MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde orın hám waqıt pısıqlawıshlardıń ańlatılıwı
.pdf
|
- 11 - |
|
|
|
|
I BAP. ORÍN PÍSÍQLAWÍSHLAR HÁM ONIŃ |
|
|
|||
|
AŃLATÍLÍWÍ |
|
|
|
|
1.1. Orın pısıqlawıshlarınıń gáptegi sintaksislik |
|
|
|||
|
xızmeti. |
|
|
|
|
Orın – is-háreket procesiniń hár túrli isleniw jaǵdayların, |
|
|
|||
orın, waqıt, muǵdar-dáreje, sebep-maqset, shárt hám |
|
|
|
||
qarsılaslıq hám t.b. belgilerin bildiretuǵın gáptiń ekinshi |
|
|
|||
dárejeli aǵzası bolıp esaplanadı. |
|
|
|
|
|
Pısıqlawıshlıq |
máni, |
kóbinese |
is-háreketke |
||
(bayanlawıshqa) |
qatnaslı |
málim boladı. |
|
Sonlıqtan, |
|
pısıqlawısh ta, tolıqlawısh sıyaqlı bayanlawıshqa ǵárezli |
|
|
|||
bolıp, onıń túsindiriwshi aǵzası xızmetin atqaradı. |
|
|
|
||
Pısıqlawıshlar |
ózi |
qatnaslı |
bayanlawısh |
penen |
|
jupkerlesiw hám basqarıw usıllarında baylanısadı. Jupkerlesiw usılında baylanısqan pısıqlawıshlar túbir hám dórendi túbir formalarındagı ráwish, eliklewish, feyil, kelbetik, sanlıq hám
t.b. sózler arqalı bildirilip, bayanlawısh penen baylanısadı. Al
basqarıw usılında baylanısqan pısıqlawıshlar keńislik seplik formalarındaǵı hám tirkewishli atawıshlar arqalı bildirilip
bayanlawısh penen baylanısadı. 1 Pısıqlawıshlar siyregirek atawısh bayanlawıshlarǵa da qatnaslı bolıp keledi. Bunday
jaǵdayda pısıqlawısh xızmetinde kelgen sózler atawısh bayanlawıshlardı, keńislik, waqıtlıq mánilerde sıpatlaydı.
Demek, pısıqlawıshlar ózi ǵárezli bolǵan gáp aǵzası menen mánilik jaqtan hár túrli pısıqlawıshlıq qatnasta keledi de, baylanısına qaray jupkerlesip hám basqarıw usıllarında baylanısadı.
1 Ҳәзирги қарақалпақ тили. Синтаксис. Нөкис, «Билим», 2009.
- 12 -
Pısıqlawıshlar barlıq sóz shaqapları arqalı ańlatıladı. Olar, kóbinese ráwishlerden, hal feyil hám feyil toplamlardan,
eliklewish sózlerden, atlıqlardan, kelbetlik, sanlıq sózlerden, |
|
|||
shárt |
meyilden, |
ráwishlik |
xarakterdegi |
frazeologiyalıq |
dizbeklerden boladı. Pısıqlawıshlar qanday sóz shaqabı arqalı
bildirilse de, ráwishlik mánidegi sorawlarǵa juwap beredi. Pısıqlawıshlar mánilik ózgeshelikleri hám háreketti
sıpatlaw belgilerine qaray segiz túrge bólinedi:
1)Orın pısıqlawısh;
2)Waqıt pısıqlawısh
3)Sın pısıqlawısh
4)Muǵdar-dáreje pısıqlawısh
5)Sebep pısıqlawısh
6)Maqset pısıqlawısh
7)Shárt pısıqlawısh
8)Qarsılas pısıqlawısh
Biz |
bul |
jumısımızda |
orın |
hám |
waqıt |
pısıqlawıshlarınıń ańlatılıwına, mánilik ózgesheligine |
|
|
|||
toqtaymız. |
|
|
|
|
|
Orın pısıqlawısh is-hárekettiń belgili bir ornın, |
|
|
|||
shıqqan jerin, bet alıs baǵıtın bildiredi. Orın pısıqlawıshı, |
|
|
|||
tiykarınan, |
orın |
ráwishlerine |
hám |
keńislik |
seplik |
formasındagı sózlerge qoyılatugın ráwishlik xarakterdegi qayda? qayerde? Qayaqqa? Qaydan? Qayaqtan? Qayerden? Qaly qaray? Qayer menen? Qayer arqalı? degen sorawlarǵa juwap beredi.
