MD hám PQJ / Folklorlıq shıǵarmalarda tuwısqanlıq atamalardıń qollanılıwı
.pdf
Kewil bólip qızına, |
|
Perzent dep esapqa almadı. |
(Qırıq qiz 17-bet) |
Enesine bildirmey, xannıń otırǵan jayına qaray bala juwırıp jóney berdi.
( Edige 33-bet)
Dayı – anasınıń tuwǵan-tuwısqanları, aǵa – inileri. Bul atama bashqurt, qazaq, tatar hám chuvash tillerinen basqa barlıq túrkiy tillerde hár túrli fonetikalıq variantlarda qollanıladı7.
Qaraqalpaq tilinde perzent ushın anasınıń tórkini dayı jurt boladı. Al anasınıń tuwısqanları dayıları bolıp sanaladı. Mısallar:
Naqıl maqallarda dayı atamasınıń qollanılıwı: |
|
Hám dayımnıń úyine barayın, |
|
Hám tayımdı úyreteyin |
(55-bet) |
Aytıslarda dayı atamasınıń qollanılıwı: |
|
Pár – pár dayım, pár dayım, |
|
Bizge aytasız hár dayım, |
|
Bizge aytqansha jeńgeme ayt, |
|
Jeńgem biledi jaǵdayın. |
(135-bet) |
Erteklerde dayı atamasınıń qollanılıwı: |
|
Dayı biziń uyge barayıq, búgin bizinn úyde bol, túnde qonalqandı jaqsılap
7 Pokrovskaya L.A. Terminı rodstva v tyurkskix yazıkax // Istoricheskoe razvitie leksiki tyurkskix yazıkov. -M., 1961. -S.17.
berip kúteyin, - dep aldap úyine alıp baradı.
|
Dayı ataması túrkiy tillerde bir qıylı leksikalıq mánige iye |
|
|||||
bolıp, ol hár túrli formalarda, yaǵnıy dayı (qaraqalpaq), |
|
||||||
naǵashı (qazaq), toǵa (ózbek), dayı (túrkmen), taǵa (qırgız) |
|
||||||
qollanıladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
Demek, házirgi túrkiy tillerde dayı, naǵashı, toǵa, taǵa |
|
|||||
túrinde kórinedi. L.A.Pokrovskaya olardıń genezisi bir |
|
||||||
bolǵanlıgı hám taǵa formasınan dayı, tay túrine ótkenligi, |
|
||||||
taga //tagay, tay// taay, daay, day//day, dayın, dayı túrinde payda |
|
||||||
bolǵanlıgın kórsetip ótedi1. Bul pikir bılay qaraǵanda |
|
|
|||||
durıstay kórinedi. Biraq, bunda parsı tilindegi atama haqqında hesh |
|
||||||
nárse |
aytılmaǵan. |
Parsı |
|
tilindegi |
seslerdiń |
ózgeriw |
|
nızamlılıqları |
túrkiy |
tillerdegi |
sıyaqlı |
ózgeriske |
|||
ushıramaǵanı menen, olar bul atamanı túrkiy tillerden alǵan |
|
||||||
bolıwı múmkin. Sebebi, túrkiy tillerdiń kópshiliginde (chuvash, |
|
||||||
tatar hám qazaq tillerin esapqa almaǵanda) taay (yakut tilinde), |
|
||||||
daay (tuva tilinde), tay (xakas tilinde), taay (altay tilinde), |
|
||||||
da:ıka//da:ın |
(gagauz) |
day |
(túrkmen |
tilinde) |
atamaları |
||
ushırasadı2. Solay etip, dayı (qaraqalpaq hám túrkmen tillerinde), toǵa (ózbek tilinde), taǵa (qırgız tilinde), naǵashı (qazaq tilinde) atamaları, tiykarınan, «anasınıń ájaǵaları hám inileri» degen máni bildiriwshi atama sıpatında qollanıladı. Mısalı, Bir tayınshaq enshisi edi. Sharwadagı dayısı keshegi kelgende
ákelip ketti (K.Allambergenov).
