MD hám PQJ / Qaraqalpaq xalıq dástanlarında toponimler

Boz bulaqtıń boyında, Jılqı baǵıp jatqanda, Kiyik penen qulandı, Bulaqqa kelgen waqtında, Tastan gúze dúzetip,

Atar edik ekewmiz (A,81).

Kún shashırap shıqqanda,

Bardı bulaq boyına (A,81).

Áyne túsler bolǵanda, Otır edi Barshınjan,

Boz Ordanıń ishinde, Óz-

ózinen emshegi, Bulaq bolıp iyedi (A,81).

«Qashı»- Bul termin «dáryanıń jaǵası, sheti» degen mánini ańlatadı. E ski túrkiy tilinde qash sózi «shet, jaǵa, shegara» degendi bildirgen. (DTS,

431). Bul sóz házirgi bir qatar túrkiy tillerde de ushırasadı: qazaq hám altay tillerinde kas «dáryanıń biyik jaǵası» yakut hám xakas tillerinde xas «jaǵa, bir zattıń sheti, tóbeshik, biyiklik» tatar tilinde kash, «biyik jer, dáryanıń sheti, jaǵası» hám t.b. Qaraqalpaqstanda qashı termini, tiykarınan «biyik jer» mánisin bildiredi, sonıń menen birge, ol «dáryanıń jaǵası, sheti» degen mánige de iye.

«Qoltıq»- Bul sóz túrkiy tillerde tómendegi formalarda qollanıladı: Azerbayjan tilinde goltug «kishkene kól», ózbek tilinde qoltıq, noǵay

31

hám qumıq tillerinde qoltıq, «dáryanıń shıǵanaǵı», tatar tilinde

kultık «dáryanıń tarmaǵı» hám.t.b.

Qaraqalpaq tilinde qoltıq sózi tómendegi mánilerde qollanıladı:

«Iyin menen jawırınnıń ishki jaǵı»

«Kiyim jeńiniń boy menen tutasqan jeri»

«Teńizdiń yamasa kóldiń qurǵaqlıqqa kirip turǵan jeri»

Qaraqalpaqstannıń gidronimiyalıq sistemasında qoltıq termini suw obyektleri atamalarınıń bir elementi sıpatında qollanıladı, biraq olar dástanlarda az sanda bolsa da ushırasadı. Mısalı:

Qarakólden ótken jerde qoltıq degen bir kól bar edi, Jeri otlaq e di, mal otlawǵa qolaylı edi (A,76), Áne, qatınlardıń aldında Aqjap degen jap bar edi. Ayaǵı Qoltıq kól degenge barıp quyar edi.

Qoltıq kóldi aylanıp, Tússem be dep oylanıp, Bir jaǵada tur edi.

Ǵarrı biye astında, Botaday bozlap bir nashar,

Kól jaǵalap keledi (QQ,491).

«Suw»- Bul sóz túrkiy tillerge ortaq sóz esaplanadı: Tatar, azerbayjan, uyǵır, qazaq tillerinde su, qırǵız hám altay tillerinde suu, tuva hám xakas tillerinde sug, túrkmen, noǵay, qumıq tillerinde suv, chuvash tilinde shıv túrinde qollanıladı. Eski túrkiy tilinde sub/sug/ suv formaları qollanıladı (DTS, 512-515).

32

Suw komponenti toponimleri dástanlarda júdá az: —Esik aldı shalqar

suw, tereń japtı, yar-yar (QQ, 679).

Solay etip, qaraqalpaq tiliniń tariyxında bir qansha gidronimikalıq terminler bar. Onıń belgili bir rawajlanıw dáwirinde ayırım terminler hár

qıylı tariyxıy lingvistikalıq sebeplerge baylanıslı basqa terminler menen almasıp otırǵan, biraq kóplegen terminler saqlanıp qalǵan.

«Tóbe»- yamasa tóbeshik. Bul termin Qaraqalpaqstan

toponimiyasında «ústi gúmbez tárizli bálent» degendi bildiredi. Tóbe sózi túrkiy tillerde hár túrli fonetikalıq variantlarda ushırasadı. Azerbayjan tilinde tepe, bashqurt hám tatar tillerinde tube, qazaq tilinde tóbe, qırǵız tilinde tóbó, túrkmen tilinde depe, ózbek tilinde tepa, eski túrkiy tilinde tórú túrinde

33

QARAQALPAQ XALÍQ DÁSTANLARÍNDAǴÍ

TOPONIMLERDIŃ FONETIKALÍQ ÓZGESHELIKLERI

Toponimlerdiń fonetikalıq ózgeshelikleri haqqında sóz etkende olardıń quramında júz beriwshi fonetikalıq ózgerisler analizlenedi. Bul ózgerislerdiń kópshiligi sózler bir-birine qosılǵanda hám basqa processlerde payda boladı.