Orın pısıqlawıshlar hár qıylı sóz shaqapları arqali ‘
ańlatıladı. Orın pısıqlawıshı xızmetinde orın ráwishleri, keńislik seplik formasındaǵı atlıqlar, orın ráwishi túrindegi
- 13 -
atawıshlar menen tirkewishler hám tirkewishlik xızmetindegi kómekshi atawıshlardıń dizbekleri qollanıladı.
1.2. Orın pısıqlawıshtıń ańlatılıwı
Orın pısıqlawıshlar tómendegi sóz hám sóz dizbekleri
arqalı ańlatıladı.
1. Orın pısıqlawıshınıń xızmetinde orın ráwishleri
qollanıladı. Mısalı: Jumabay uzaqtan qarawtıp kórindi (K.Sultanov). Tezirek jetiw ushın adımın shaqqan basıp, alǵa juwıradı (K.Sultanov). Awqat sırtta asılıp atır (Sh.Seytov). Iyt bir jar tastıń qasına kelip oyaq-buyaǵına jaltańlap qaradı (T.Qayıpbergenov). Dawıs hár jerden, hár jerden esitiledi (Sh.Seytov).
Keńislik sepligindei atlıq sózler orın pısıqlawıshınıń
xızmetin atqaradı.
a) barıs sepligindegi atlıq sózlerden boladı:
Men átirapqa bunshelli bálentlikten ser salıp kórgenim joq
(Sh.Seytov). Gúmiskólge on brigada túsetuǵın bolıptı |
|
(Sh.Seytov). |
|
b) orın sepligindegi atlıqtan: |
|
Bajbannıń balası oynar toǵaydı, |
|
Keklik qus qıshqırıp jılaydı sayda |
(I.Yusupov). |
Átirapında el bolsa da, ańshılar awılǵa kelip qonbadı |
|
(K.Mámbetov). |
|
v) shıǵıs sepligindegi atawıshlardan orın pısıqlawıshlar
ańlatıladı: |
|
Óz Volgasın ózi aydap biziń Erkin, |
|
Tashkentten Issıq kólge tarttı bir kún |
(I.Yusupov). |
- 14 -
Malımdı iyirip taslap, túslikke kiyatırǵan men esiktiń aldında jımpıyıp turǵan mashinanı alıstan-aq kórdim (Sh.Seytov).
Atlıq sózler menen kómekshi atawısh hám tirkewishlerdiń dizbeginen boladı:
a) ataw sepligindegi atlıqlar menen keńislik seplik formalarındaǵı bet, jaq hám t.b. kómekshi atawıshlardıń dizbeginen:
Írashtan túsip awıl betke betledim (Sh.Seytov).
Álle kimler mal qora jaqlardan kiyatır (Sh.Seytov).
b) ataw yamasa iyelik sepligindegi atlıq sózler menen keńislik seplik formasındaǵı ayagı, ústi, beti, sheti, ishi, sırtı, aldı,
artı, tusı, etegi hám t.b. kómekshi atawıshlardıń dizbeginen boladı.
Mashinalar awıldıń ústinen zımırasıp ótip ketti (Sh.Seytov).
Kól tárepte álle qanday bir shomp-shomp etken ses bar (Sh.Seytov).
Awıl arasında bılay-bılay júrgen adam sirá kórinis bermeydi (Sh.Seytov).
Awıldıń shetinde jaqsı mal sharwashılıǵı jaylaw jaylasqan (T.Qayıpbergenov).
Irashtıń boyında ján-jaǵın qamıs, mayda jıńǵıl orap alǵan áydik-áydik torańǵıllar kóp (Sh.Seytov).
v) ataw sepligindegi atlıqlarǵa menen, arqalı tirkewishleri dizbeklesip kelgen sózlerden:
Olar sheldiń bası menen shertekke qaray júrdi (N.Dáwqaraev).
Bizler Aralskiy arqalı tez kelip jettik.
-15 -
g)ataw, barıs sepligindegi atawıshlarǵa qaray, qarap, qarsı
hám t.b. tirkewishlerdiń dizbeklesip keliwinen boladı:
Otarbay menen Dawıtbay úyge qarap shabıstı (Sh.Seytov).
1.3. Orın pısıqlawıshtıń bildiretuǵın mánileri
Orın pısıqlawıshtıń mánileri kóbinese háreketke baylanıslı bildiriledi.