E.V.Sevortyan da:yı ataması haqqında jazıp, onda túrkiy tiller hám olardagı dialektlik ózgesheliklerge, bul tillerdegi dayı sóziniń mánilerine toqtap, semantikalıq jaqtan uqsas hám
1Pokrovskaya L.A. Kórsetilgen miyneti.
2Ismoilov I. Kórsetilgen miyneti, -B.84.
qısqarǵan tay/-day túbirleri de birdey, - degen pikirdi aytadı1. Alımlardıń pikirinshe, nekege shekem payda bolǵan atamalar, olardıń tariyxı júdá eski dáwirlerge barıp taqaladı. Solay eken, túrkiy tiller ushın ortaq bolǵan dayı atamasın túrkiy
xalıqlar tariyxı tuwısqanlıq atamalardıń payda bolıw dáwirinen emes, al jámiyettiń rawajlanıw tariyxınan baslap úyreniw kerek boladı.
Ilimpazlardıń pikirinshe, tuwısqanlıq atamalardıń tariyxın
úyreniwde, qońsı xalıqlardıń tuwısqanlıq atamaları menen qatar salıstırıp úyreniw, túrkiy hám monǵol tillerindegi tuwısqanlıq atamalar sistemasınıń Hind-Evropa, Tibet-Qıtay,
Kavkaz xalıqları tillerindegi sáykes sózlerge barıp taqalatugının kórsetedi.
Haqıyqattan da, tuwısqanlıq atamalardıń genezisin tek túrkiy tilleri materialları menen ǵana anıqlap bolmaydı, basqa tillerde tuwısqanlıq atama sıpatında qabıl etilgen sózlerdiń fonetikalıq, morfologiyalıq hám leksikalıq ózgeshelikleri qanday bolsa, sol túrinde túrkiy tillerde de óz kórinislerin tappaǵan, yaǵnıy fonetikalıq hám semantikalıq ózgesheliklerinde biraz ayırmashılıqlar seziledi. Túrkiy tillerde dayı ana tárepke,
yaǵnıy anasınıń tuwısqanların ańlatsa, túrkiy tillerge kirmeytugın basqa tillerde ata tárepke, yaǵnıy atasınıń aǵa hám inilerin ańlatatugın jaǵdaylar ushırasadı.
Demek, dayı ataması dáslep to -(ata) (ata tárepindegi) mánisin ańlatıp, jıllar ótip, hár túrli fonetikalıq kórinislerde, bizge shekem ananıń aǵa-inilerin ańlatıwshı tuwısqanlıq atama sıpatında jetip kelgen bolsa kerek.
Jiyen – tuwısqan yamasa urıwlas qız apalarınıń yamasa qarındaslarınıń balaları.
1 Sevortyan E.V. Kórsetilgen miyneti, -S.767.
Jiyen sózi tuwısqanlıq atama sıpatında túrkiy tillerdiń derlik barlıgına tán bolıp, ayırım fonetikalıq ózgesheliklerdi esapqa almaǵanda, onıń leksikalıq mánisi birdey. Jiyen dep qız apaları hám qarındaslarınıń balaların ataydı. Mısallar:
Daw-jánjelde «jiyen» sózi basım bolar
Erteklerde jiyen atamasınıń qollanılıwı
Haw jiyenim úyiń usıma?- deydi.
Awa, dayı, jiyeniń jarlı, tapqanın tamagınan ótkeretugın , al dayı seni
kóp qıdırıp, kútip sharshap qalippan. |
(224-bet) |
Jiyen atamasınıń leksikalıq mánisi sheklengen hám basqa atamalarǵa qaraǵanda bir qansha anıq.
Jiyen ataması tuwısqanlıq atama sıpatında ózbek tilinde jiyan sózi «apa-sińlileri hám aǵa-inilerinin perzentleri» degen túsinikti anlatadı, basqa túrkiy tillerde jiyen sózi óziniń mánisinen basqa «aqlıq, shawlıq» hátte yakut tilinde «tuwısqan aǵa hám apalardıń perzentleri» mánisin ańlatıwı da múmkin1.
