MD hám PQJ / Qaraqalpaq xalıq dástanlarında toponimler

Toponimlerdi klassifikaciyalaw XIX ásirden baslanǵan bolsa da, házirgi kúnge deyin óziniń aktuallıǵın joǵaltqan joq. Bul dáwir ishinde júdá kóplegen izertlewshiler tárepinen atamalar hár túrli klassifikaciyalandı. Máselen,

1.Atamalardıń obyektke qatnası boyınsha klassifikaciyası.

2.Tábiyiy ráwishte payda bolǵan hám jasalma túrde payda bolǵan atamalar.

3.Mikrotoponimler hám makrotoponimler.

Makrotoponimlerge, úlken geografiyalıq obyektler okean hám teńizler, materikler, dárya hám tawlar, mámleketler hám úlkeler, sonday-aq, qala atları kiredi. Makrotoponimlerge tán bolǵan tiykarǵı belgilerdiń biri, bul olardıń uzaq waqıtlar dawamında saqlanıp qalıwı hám az ózgeriwi.

Mikrotoponimlerge, tóbeshik, bulaq, qudıq, háwiz, say, arıq, arna, dala, jaylaw hám kóshe atları kiredi. Mikrotoponimler tilde tez-tez payda bolıp hám tez-tez ózgerip turadı. Usı qásiyetleri menen makrotoponimlerden ajıralıp turadı.

4.Atamalardıń qurılısı boyınsha klassifikaciyası.

5.Xronologiyalıq klassifikaciya hám t.b.

Ayırım izertlewshiler toponimlerdi leksika-semantikalıq jaqtan úsh toparǵa ajıratadı:

1.Etnonimlerden payda bolǵan toponimikalıq atamalar;

2.Adam atlarınan payda bolǵan toponimler;

11

3. Jerdiń dúzilisi, ósimlik dúnyası, xalıqtıń kásibi, hár qıylı waqıya hám qubılıslar, basqa da zatlar menen baylanıslı bolǵan toponimler.

Bul máselege arnalǵan basqa izertlewlerde atamalar segiz toparǵa bólingen, yaǵnıy,

1.urıw, qáwim atların bildiriwshi toponimler;

2.millet atların ańlatıwshı toponimler;

3.adam atlarına qoyılǵan toponimler;

4.adamlardıń kásibine baylanıslı berilgen toponimler;

5.predmettiń belgisin bildiriwshi toponimler;

6.ósimlik yamasa terek atları menen qollanılatuǵın toponimler;

7.el-jurt, mákán atları menen baylanıslı toponimler;

8.geografiyalıq relefin bildiriwshi toponimler.

Toponimlerdi bul tipte sistemalastırıwda toparlar arasında anıq

shegara joq. Sonday-aq, kóplegen atamalar hesh qanday toparǵa kirmey qalǵan. Jáne de aytıp ótiw kerek, joqarıda keltirilgen toponimikalıq klassifikaciyalarda hám Qaraqalpaqstan toponimleriniń leksikasemantikalıq klassifikasiyacında terminalogiyalıq birdeylik joq. Izertlewshiler atamalardı

ózlerinshe toparlarǵa bólgen hám bul toparlardı hárkim ózinshe ataǵan. Toponimikada bunday atamalar sistemalı túrde júdá rawajlanǵan.7

Respublikamızda toponimlerdi klassifikaciyalawda eki baǵdar anıq kózge túsedi:

7 Подольская Н.В. О развитии отечественной топонимической терминологии. II Развитие методов топонимических исследований.М.: 1970. _Б. 46-55.

12

Leksika-semantikalıq klassifikaciyası

Grammatikalıq dúzilisine qaray

Leksika-semantikalıq princip tiykarında geografiyalıq atamalardı tómendegi toparlarǵa ajıratıw múmkin.

1.Etnotoponimler-yaǵnıy urıw qáwim, xalıq, millet atlarınan jasalǵan geografiyalıq atamalar.