Biz úyrenip atırǵan territoriyadaǵı toponimlerdiń quramında bolǵan fonetikalıq ózgerisler qaraqalpaq tilindegi ses ózgeriw nızamlılıqlarına sáykes túrde bolǵanlıǵın kóremiz. Sonıń ushın toponimlerdi fonetikalıq ózgerisler, tiykarınan tildegi fonetikalıq qubılıslar nızamına sáykes keletuǵınlıǵın esapqa alıp jumıstıń dawamında toponimler quramındaǵı ózgerisler túrinde bahalawdı maqul taptıq.

Biziń alıp barǵan jumısımız nátiyjesinde toponimlerdiń tómendegi tiykarǵı fonetikalıq ózgeshelikleriniń bar ekenligi anıqlanadı.

Qaraqalpaq xalıq dástanlarındaǵı toponimler eki hám onnan da kóp buwın sanlarınan ibarat:

a)eki buwınnan quralǵan toponimler: E dil, Qumkent, Oyıl, Jayıq, Shılpıq hám t.b.

b)úsh buwınlı toponimler:

34

Qaqpanli taw, Qarǵali, Jumirli taw, Qubirli taw,Naqiraq kól, Astarxan teńiz, Sarisha kól, Sarsebiz say, Qulanli taw, Badalǵı tóbe, Góhiqap taw, Ablaysań dárya, Bulinǵir dárya, Arshali toǵay, Ǵiǵduan taw, Álburas taw, Barqiya taw, Zarendin taw, Qubayis taw, Tasbulaq taw, Basbulaq taw hám t.b.

v) tórt buwınlı toponimler:

Abihayat bulaq, Abizamzem bulaq, Abupálak bulaq, Uratóbe taw hám t.b.

Túrkiy tilleriniń kópshiliginiń sıpatlı belgilerinen biriolarda singarmonizm nızamınıń bar bolıwı sanaladı.Belgili tyurkolog N.K.Dmitriev singarmonizm nızamınıń mánisin hám tábiyatın sıpatlap berdi: «

Singarmonizm est odin iz vidov assimilyasii (upodovleniya) zvukov. Zakonchennıy zvukovoy kompleks, obladayushiy opredelѐnnım semanticheskim edinstvom , doljen bıt vıderjan i s formalnoy storonı t.e. sostoyat iz zvukov maksimalno blizkix v otnoshenim artikulyasii. Esli etot zvukovoy kompleks uje dan istoricheski v vide selnoy leksemı , ego sostavnıe zvuki doljnı bıt unifisirovanı.Esli etot kompleks formiruetsya na nashix glazax putem slovoobrazovaniya ili slovoizmeneniya , to novie elementı nıne vxodyashie v ego sostav , doljnı soglasovatsya s ego prejnim sostavom»26

V.V.Reshetov singarmonizm nızamınıń ózgesheliklerin taǵı da anıqlańqırap túsindirip bergen edi.27

26Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. М, 1948 , -С. 38.

27Решетов В.В. Узбекский язык . ч. 1. Фонетика . Ташкент . 1959 , 295стр.

35

anıqlaǵan. Ilimpazdıń juwmaqlawı boyınsha , singarmonizm sóz quramındaǵı seslerdi úylestiretuǵın, únlestiretuǵın bir sózdi ekinshi sózden ajıratatuǵın basqasha aytqanda , sózdegi seslerdiń basın qurap , olardı jekke sóz etip kórsetetuǵın birden-bir fonetikalıq qubılıs bolıp tabıladı.

Uluwma alıp qaraǵanda qaraqalpaq tili singarmonizmi sóylesiwler qatarına jatadı. Singarmonizm óz ishine dawıslılardıń (juwanjińishkelik, erinlik – eziwlik) garmoniyasın hám sonday-aq dawıssızlardıń (yaǵnıy únli-

únli, únsiz-únsiz bolıp) únlesiwin óz ishine aladı.