Orın pısıqlawıshları háreketke qatnasına qaray tómendegishe mánilerdi ańlatadı: 1) háreket islengen orındı,
2) hárekettiń shıqqan ornın, 3) hárekettiń bet alısı ornı, 4) hárekettiń toqtaw ornı, 5) keńislik ornı.
Orın pısıqlawıshlar orın seplew formasında kelgen atawıshlardan boladı. Mısalı:
Biz Moskvada oqıwdamız. Aysholpan apay jalǵız ózi
ılashıqta otırǵan eken (J.Aymurzaev). Suwda, súwen, bekire, sazan, aq marqa, Quw, ǵaz, úyrek, qasqaldaǵın usladıq, -Qay jaqta?
- Porxan ataw, Mádelide, Moynaqta (T.Jumamuratov). Ceylonda túni menen tap kúndizgidey ıssılıqtıń háwiri
basılmay mudamı jaz bolıp turadı (Sh.Aytmatov).
Orın pısıqlawıshlar iyelik sepligindegi atawıshlar menen orın sepligindegi astı, ústi, sheti, arası, ishi, sırtı, aldı, artı, etegi hám t.b. sıyaqlı tirkewishlik xızmettegi kómekshi atawıshlardıń dizbeginen boladı. Mısalı: Kóldiń ultanında da, jılda suw jatqanlıqtan, aytarlıqtay tomar joq (Sh.Seytov).
Keshte úyiniń aldındaǵı japtıń boyındaǵı almanıń astında otırıp, hámmesi samovardı ortaǵa salıp, ıssı qaymaqqa batırıp, chay ishisti (Sh.Aytmatov).
|
|
|
- 16 - |
|
|
|
Jigitler awıldıń sırtında attıń záńgisin basıp turıp |
|
|
|
|||
Erjandı atlandırıp qayttı (K.Sultanov). |
|
|
|
|
||
Japıraqlardıń arasınan aspan kórindi, aspan, qádimgi tıp- |
|
|||||
tınıq aspan (Sh.Seytov «Iǵbal soqpaqları»). |
|
|
|
|||
Sonıń menen birge orın pısıqlawıshlar ataw sepligindegi |
|
|
||||
atlıqlarǵa orın sepligi formasındaǵ bet, jaq, taman, boyı hám |
|
|
||||
t.b. sıyaqlı tirkewishler hám kómekshi atawıshlardıń |
|
|
|
|||
dizbeklesip keliwinen boladı. Mısalı: |
|
|
|
|
||
Men mallardı kóldiń boyına aydap ketemen (Sh.Seytov). |
|
|
||||
Orın pısıqlawıshlar ataw sepligindegi atawıshlar menen |
|
|
||||
shıǵıs |
seplik |
formasındaǵı |
kómekshi |
atawıshlardıń |
||
dizbeklesip keliwi arqalı da ańlatıladı. Mısalı: Awıldıń |
|
|
|
|||
artında toǵay betten qabalanǵan iyttiń dawısı shıqtı |
|
|
|
|||
(J.Aymurzaev). |
|
|
|
|
|
|
Tap jańa mawjırap uyqıda tınısh jatırǵan Araldıń |
|
|
|
|||
ústinde |
nóserli |
kúndey |
gúrkirep |
miynet |
háreketine |
|
qızıqqanday altın ajarı jalın atıp, altın ay shıǵıs jaqtan
órre turdı (K.Sultanov).
Bir tewip bolǵannan keyin topıraqtıń astınan tas shıqtı (J.Aymurzaev).
Orın pısıqlawıshlar barıs sepligindegi atawıshlar bolıp, hárekettiń bet alıs ornın bildirip te keledi. Máselen, Oraqshılar ketken soń Qudiyar Qosıbaydı ertip, otawǵa kirdi (K.Sultanov).
Orın pısıqlawısh atawıshlar menen tirkewishler hám tirkewishlik xızmettegi kómekshi atawıshlardıń dizbeginen bolıp, hárekettiń bet alıs ornın bildiredi. Mısalı:
Mektepke qaray aqlıǵımdı ákeliw ushın shawıp kettim (Sh.Aytmatov).