Tuwısqanlıq atamalarǵa arnalǵan ilimiy miynetlerde jiyen atamasınıń eski tariyxqa iye ekenligi haqqında pikirler bildirilgen. Hátte bizge belgili alımlar onıń túrkiy tillerdegi variantları tiykarında anlaut dawıssızı d-j//dj -d -ch-s-y arqalı payda bolǵanlıgın aytadı1.
Joqarıda kórsetilgen ádebiyatlarda jiyen atamasıniń
anlatatugın mánisi birdey bolıp qollanılıp, onıń etimologiyası haqqında anıq pikirler kórsetilmegen. Tek B.Osmanalieva ózinin, miynetinde jiyen atamasın qospa sóz dep, tungus-manjur tillerinde jiyen sózi apa-sińlilerdiń balasın anlatıwshı je(-ze) hám usı
1 Mirzaev M. Wzbek tilining Buxoro gruppa shevalari. –Toshkent: Fan, 1965. –B.53.
1 Polivanov E.D. Uzbekskaya dialektologiya i uzbekskiy literaturnıy yazık. –Tashkent: Fan, 1933. –
S.51.
tilde sinonim sóz sıpatında «jiyen» mánisin ańlatıwshı ini sózi menen birigip je-ina- «jiyen» mánisin anlatadı2, -dep kórsetedi.
Usı pikirdi tastıyıqlaw ushın L.A.Pokrovskaya, túrkiy tillerdegi jiyen, egan (je-ina) sózlerindegi e hám i dawıslıların biriktiriw ushın g dawıssızın qosıw arqalı payda bolǵan. Sóz basındagı dawıssız j/-z/-y bolıp ózgergen degen juwmaqqa kelgen3.
Sonday eken, jiyen ataması etimologiya jaqtan túrkiy, monǵol hám tungus-manjur tilleri ushın ortaq sóz bolıp, ol eski túrkiy tillerde iga-igi, ibi- «iyesi, iyelewshi» mánilerin ańlatıwshı sózler tiykarında qollanılǵan. Basqa túrkiy tillerde onıń hár
túrli variantları qollanılǵan. Máselen, sagay tilinde ari, qazaq tilinde ija «xojayın», tuva tilinde ze- «xojayın», monǵol tillerinde edin-ezinyezen túrlerine iye bolıp, sonday mánini ańlatqan, buryat tilinde ejen sózi «xojayın» mánilerin anlatqan4. Eski dáwirdegi -edin-ezin-ezen-ezen fonetikalıq ózgesheliklerden
ótip, sóz basındagı e-e-j-je, ezen-j/-jeen-jiyen túrinde kelgen.
Demek, jiyen ataması eski atamalardan bolıp, túrkiy tillerdiń eski jazba esteliklerinde jiyen sózi «aqlıq» mánisinde de qollanılǵan. Házirgi túrkiy tillerdiń ayırımlarında da joqarıdagı mániler qollanıladı.
Qaraqalpaq tilinde jiyen ataması ózbek tilindegi mánisinen basqa, «qızdıń tuwısqanları tárepindegi ul-qızlar» mánisinde de qollanıladı. Qırgız tilindegi jeen ataması bolsa, qızdıń tuwısqanlarınıń ul-qızlarına qollanılıp, aǵasınıń balalarına
ini (aǵasınıń balası ushın), qarındas (aǵasınıń qızı ushın) atamaları qollanıladı. Qaraqalpaq tilinde jiyen sózi dayı sózi
2Osmanalieva B. Joqarıdaǵı miyneti, -B.43.
3Pokrovskaya L.A. Joqarıdaǵı miyneti, -S.99.
4Sherbak A.M. Sravnitelnaya fonetikatyurkskix yazıkov. -M., 1970. S.44-45.
menen dizbeklesip dayılı-jiyen degen jup sóz payda etedi. Qaraqalpaq ádebiy tilinde jiyen atamasıniń qollanılıwında kópshilik jaǵdaylarda jınıs kórsetkishi esapqa alınıp jiyen qız, jiyen bala qospa sóz túrindegi atama qollanıladı. Esikke kelin bolıp túsken kelinshek kúyewiniń, jiyenleriniń atın tikkeley atamastan «jiyen qız» , «jiyen bala» dep ataydı.