Qaraqalpaq xalıq dástanları toponimlerinde singarmonizm nızamı,tiykarınan, tańlay únlesligine iye.Tańlay únlesliginiń mánisi mınadan ibarat: sóz bastan-ayaq ya juwan, ya jińishke dawıslıları bar buwınlardan turıwı tiyis.Máselen, Edil, Jayıq, Qarasuwlı, Qaqpanlı, Qubırlı taw, Qara say, Aq otaw, Aq bulaq, Qara taw, Qorıq taw, Aq jap, Astarxan, Aqjur,Sarısha hám t.b.

Ayırım toponimlerde dawıslılardıń tańlay únlesliginiń buzılıw jaǵdayı ushırasadı: Qumkent, Kókbulaq, Miywalı, Dárbenttaw, Qostóbe, Álburas,

Úrgendárya, Aq shúńgil, Besmazar, Kókshetaw, Sarsebiz, Uratóbe, Qızılshól hám t.b.

36

N.A.Baskakovtıń pikiri boyınsha, tańlay únlesligine baǵınbaytuǵın sózlerdiń basım kópshiligi basqa tillerden kirip kelgen sózler yamasa eki yamasa onnan artıq túbirlerdiń birigiwinen quralǵan qospa sózler bolıp tabıladı.28

Toponimlerde erinlik dawıslılardıń garmoniyası ushıraspaydı, al ushırasqan menen ol qırǵız hám altay tillerindegidey sistemalı hám turaqlı sıpatqa iye emes.29

Qaraqalpaq tilinde dawıslılardıń labiallıq singarmonizmi degennen birinshi buwındaǵı erinlik dawıslılardıń ekinshi buwındaǵı qısıq eziwlik dawıslılardı sáykes erinlik dawıslılarǵa aylandırıwı túsiniledi.30 Sonıń menen birge, akademik A.Dáwletovtıń durıs kórsetkenindey, qaraqalpaq tilinde kóp buwınlı sózlerde erin únlesligi tolıq saqlanbaydı.31

Toponimlerdiń dawıslılar tarawında basqa fonetikalıq qubılıslar (máselen, seslerdiń túsip qalıwı, t.b.) ushıraspaydı.

28Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. Т.II. Фонетика и морфология. М,1952, -С. 35.

29Богородичкий В.А. Введение в татарское языкознание. Казань, 1953, -С. 117.

30Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили.Фонетика. Нӛкис,1999, 295-бет.

31Дәўлетов А. Қарақалпақ тилинде сингармонизм. Нӛкис, 1993, 47-бет.

37

QARAQALPAQ XALÍQ DÁSTANLARÍNDAǴÍ TOPONIMLERDIŃ

MORFOLOGIYALÍQ QURÍLÍSÍ

Qálegen territoriyadaǵı toponimlerdiń morfologiyalıq qurılısın lingvistikalıq jobada izertlew aktual máselelerdiń birinen esaplanadı.Sonlıqtanda toponimlerdiń grammatikalıq qurılısı bir qatar izertlewshilerdiń ilimiy miynetlerinde hár túrli tillerdiń materiallarında túrlishe ashıp kórsetilgen.Máselen, A.A.Kamalov bashqurt tilindegi gidronimlerdi úsh tipte qaraǵan.

Birinshi tipke tek gidrogeografiyalıq terminlerden quralǵan gidronimler kiredi.

Ekinshi tiptegi gidronimler atributivlik sintagmaǵa iye, onıń anıqlanıwshı bólegi atlıqlar yamasa geografiyalıq terminler arqalı ańlatıladı, anıqlawshı bólegi kelbetlikler, atlıqlar, sanlıqlar, feyiller menen bildiriledi.

Úshinshi tipke elliptikalıq gidronimler, yaǵnıy obyektti ańlatatuǵın sáykes terminlersiz atamalar jatadı. Bul tiptegi gidronimler morfologiyalıq quramı boyınsha jay hám qospa gidronimler bolıp bólinedi.32

Túrkiy geografiyalıq atamalardıń qurılısı boyınsha bir qansha tolıq materiallar O.T.Molchanovanıń «Strukturnıe tipı tyurkskix toponimov

Gornogo Altaya» (Saratov,1982) atlı monografiyasında berilgen. Ol bul miynetinde Tawlı Altay túrkiy toponimlerdi hár tárepleme analizlegen.

