MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde orın hám waqıt pısıqlawıshlardıń ańlatılıwı
.pdf- 31 -
Waqıt pısıqlawısh xızmetindegi sózler, kóbinese feyillerge qatnaslı boladı. Sonıń menen qatar atawısh hám modal sózlerden bolǵan bayanlawıshlarǵa da qatnaslı bolıp keledi. Bunday jaǵdayda pısıqlawısh xızmetinde kelgen sózler gáptegi atlıq, kelbetlik, sanlıq hám modal sózlerden bolǵan bayanlawıshlardıń belgili bir waqıtqa qatnaslı ekenligin bildiredi.
Mısalı: Búgin kóshtiń ornalasıwı júdá qızıq boldı (J.Aymurzaev).
Waqıt pısıqlawıshlar gáp ishinde hár túrli mánilik
ózgesheliklerge iye boladı. Olar ózleri baylanısıp, túsindirip turǵan bayanlawıshtıń isleniw waqtınıń bolıp
ótkenin, bolıp atırǵanın hám bolatuǵının yamasa isleniw waqtı t.b. sıyaqlı waqıtlıq belgilerin bildiredi. Waqıt pısıqlawısh hár túrli sóz shaqaplarınan bolıp, bayanlawısh penen tómendegi mánilik qatnaslarda ańlatıladı.
1. Is-háreket procesiniń baslanıw waqtın bildiredi. Mısalı: Mallardıń aldı jańa iyiriliwge qaraǵan edi (Sh.Seytov). Túste bir sanap alaman (Sh.Seytov).
2. Is-háreket procesiniń házirgi waqıtta islegenin bildiredi. Mısalı: Úyge házir ketti (Sh.Seytov). Keshqurın ákesi menen birge Mılgun úshewi ashtan jutap baratırǵanlıqtan, nede bolsa qaqpashtı tartqılap, suwǵa qosıp ǵayzap alǵan edi. (Sh.Aytmatov).
Bıyıl jaylawlar jıldaǵıdan otaqlı (Sh.Seytov).
3. Hárekettiń ótken waqıtta bolǵanın bildiredi. Bul mánidegi waqıt pısıqlawısh xızmetinde keshe, bıltır, álle qashan, állen waqıt, keshe túnde, burın hám t.b. waqıt ráwishleri qollanıladı.
|
|
- 32 - |
|
|
|
Mısalı: Ótken jılı institutqa kire almay qaldı (Sh.Seytov). |
|
|
|||
Keshe túnde Elmurattıń anası apam úyge keldi. |
|
|
|||
(J.Aymurzaev). |
|
|
|
|
|
4. Hárekettiń aldaǵı waqıtta bolatuǵın waqıtlıq belgisin |
|
|
|||
bildiredi. Bunda waqıt pısıqlawısh ráwishlik mánidegi |
|
|
|||
sózlerdiń dizbeginen boladı. Mısalı: Búgin túste bizler menen |
|
|
|||
Azat túslenip ketti (Sh.Seytov). Awılǵa erteń túste jetsek te |
|
|
|||
boladı (Sh.Seytov). Jigirma kúnnen soń taǵı bir soq (Sh.Seytov). |
|
||||
5. |
Is-hárekettiń |
waqıtlıq |
dawamllıǵın |
|
bildiredi. |
Hárekettiń waqıtlıq dawamlılıǵın bildiretuǵın pısıqlawısh |
|
|
|||
udayı, hár qashan, kúnde, hárdayım, ele, ele berli t.b. |
|
|
|||
ráwishlerinen hám menen/benen/penen, sayın tirkewishiniń |
|
|
|||
dizbeklesip keliwinen boladı. Mısalı: Bul jerde qoylar qısı-jazı |
|
|
|||
jayıladı (Ó.Xojaniyazov). |
|
|
|
|
|
Kúni-túni qonaq kúter, |
|
|
|
||
Dizde dárman qalmaǵansha |
(I.Yusupov). |
|
|
||
Balalar quni menen qos aydap boldırǵan edi. (Sh.Aytmatov |
|
|
|||
«Erte kelgen tırnalar»). |
|
|
|
|
|
6. Hárekettiń waqıtlıq tezligin bildiredi. Bunda hár qıylı |
|
|
|||
waqıt ráwishleri arqalı bildiriledi. |
|
|
|
||
Mısalı: Qoy kózli, orta boylı, duǵıjımlı kelgen keń |
|
|
|||
jawırınlı |
jigit |
Dáwletiyar |
Eshimbetov, |
sol |
zamatta |
milicionerlerine buyrıq berip Saǵındıqtı shtabqa aydatıp jiberdi (J.Aymurzaev).