|
|
|
- 17 - |
|
|
|
Aysholpan kúle shıray bergen kisi usap Saǵındıqqa bir |
|
|
||||
qaradı da esikke qaray júrdi (J.Aymurzaev). |
|
|
|
|||
Ana misli baladay-aq oǵan qaray asıga juwırdı |
|
|
||||
(T.Qayıpbergenov). Orın pısıqlawısh iyelik seplewindegi |
|
|
||||
atlıqlar |
menen |
barıs |
seplew |
formasındaǵı |
|
kómekshi |
atawıshlardıń dizbeginen boladı. Mısalı: |
|
|
|
|||
Qádir qara terge shomılıp, haldan ketken soń, qalıń qopa |
|
|
||||
jekenniń ústine boyın tasladı (K.Sultanov). |
|
|
|
|||
Hárekettiń keńislik ornın bildiretuǵın pısıqlawısh ataw |
|
|
||||
seplew formasındaǵı atlıqlarǵa menen, arqalı tirkewishleriniń |
|
|||||
tirkesip keliwinen boladı. Mısalı: |
|
|
|
|
||
Bala úyinen juwırıp kelemen degenshe, avtolavka da |
|
|
||||
úylerdiń artı menen jaqınlap kelip qaldı (Sh.Aytmatov). |
|
|
||||
Endigi jaǵında olar dumannıń arası menen asıqpay júze |
|
|
||||
berdi (Sh.Aytmatov). |
|
|
|
|
|
|
Sonıń menen qatar orın pısıqlawıshlar J.Eshbaevtıń |
|
|
||||
«Qaraqalpaq tilinde ráwish»1 degen miynetinde orın hám waqıt |
|
|||||
ráwishleri gáptegi xızmeti jaǵınan orın hám waqıt |
|
|
||||
pısıqlawıshlarınıń xızmetin atqaratuǵınlıǵı kórsetilgen. |
|
|
||||
Bul ráwishten bolǵan orın pısıqlawıshı hár qıylı |
|
|
||||
mánilerde qollanıladı: |
|
|
|
|
|
|
a) is-hárekettiń belgili ornın, baǵdarın bildiredi. Mısalı: |
|
|
||||
Oyınnıń baslanar aldında Meńlimurat aǵa bizlerdi ekige |
|
|
||||
bólip, |
ortada |
ózi |
qızıl |
tayaq |
uslap |
turadı. |
(T.Qayıpbergenov).
- Dalada joldası bar (T.Qayıpbergenov). Awıl álle qashan alısta qalıptı (Sh.Seytov).
1 Ешбаев Ж.Қарақалпақ тилинде рәўиш. Нөкис, 1976, 75-76-бетлер.
-18 -
b)is-hárekettiń hár qıylı tárepten shıǵıw ornın
kórsetedi. Mısalı: Adamlar ján-jaqtan atız basına jıynala |
|
|
||
basladı (S.X.). |
|
|
|
|
v) Is-hárekettiń baǵdarlıq ornın ańlatadı. Mısalı: Bul |
|
|
||
jerge ekologiyalıq jaǵdaylar boyınsha kelipti (K.M.). |
|
|
||
Hárekettiń bet alıs ornın, baǵıtın bildiretuǵın |
|
|
||
pısıqlawıshlar orın ráwishlerinen boladı |
|
Mısalı: Bul |
||
waqıtta Orazqul anaday jerde jatırǵan shaqlı bastı berman |
|
|||
kóterip kiyatır edi. (Sh.Aytmatov). |
|
|
|
|
Uzaq jollar bolıp qısqa, |
|
|
|
|
TUlar ushar tumlı tusqa (I.Yusupov). |
|
|
||
Orın |
pısıqlawıshlar |
hárekettiń |
shıqqan |
ornın |
bildiretuǵın pısıqlawısh shıǵıs sepligindegi atlıqlardan |
|
|
||
boladı. Mısalı: Úydegilerdiń aldı menen mayda balaları soń |
|
|||
eresekleri shiy esikti túrip sırtqa shıqtı. (Sh.Seytov). |
|
|
||
Álle kimler mal qora jaqlardan kiyatır (Sh.Seytov). |
|
|
||
Mısallarda |
kórgenimizdey |
qaraqalpaq |
tilinde |
orın |
pısıqlawıshlar hár qıylı sóz shaqapları hám sóz dizbekleri arqalı ańlatılǵan.