Dayınıń jiyeni, jiyenniń dayısı boladı. Bul sózler birbirin tolıqtıradı. Mısalı, jiyen erkin boladı dayısına, dayısı barmay ma eken mayısına (Qaraqalpaq xalıq maqalı).
Jiyen bala- dayısınıń hayalı tárepinen qollanılatugın atama. Mısalı, Biziń jiyen bala dayısınıń ayagın juwıp kelgen be?-deymen («Xalıq awzınan»).
Jiyen qız dayısınıń hayalı tárepinen qollanılatugın atama. Mısalı, Jańagı ishke kirgen, siziń kóshenızde turatugın biziń úlken jiyen qızımız («Xalıq awzınan»).
Ǵarrı. Úlken jastagı er adamlarǵa ǵarrı delinedi. Qazaq tilinde qart, shal, ózbek tilinde chal túrinde qollanıladı. Qaraqalpaq awızeki sóylew tilinde (kóbinese qaraqalpaq tiliniń qubla dialektinde) shal sóziniń qollanılıwı ushırasadı. Awızeki sóylew stilinde jası úlken erkek adamlarǵa aqsaqal, otaǵası dep aytıladı. Bunday sózler kórkem ádebiyatta milliy koloritti bildiriwde kóbirek jumsaladı: Bir yashullı otır áne (I.Yusupov). Qanı basımı artıp máderi qalmay, jatır edi biziń bir otaǵası
(I.Yusupov).
Ǵarrı ataması tuwısqanlıq atama sıpatında qaraqalpaq sóylew tilinde áke hám kúyewi sózleriniń sinonimi bolıp qollanıladı. Mısallar,
Naqıl – maqallarda ǵarrı atamasınıń qollanılıwı:
Jigit kelse iske, ǵarrı kelse asqa |
(24-bet) |
Hawadan ushqan alasar, |
|
Bir – birine miyasar, |
|
Qáterli ósken qáriyalar, |
|
Keterińdi bilgen soń, |
|
Aytısınız áliyar. |
(276-bet) |
Dástanlarda ǵarrı atamasınıń qollanılıwı
Áne kempir sol waqıtta “ǵarrı qudası menen giynelesip kelgen ekenaw” – dep oylandı, “ashıw aldında keledi, aqıl keyninde keledi” degen, ǵarrıma bes-altı awız sóz aytıp, kewlin awlap, saparın tileyin, -degen bir qıyal payda
boldı. |
(Alpamıs 14-bet) |
|
|
|
Ǵarrı ataması qaraqalpaq awızeki sóylew tilinde «áke» |
|
|
||
mánisinde de kóbirek jumsaladı. |
|
|
|
|
Joqarıdaǵı |
keltirilgen |
mısallar |
qanı |
boyınsha |
tuwısqanlıq |
atamalardıń |
qanday |
|
mánilerdi |
ańlatatuǵınlıǵınan, sonıń menen qatar, qaraqalpaq ádebiy tiliniń házirgi rawajlanıw dáwirinde qáliplesken jaǵdayınan hám qollanılıw jaǵdayınan guwalıq beredi.
…………………………………..latınǵa ózgert.
II BAP. NEKE BOYÍNSHA |
TUWÍSQANLÍQ |
ATAMALAR
Túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde tuwısqanlıq atamalardıń úlken bir toparın nekege baylanıslı bolǵan atamalar quraydı. Olardı payda bolıwı hám qollanılıwına qaray er adamlarǵa baylanıslı, hayal adamlarǵa baylanıslı hám tamır – tanıslıq belgileri boyınsha nekege baylanıslı tuwısqanlıq
atamalar dep bóliw múmkin. Sonıń ishinde er adamlarǵa baylanıslı neke boyınsha tuwısqanlıq atamalarǵa qáynata, qáynaǵa, quda, quda bala, jezde, kúyew, kúyew bala, kúsh kúyew, er, baja, mırzaǵa, ortanshı, kishkene, ámeki, jegjat, murındıq ata, ógey áke sózleri kiredi. Bulardan kórinip turǵanınday, olardıń kópshiligi qospa sózlerden ibarat. Qanı boyınsha tuwısqanlıq atamalardıń kópshiligi dara sózlerden turadı.