7. Hárekettiń waqıtlıq belgisizlıq hám bolımsızlıq
belgisin bildiredi. Bul mánidegi waqıt pısıqlawıshlar belgisizlik artikli bir hám bolımsızlıq máni máni bildiriwshi hesh sózlerine waqıtlıq mánidegi atawıshlardıń dizbeklesip keliwinen boladı.
- 33 -
Mısalı: Ájiniyaz bir kúni Saparmırat penen sabaq tayarlap otırıp onnan Irısqul jasawıldıń kim ekenin soradı (K.Sultanov). Bir saparı jazdıń ıssı kúniniń birinde, bala
ózine arnalǵan tas qorshawdıń ishinde shomılıp atırǵanda, janbawırdaǵı jol menen shańǵıtıp kiyatırǵan mashinanı tap
usı jerde turıp onıń kózi shalıp qaldı. (Sh.Aytmatov). 8. Hárekettiń uluwma waqıtlıq belgisin bildiredi. Waqıt
pısıqlawısh xızmetinde tań azanda, kúndiz, túnde, Kesh, erte, bazda, tań ala gewgimde, t.b. ráwish sózler hám usı gezde, sol waqıtta, sol kúni, sol gezleri, bul waqları t.b. siltew almasıqları menen atawıshlardıń dizbeginen boladı.
Mısalı: Azanda olar gúllerge órmelep, quyashqı qızdırınıp otırıp, gúllerdiń ne dep sıbırlasıp atırǵanın
tıńlap turadı (Sh.Aytmatov). Kempir bolsa bagana, kúndiz ketip qalǵan (Sh.Aytmatov).
2.3. Waqıt pısıqlawıshlardıń dúzilisi boyınsha túrleri
Waqıt pısıqlawıshlar da dúzilisi boyınsha dara, qospa, keńeytilgen pısıqlawıshlar bolıp keledi.
|
|
Dara waqıt pısıqlawısh |
|
|
||
|
Dara sóz yamasa sintetikalıq formadaǵı qospa sózler jay |
|
|
|||
pısıqlayaısh boladı. |
|
|
|
|
||
|
Jay pısıqlawıshlar morfologiyalıq belgisine qaray túbir hám |
|
||||
dórendi, seplew affiksli, sonday-aq geypara tirkewishli kelgen hár |
|
|||||
túrli |
sóz |
shaqaplarınan |
bola |
beredi. |
Sonlıqtan |
jay |
pısıqlawıshlar |
bildiriliwine |
qaray túbir |
hám dórendi |
|
||
formadaǵı jay pısıqlawısh, seplew formalı hám tirkewishli jay |
|
|||||
pısıqlawısh bolıp ekige bólinedi: |
|
|
|
|
||
|
Túbir hám dórendi formalı jay pısıqlawısh. |
|
|
|||
- 34 -
Bul pısıqlawısh túbir hám dórendi formalarda kelgen tómendegi sóz shakaplarınan boladı:
1. Túbir hám dórendi waqıt ráwishinen bolıp, waqıt pısıqlawısh xızmetinde keledi.
Mısalı: Bıyıl jaylawlar jıldaǵıdan otlaqlı (Sh.Seytov).
Jaqında muǵallim keledi (T.Qayıpbergenov).
Endi Aysholpan jasırmay perzent aldında gúna bolar dep rasın ayttı (J.Aymurzaev).
Túnde bir krovatta jatatuǵın edik (T.Qayıpbergenov). 2. Seplew jalǵawlı hám tirkewishli jay pısıqlawıshlar.
Bunda shekem, sayın, menen hám t.b. tirkewishleriniń feyil sózlerge dizbeklesip keliwinen boladı. Mısalı: - Erteńge shekem olardıń jasırınıp júrgen jerlerin anıqlap bilińler, -
dep muǵallim eskertti de, qaldı. (T.Qayıpbergenov). 3. Jay pısıqlawısh shıǵıs seplew formasındaǵı ráwishten
bolıp, hárekettiń waqtın bildirip keledi. Mısalı: Ol jaslayınan miynette shınıqqan
(«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası)
|
Qospa waqıt pısıqlawısh |
|
|
M.Dáwletovtıń |
«Qaraqalpaq |
tilinde |
pısıqlawısh |
kategoriyası» atlı miynetinde qospa pısıqlawıshlar dúzilisi jaǵınan qospa sózlerden bolǵan qospa pısıqlawıshlar, sóz dizbeginen bolǵan qospa pısıqlawısh hám atawısh sózler menen kómekshi atawıshlardıń dizbeginen bolǵan qospa pısıqlawısh bolıp úsh toparǵa bólinedi.1
1 Дәўлетов М. Қарақалпақ тилинде пысықлаўыш категориясы. Нөкис, 1982, 104-бет.