32 Камалов А.А. Гидронимия. Башкирии. АКД, Уфа, 1969.

38

O.T.Molchanova toponimlerdiń affikssiz hám affiksli jasalıwın bólip kórsetken.

S.M.Molla-zade Arqa Azerbayjan toponimlerin uluwma úsh toparǵa bólgen: 1) leksikalıq usıl menen jasalǵan toponimler; 2) morfologiyalıq usıl menen jasalǵan toponimler; 3) sintaksislik usıl menen jasalǵan toponimler.33

K.F.Grisenka Yakutiyadaǵı dárya hám kól atamaların qurılısı boyınsha tómendegi úsh toparǵa bólgen:34

1) Tolıq atamalar.Tolıq atamalarda atributivlik bólegi, yaǵnıy anıqlawısh.a) ǵalabalıq atlıqlar; b) dórendi emes kelbetlikler;

v) dórendi kelbetlikler; g) sanlıqlar; d) feyil formaları arqalı ańlatıladı.

2)Qısqarǵan atamalar.

3)Jay dórendi emes atamalar.

G.F.Sattarov Tatarstan toponimleri qurılısınıń tórt tipin kórsetedi.35

Birinshi tip e ń keń taralǵan tip bolıp, bul

«anıqlawısh+anıqlanıwshı» konstrukciya. a) anıqlawısh xızmetinde kópshilik jaǵdayda kelbetlikler qollanıladı. b) anıqlawısh xızmetinde atlıq keledi, ol

«atlıq+atlıq» (izafet konstrukciyasın jasaydı).

Ekinshi tip ekinshi komponenttiń túsip qalıw nátiyjesinde jasalǵan, yaǵnıy geografiyalıq termin bolmaydı.

Úshinshi tip atributivlik bólegi joq toponimlerdi quraydı.

33Молла-заде С.М. Топонимия северных районов Азербайджана. АДД. Баку, 1978.

34Грисенко К.Ф. Названия рек и озер Якутии. АКД. Томск, 1967.

35Саттаров Г.Ф. К вопросу о лингвистическом изучении татарской топонимики.//Вопросы методологии и методики лингвистических исследований.

Уфа, 1966.

39

Tatar toponimleriniń tórtinshi tipi atlıqlardıń feyiller menen qosılıwı arqalı jasaladı.

O.A.Sultanyaev qazaq toponimlerinde óz aldına eki bólek tipti kórsetedi:36 atawısh konstrukciyalı hám feyil konstrukciyalı geografiyalıq atamalar.

G.I.Donidze túrkiy toponimlerdi jay hám qospa toponimlerge bóledi.37

Qubla Qırǵızstan toponimleriniń qurılısın izertley otırıp, K.Konkobaev geografiyalıq atamalardı jay hám qospa toparlarǵa ajıratadı.Ol jay hám qospa atamalarǵa úshinshi topardı qurama atamalardı qosadı.38

F.G.Garipova boyınsha Tatarstan gidronimleri uluwma eki toparǵa bólingen: jay gidronimler hám qospa gidronimler. Jay gidronimlerdiń ózin jay dórendi emes (affikssiz) gidronimler hám jay dórendi (affiksli) gidronimlerge bólip qaraǵan.39

Qaraqalpaqstan toponimleriniń qurılısı Q.Ábdimuratov hám T.Begjanovtıń ilimiy maqalalarında sóz etiledi.40 Onda toponimler jay hám qospa atamalarǵa bólip qaralǵan.

Haqıyqatında da, qaysı bir tildegi toponimlerdiń qurılısın alıp qarasaqta, olar qurılısı boyınsha jay hám qospa atamalar bolıp toparlarǵa bólingen.

36 Султаньяев О.А. Топонимика Кокчетавской области. АКД. Томск, 1969. 37Донидзе Г.И. О грамматической характеристике тюркских топонимов.//Ономастика Поволжья.Горький 1971, 123-бет.

38Конкобаев К. Топонимия Южной Киргизии. Фрунзе, 1980, 133-бет.

39Гарипова Ф.Г. Исследования по гидронимии Татарстана. М, 1991, 82-102-бетлер.

40Бегжанов Т., Әбдимуратов К. Структура каракалпакских топонимов.// Советская тюркология. 1971,№6, 85-88-бетлер.

40