1.4. Orın pısıqlawıshlardıń dúzilisi boyınsha túrleri
Qaraqalpaq tilinde orın pısıqlawıshlar da gáptiń basqa aǵzaları sıyaqlı dúzilisine qaray mánili dara sózden, bir leksikalıq birliktegi qospa sózlerden yamasa gáp aǵzalarına bólinbeytuǵın sóz dizbeginen hám eki ya bir neshe sózlerdiń
óz ara sintkasislik baylanısınan dúzilgen feyil toplamlarınan boladı. Qaraqalpaq tilindegi pısıqlawısh kategoriyasın arnawlı
- 19 -
túrde izertlegen M.Dáwletov pısıqlawıshlardı dúzilisine qaray dara, qospa, keńeytilgen pısıqlawıshlarǵa bóledi.1
Pısıqlawıshlardıń dúzilisi boyınsha bunday túrleri orın hám waqıt pısıqlawıshlarga da tiyisli.
Dara sóz yamasa bir máni bildiretugın qospa sózler jay pısıqlawıshtıń dúzilisin dúzedi. Jay orın pısıqlawıshlar morfologiyalıq belgisine qaray túbir hám dórendi, seplew affiksli, sonday-aq, geypara tirkewishli kelgen hár túrli sóz shaqaplarınan bola beredi.
Jay pısıqlawısh túbir hám dórendi orın ráwishinen bolıp, orın pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı:
Qara úydiń qaptalında arbanıń kósherin maylap otırǵan Qosıbay aspanǵa jalt-jalt qarap: … (K.Sultanov).
Erge etken jaqsılıq jerde qalmas (K.Sultanov).
Orın sepligindegi atlıq sózlerden bolıp, hárekettiń orın hám waqıtlıq belgilerin bildiredi. Mısalı:
Toǵayda qırǵawıl kóp eken, hár kúni atıp jey bereyin dep úyine qayttı (J.Aymurzaev).
Qospa orın pısıqlawısh.
Qospa sózler hám gáp aǵzalarına bólinbeytugın sózler dizbegi qospa pısıqlawıshlar boladı. Qospa pısıqlawıshlar xızmetinde analitikalıq formadaǵı qospa sózler, frazeologiyalıq dizbekler, sintaksislik bólekke bólinbeytuǵın sóz dizbekleri hám atawısh sózler menen kómekshi atawıshlardıń dizbegi qollanıladı. Qospa pısıqlawıshlar dúzilisi jaǵınan qospa sózlerden bolǵan qospa pısıqlawısh, sóz dizbeginen bolǵan qospa pısıqlawısh hám atawısh sózler menen kómekshi
1 Дәўлетов М. Қарақалпақ тилинде пысықлаўыш категориясы. Нөкис, 1982, 98-бет.
- 20 -
atawıshlardıń dizbeginen bolǵan qospa pısıqlawısh bolıp úsh toparǵa bólinedi.1
1. Analitikalıq formadaǵı sózlerden bolǵan qospa orın
pısıqlawısh. Qospa pısıqlawısh shıǵıs, orın sepligindegi qospa atlıqlardan bolıp, orın pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: Bizler atlardı sılap-sıypap ertledik te, Qaypan aganıń awılına atlanıp kettik. (Sh.Seytov).
Batıs jaǵımızda kóldiń jiyegi kórinip tur.
(T.Qayıpbergenov).
Sóz dizbeginen bolǵan qospa pısıqlawısh.
Barıs, orın seplik formalarında kelgen anıqlawıshlıq
qatnastaǵı atawısh sóz dizbegi orın
mánisindegi qospa pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı:
Házir góne qaladaǵı áskeriy kazarmaǵa jetiwim kerek edi,
- dedi. (T.Qayıpbergenov «Suwıq tamshı»). |
|
||
Lágenime suw toltırıp aldım da, qaptalımdaǵı bos |
|
||
orınǵa otırdım. |
|
(T.Qayıpbergenov). |
|
Nókistegi emlewxanada uzaq jattım . |
|
||
|
(T.Qayıpbergenov). |
|
|
Orın sepligindegi kelgen izafetlik sóz dizbekleri orın |
|
||
pısıqlawısh |
xızmetinde |
qollanıladı. |
Mısalı: |
átirapında qara kórinbedi. |
|
|
|
Jańbır óshirip taslaǵan ǵoy, úydiń dógereginde tútinlik |
|||
te joq. |
(Sh.Seytov). |
|
|
1.3. Atlıq hám kómekshi atawıshlardıń dizbeginen bolǵan qospa orın pısıqlawısh
Ataw, iyelik sepligindegi atlıq, almasıq sózlerge barıs, shıgıs, orın sepliginde kelgen aldına, astına, artına, arasına,
pısıqlawısh
Kóldiń
1 Дәўлетов М. Қарақалпақ тилинде пысықлаўыш категориясы. Нөкис, 1982, 104-бет.