|
|
|
- 35 - |
|
|
|
|
1. |
Analitikalıq |
formadaǵı |
|
sózlerden bolǵan qospa |
|||
pısıqlawısh. Orın sepligi formasındaǵı qospa atlıqlar qospa |
|
||||||
waqıt pısıqlawısh xızmetin atqaradı. |
|
|
|
|
|||
Mısalı: Jónsiz qırıq kún qayǵı-uwayım shekkennen, |
|
||||||
|
Den |
sawlıqta |
|
bir |
kún |
shadlıq |
jaqsıraq. |
(Berdaq). |
|
|
|
|
|
|
|
2. Sóz dizbeginen bolǵan qospa pısıqlawısh. Waqıtlıq |
|
||||||
mánidegi atawısh sózlerdiń dizbeginen bolıp, qospa waqıt |
|
||||||
pısıqlawısh xızmetin atqaradı. |
|
|
|
|
|
||
Mısalı: Erteńniń arǵı kúni jaqın jerdegi fermanıń |
|
|
|||||
adamları usı kólge keledi (Sh.Seytov). Bazar kúni Ájiniyaz |
|
||||||
kitapfirushlardıń |
dúkanın |
|
arqalap, |
qálegen |
kitapların |
||
sawdalasıp aqshasın tólep atır edi (K.Sultanov). Aǵamlar |
|
||||||
búgin azanǵı saat beste mashinaǵa mindi. (T.Qayıpbergenov). |
|
||||||
Eki jıldan berli at shawıp atırǵanım usı (Sh.Seytov). Sońǵı |
|
||||||
kúni taǵı sawash dawam etti (Sh.Seytov). |
|
|
|
||||
Bul, sol, ol, usı hám t.b. siltew almasıqları menen waqıt |
|
||||||
mánili atawıshlardıń dizbeklesiwinen qospa waqıt pısıqlawısh |
|
||||||
boladı. |
|
|
|
|
|
|
|
Mısalı: Bul kúnleri ay kesh tuwatuǵın edi |
|
|
(Sh.Seytov). |
||||
Bul waqıtta qız apam da dalada júr edi (T.Qayıpbergenov). Usı |
|
||||||
waqıtta sharbaqtan Tallıq jigitleriniń azıq túligi tiyelgen at arba |
|
||||||
shıqtı |
(K.Sultanov). |
Tap usı sapar Aysholpan sınǵan |
|
||||
shiyshedey shırt ete qaldı. (J.Aymurzaev). Biraq sol saparı azanda úlkenlerdiń túr-túsiniń pútkilley ózgerip ketkenin kórip, bala hayranlar qaldı (Sh.Aytmatov).
3. Atlıq hám kómekshi atawıshlardıń dizbeginen bolǵan qospa waqıt pısıqlawısh.
- 36 -
Ataw hám iyelik seplew formalarında kelgen waqıt mánili atawıshlar orın sepligindegi aldında, tusında, ishinde, ústinde, waqtında hám t.b. kómekshi atawıshlar menen dizbeklesip, waqıt pısıqlawıshlardıń xızmetin atqaradı.
Mısalı: Tańnıń aldında qawın qorıqtan kelgen aǵam
qorıldap ele uyqılap atır edi. (T.Qayıpbergenov). Erteńine saat onlardıń waǵında qulaǵı úlken, bası kishkene, uzın bir
jigittiń aldına alıp bardı (Sh.Seytov).
Qospa waqıt pısıqlawıshlar sonıń menen birge turaqlı sóz dizbekleri arqalı da bildiriledi
Mısalı: Hár waq-hár waqta jılt-jılt kórinip turǵan jekesiyrek juldızlardı da háp zamatta bult basıp ketti (Sh.Seytov). Ol awzın ashıp jumǵansha ta sbir qaptalǵa jumalap ketti (T.Qayıpbergenov).
Keńeytilgen waqıt pısıqlawısh
Qaraqalpaq tilinde keńeytilgen pısıqlawısh gáptiń basqa keńeytligen aǵzaları sıyaqlı, tiykarınan, hal feyil, kelbetlik feyil, háreket atı feyili hám shárt meyil toplamları arqalı bildiriledi.
