-бетлер.
2Семигулова Д.С. Обстоятельства места и времени в современном узбекском языке. Автореферат канд. …дисс. Ташкент, 1963.