2.Antrotoponimler, yaǵnıy adam atların, familiyaların, laqaplarınan jasalǵan toponimler.

Toponimlerdiń payda bolıwı hám ózgeriwi xalıqtıń tariyxı menen tıǵız

baylanıslı. Geografiyalıq atamalar uzaq dáwirlerden beri bar bolıp, xalıq turmısında júz bergen waqıya hám qubılıslardıń ataması sıpatında saqlanıp qalǵan. Hár bir dáwir toponimlerdiń payda bolıwında óziniń izin qaldıradı. Toponimikalıq atamalar sol dáwirdiń jámiyetlik qatnasları, adamlardıń dúnya qarası sıyaqlı faktorlar nátiyjesinde payda boladı. Máselen, bunday qubılıslardı tómendegi mısallarda kóriwge boladı. Qálegen xalıq óziniń jasaytuǵın territoriyasında geografiyalıq atamalar sistemasın payda etedi. Bul másele boyınsha T.M Pospelov bılay jazadı:

13

―…i kajdogo naroda naibolchuyu differencirovannost priobretaet terminologiya svyazannaya s osnovnoy formoy xozyaystva sredi‖8.

Toponimler xalıqtıń jámiyettiń kúndelikli materiallıq hám siyasiy turmısı, ekonomikalıq hám ruwhıy turmısı tiykarında payda boladı.

Izertlewdiń maqset hám wazıypaları. Bul jumıstıń tiykarǵı maqseti

– Qaraqalpaq xalıq dástanlarınıń sózlik quramınıń baylıǵın kórsetiw, toponimlerdi tematikalıq toparlarǵa bóliw hám tariyxıy qatlamların anıqlaw, fonetika-morfologiyalıq ózgesheliklerin úyreniw. Bul maqsetti ámelge asırıw ushın jumıstıń aldına tómendegi wazıypalar qoyıldı:

Qaraqalpaq xalıq dástanlarınıń tilinde qollanılǵan toponimlerdi anıqlaw;

dástanlarda qollanılǵan toponimlerdi toparlarǵa bóliw;

morfologiyalıq ózgesheliklerin kórsetiw;

8 Поспелов Т.М. метод географических терминов в анализе субстратной топоним Севера // Местные географические термини. М.1970. –Б.96-65

14

QARAQALPAQ XALÍQ DÁSTANLARÍNDA

QOLLANÍLATUǴÍN GEOGRAFIYALÍQ ATAMALAR

Házirgi qaraqalpaq tili xalqımızdıń turmısındaǵı ekonomikalıq, ilimiy texnikalıq, bilimlendiriw tarawındaǵı jetiskenliklerine baylanıslı fonetikalıq sisteması boyınsha, leksikalıq quramı, grammatikalıq qurılısı, terminologiyası hám orfografiyası jetilisken tillerdiń biri boldı. Biraq qaraqalpaq til biliminde geypara fonetikalıq, leksikalıq grammatikalıq hám tildiń tariyxına baylanıslı bir qansha máseleler sheshilip belgili bir sistemaǵa túsiwine qaramastan, elege deyin izertlewdi, sheshiwdi kútip turǵan problemalıq máselelerdiń biri jer-suw atamaların jıynaw hám olardı hár tárepleme izertlew máselelesi kiredi.

Jer-suw atamaların izertlew, olardıń payda bolıw tariyxın úyreniw bizge kóp máselelerdi anıqlawǵa járdem beredi. Sonıń ushın belgili bir aymaqta jasaǵan xalıqlar, olardıń urıw hám qáwimleri haqqında belgili bir mámlekettiń administrativlik shegarası yamasa bóliniwin hám sol aymaqta jasaǵan adamlardıń úrp-ádetleri, kásipkári sıyaqlı bir qatar faktorlardı anıqlawda áhmiyetli qural boladı. Toponimler yaǵnıy jer-suw atamaları xalıq tiliniń rawajlanıw etapları, onda júz bergen hár túrli ózgerisler hám uluwma tildegi hár qıylı formalardıń evolyuciyasın anıqlawda tiykarǵı materiallardan biri. Toponimler geografiyalıq obyektlerdiń ózgesheliklerin, tábiyiy jaǵdayın, uluwma goemorfologiyalıq ózgesheliklerin júdá anıq sáwlelendiredi.