Keńeytilgen pısıqlawısh xızmetindegi feyil toplamları dúzilisi jaǵınan eki yamasa bir neshe sózlerdiń grammatikalıq baylanısınan dúziledi. Olar dúzilisi jaǵınan ózleriniń
ekinshi dárejeli aǵzalarına hám logikalıq baslawıshına iye bolıp keńeyip keledi. Qaraqalpaq tilindegi keńeytilgen orın
pısıqlawıshlar haqqında M.Dáwletovtıń miynetinde 1 sóz etiledi.
1 Дәўлетов М. Қарақалпақ тилинде пысықлаўыш категориясы, Нөкис, 1982, 116-бет.
- 37 -
N.A.Baskakovtıń miynetinde 1 keńeytilgen waqıt pısıqla-
wısh, keńeytilgen sebep pısıqlawısh, keńeytilgen maqset |
|
|||
pısıqlawıshlar |
ǵana |
atap |
ótiledi |
de |
pısıqlawıshlardıń basqa túrleri sóz etilmeydi. |
|
|||
Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilindegi pısıqlawısh mánili |
|
|||
toplamlar hal feyil, kelbetlik feyil, háreket atı feyili hám shárt
meyil toplamlarınan, sonday-aq, bar, joq
basqarıyaındaǵı toplamlardan, buyrıq, tilek hám anıqlıq meyillerdiń toplamlarına dep kómekshi feyiliniń dizbeklesip keliwi arqalı bildiriletuǵını málim.
D.S.Nasırov «Qaraqalpaq tilinde kelbetlik feyil» miynetinde kelbetlik feyil toplamlarınıń sın, salıstırıw, orın, waqıt, sebep, sebep, maqset, shárt, qarsılas pısıqlawısh sıyaqlı segiz mánilik túriniń bildiriletuǵının kórsetedi.
Keńeytilgen waqıt pısıqlawısh is-háreket procesiniń isleniw waqtın qashan, qay waqıtta islengenin yamasa islenetuǵının bildiredi. Olar tómendegi pısıqlawısh mánili feyil toplamları arqalı bildiriledi.
1. Keńeytilgen waqıt pısıqlawısh orın sepligindegi –
ǵan//-gen, -qan//-ken,-ar//-er, -r formalı kelbetlik feyil toplamları arqalı bildiriledi. Mısalı:
-Áziyz biyler, Orazan batırdı uzatıp qaytıp kiyatırǵanda
Ǵayıp xanǵa jolıǵıp, erteńimizdiń ǵamın jewge wádesin alıp edim (T.Qayıpbergenov).
Orın sepligindegi kelbetlik feyil toplamı ǵana janapayı menen dizbeklesip kelgende waqıtlıq máni jáne de ayqınlasadı. Mısalı:
keńeytilgen
sózleriniń
2 degen
1Баскаков Н.А. Предложения с развернутыми членами. Каракалпаксий язык. Ч.III. Морфология. Синтаксис. Нукус, 1995, 255-бет.
2Насыров Д.С. Қарақалпақ тилинде келбетлик фейил. Нөкис, 1964, 73-87, 109-133, 138-139-бетлер.
- 38 -
Sarı ala kópek alıstan setemlenip, bas kótergende ǵana
Maman burıldı (T.Qayıpbergenov).
-ar//-er, -r toplamlı kelbetlik feyilinen bolǵan waqıt pısıqlawısh:
Anası biyshara qızına júkli bolarda almaǵa jerik bolǵan eken (T.Qayıpbergenov).
2. Shıǵıs sepligindegi –ǵan//-gen formalı kelbetlik feyilinen keńeytilgen waqıt pısıqlawısh bildiriledi: Pishen oraq tamam bolǵannan úylerine qaytıp ketti.
3. Ataw hám shıǵıs sepligindegi –ǵan//-gen formalı kelbetlik feyil toplamlarına soń, keyin tirkewishleri dizbeklesip keliw arqalı keńeytilgen waqıt pısıqlawıshlar ańlatıladı. Mısalı:
Awılǵa jaqınlaǵan soń olardıń tarqasıwına ruqsat etti (T.Qayıpbergenov). Olar sálemlesip bolǵannan keyin Maqsetke harmasın ayttı (Q.Jumaniyazov).
4. –ǵan//-gen formalı kelbetlik feyil toplamı waqıtta, máhálde, kúni sıyaqlı waqıt mánili kómekshi atawıshlar menen dizbeklesiwi arqalı keńeytilgen waqıt pısıqlawıshlar ańlatıladı. Mısalı:
Kún batıp baratırǵan máhálde rayon orayına jettik
(Sh.Seytov). Ózleri diydilegen waqıtta awılǵa keldi. (T.Qayıpbergenov).