Demek, nekege baylanıslı tuwısqanlıq atamalar ózleriniń dúzilisi boyınsha da ózgesheliklerge iye.
Qáynata – kúyewiniń yamasa hayalınıń ákesi. Mısallar:
Aytıslarda qayın ata atamalarınıń qollanılıwı:
Sáwle túptiń saǵası sanda bolar,
Aqılı qırıq kisiniń xanda bolar,
Ákem deyip jılay berme qarındasım,
Ákeń ushın qáyin atań onda bolar yar-yar. (61-bet)
Xalıq qosıqlarında qayın ata atamasınıń qollanılıwı:
Kirsem shıqsam shashımdi,
Sıypar esik háwjar,
Qáyin atamnıń esigi,
Sheńgel esik háwjar. |
(43-bet) |
Dástanlarda qayın ata atamalarınıń qollanıliwi:
Atań menen qayın atań toyıńda urısıp, qalmaqqqa kóship ketti, balam –
deydi. (Alpamıs 35-bet)
Bul atama eski túrkiy jazba esteliklerde hám házirgi ayırım túrkiy tillerde ushırasadı: eski túrkiy tilinde qejin ata, házirgi qazaq hám qırgız tillerinde qayın ata, bashqurt tilinde qaynata, tatar tilinde qaenata, ózbek tilinde qoyinata, túrkmen tilinde gayın ata, altay tilinda qayın ada.
Qaynaǵa – kúyewiniń yamasa hayalınıń tuwısqan yamasa bir urıwdagı aǵaları. Mısallar
Naqıl – maqallarda qaynaǵa atamasınıń qollanılıwı:
Qaynaǵa aybatlı bolsa, kelini uyatlı boladı
Aytıslarda qaynaǵa atamasınıń qollanılıwi:
Qaynaǵa-aw, ermek etip kúlme maǵan, Meniń de kúnim kelgey kúlseń saǵan Bir nıshan kórip, úyıń qaptalında
Táwbe ettim tánırime, qolda jaǵam háwjar.
Xalıq qosıqlarında qaynaǵa atamasınıń qollanılıwı:
Qaynaǵa bildim ózińdi,
Tıńla meniń sózimdi,
Alıp kelseń biyeni,
Kórseteyin júzimdi…- deydi. |
(55bet) |
Dástanlarda qayın atamasınıń qollanılıwı:
Atıńdı bur qaynaǵajan, qayta ber,
Mennen sálem patshanızǵa ayta ber. (Alpamıs 46-bet)
Qaynaǵa ataması túrkiy tillerdiń hámmesinde birdey mánide jumsaladı, biraq seslik dúzilisi boyınsha ayırım fonetikalıq
ózgesheliklerge iye boladı.
Qayın. Erli-zayıplardın ’ ózlerinen kishi inileri.
Qayın - bul erli-zayıplı adamlardıń tuwǵan-tuwısqanları. Mısallar:
Erteklerde qayın atamasınıń qollanılıwı:
Qáynim úyiń sırtraqta bolsa, keshte biziń úyge barsanız xızmet qılamız, -
deydi qassapqa kúlimsiregen shırayı menen. |
(268-bet) |
Quda – kelin hám kúyew balanıń ákeleri, aǵa-inileri. Quda sózi qaraqalpaq, qazaq, ózbek, uyǵur, bashqurt, azerbayjan, tuva hám altay tillerinde úylengen jigit penen turmısqa shıqqan qızdıń tuwǵan-tuwısqanların bir-birine tuwısqanlıq qatnasın bildiredi.
Quda sózi - házirgi túrkiy tillerde tuwısqanlıq termin sıpatında qız uzatqan shańaraq penen sol qızdı úyine kelin etip túsirgen shańaraq arasında bolǵan jaqınlıqtı bildiretugın sóz.