5. –ǵan//-gen formalı kelbetlik feyil toplamı sayın tirkewishi menen dizbeklesiwi arqalı ańlatıladı. Mısalı:
Awılda isleytuǵın balası bolmaǵanı Atamurat aǵanı
ǵarrılıq jeńgen sayın janına batıp júr (Q.Jumaniyazov).
- 39 -
6. –mastan//-mesten formalı hal feyil toplamı burın, aldında kómekshi atawıshları menen dizbeklesiwi arqalı keńeytilgen waqıt pısıqlawıshı ańlatıladı. Mısalı:
Maqset otırar otırmastan gazetalardı birim-birim kóre basladı (Q.Jumaniyazov).
7. Keńeytilgen waqıt pısıqlawısh –ıp//-ip, -p,-ǵalı//-geli, -a,-e,y hám –may//-mey formalı hal feyil toplamlarınan boladı. Mısalı:
Erteńine erte turıp ketip qalıptı (Q.Jumaniyazov).
Oqıwın pitkere sala áskerlikke ketip qaldı (Sh.Seytov). Usı jerge kelgeli berli rayonımızdan talay-talay kóz tanıslardı kórip atırmız (Sh.Seytov).
8. Barıs, shıǵıs, orın sepligindegi –ıw//-iw, -w formalı háreket atı feyil toplamı gápte keńeytilgen waqıt pısıqlawısh boladı. Mısalı:
Muǵallim sóylep bolıwdan bizlerdi ertip qońsı bólmege apardı (T.Qayıpbergenov). Awıldan shıǵıwdan-aq qádimgi toǵay baslanatuǵın edi (T.Qayıpbergenov).
9. Ataw sepligindegi háreket atı feyil toplamı menen tirkewishiniń dizbeklesiwinen boladı. Mısalı:
Kún shıǵıwı menen-aq ǵoǵaqlasqan qırǵawıllardıń sesleri ǵarrını joldan adastırdı (T.Qayıpbergenov).
10. Háreket atı feyiliniń –ıw//-iw, -w formalı toplamı waqtında, dáwirinde, boyına waqıt mánili kómekshi atawıshlar menen dizbeklesiwi arqalı waqıt pısıqlawıshlar ańlatıladı. Mısalı:
Jaslar menen jaqınnan sóylesiw waqtında hámme nárse anıqlandı (Q.Jumaniyazov).
- 40 -
11. Keńeytilgen waqıt pısıqlawısh bar, joq sózleriniń basqarıwındaǵı feyil toplamınan da boladı. Mısalı:
Úyinde aǵası barda sóyleskenimiz maqul.
Solay etip, keńeytilgen waqıt pısıqlawıshlar kelbetlik feyil, hal feyil hám háreket atı feyil formalarınıń basqarıwındaǵı feyil toplamlarınan ańlatıladı.
Birgelkili waqıt pısıqlawısh
Is-háreket procesin birgelkili mánide sıpatlap kelgen bir túrdegi eki yamasa bir neshe pısıqlawıshlar birgelkili pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Birgelkili pısıqlawıshlar, kóbinese birgelkili formadaǵı bir qıylı sóz shaqabınan, geyde hár túrli formadaǵı hár qıylı sóz shaqaplarınan da bola
beredi. Birgelkili pısıqlawıshlar túbir hám dórendi formalarda, seplik jalǵawlı hám kómekshi sózler menen dizbeklesip te keledi. Birgelkili pısıqlawıshlar ózi dizbeklesip kelgen sóz benen jupkerlesiw hám basqarıw usılında baylanısıp keledi.
Birgelkili pısıqlawıshlar da gáptiń basqa birgelkili aǵzaları sıyaqlı gáp ishinde bir-biri menen belgili grammatikalıq intonaciya hám dánekerler arqalı baylanısatuǵınlıǵın kóriwimizge boladı.
Birgelkili pısıqlawıshlar haqqında M.Dáwletov óziniń
«Gáptegi birgelkili pısıqlawıshlar» degen maqalasında sóz etedi.1
Birgelkili waqıt pısıqlawısh is-harekettiń bir neshe waqıtlıq belgisin bildiredi. Olar tómendegi sóz shaqapları hám sóz dizbekleri arqalı ańlatıladı.
1 Дәўлетов М. Гәптеги биргелкили пысықлаўышлар. // Қарақалпақ тили бойынша изертлеўлер. Нөкис,
1971, 257-бет.