15

Geografiyalıq atamalar uzaq dáwirlerdiń jemisi bolıp, ol til tariyxı hám tariyxıy dialektologiya, sonıń menen birge tariyx, etnografiya, geografiya, arxeologiya, geologiya sıyaqlı bir qatar ilimler ushın bay material beredi.

Óytkeni geografiyalıq atamalar belgili bir dáwirdiń jámiyetlik jaǵday hám siyasiy sistemasınıń jemisi sanaladı. Geografiyalıq atamalar arqalı eski leksikalıq qatlamlar, grammatikalıq formalar, xalıqtıń úrp-ádetleri, etnogenezi hám taǵı basqalar kórinedi. Sonday-aq, geografiyalıq atamalar arqalı kóplegen tariyxıy sırlar, ertedegi xalıqlardıń ekonomikalıq hám mádeniy qarımqatnasları, til ózgeshelikleri anıqlanadı.

Toponimlerdi toplaw hám olardı úyreniw júdá erteden baslanǵan bolsa da, atamalardı izertlew metodları, principleri e lege shekem tolıq hám anıq belgilengen joq. Keyingi waqıtlarda kóplegen ilimpazlar toponimler til biliminiń tiykarǵı izertlew obyektleriniń biri, bunda lingvistikalıq usıl baslı hám jetekshi orın tutıwı kerek,- degen júdá durıs pikirdi alǵa qoyadı. Geografiyalıq atamalar eń dáslep til nızamlıqlarına tiykarlanadı. Sonıń ushın da olardı úyreniwde lingvistika júdá áhmiyetli. Qálegen xalıq óziniń jasaytuǵın territoriyasında geografiyalıq atamalar sistemasın payda etedi. Bul másele boyınsha G.M. Pospelov bılay jazadı: ―…i kajdogo naroda naibolchuyu differencirovannost priobretaet terminologiya svyazannaya s osnovnoy formoy xozyaystva sredi‖9. Toponimiyadan geografiyalıq,

9 Поспелов Т.М. Метод географических терминов в анализе субстратной топонимии Севера // Местные географические термини. М.1970. –Б.96.

16

tariyxıy hám lingvistikalıq maǵluwmatlardı alıwdıń dáreklerinen biri geografiyalıq atamalar sistemasın payda etiwde qatnasatuǵın terminlerdi izertlew bolıp esaplanadı.

Toponimikalıq terminler –jergilikli geografiyalıq terminlerdiń belgili bir bólegi, yaǵnıy toponimikalıq sistemada qatnasatuǵın toparı geografiyalıq atamalardıń quramında qatnasıp olar sıpatlaǵan obyektti bildiriwshi termin sózler toponimiyada áhmiyetli orın tutadı. Dáslep olar toponimniń mánisin ashıp beriw wazıypasın atqaradı. Bunnan basqa toponimikalıq terminler sıpatlap atırǵan obyekt haqqında maǵluwmat beriw qábiletine de iye. Toponim hám geografiyalıq terminler bir-biri menen genetikalıq jaqtan baylanıslı bolıp keledi.

Toponimler menen geografiyalıq terminlerdiń genetikalıq baylanısı olardı birdey qubılıs dep qarawǵa tiykar bermeydi. Olar óz ara baylanıslı bolsa da, bir-birinen parıqlanadı. Geografiyalıq predmetlerdiń birewin basqalardan ajıratıp kórsetedi.

Eger toponimler óziniń geografiyalıq differencial belgisin joǵaltsa, olar toponimikalıq terminge aylanadı. Terminlerdiń qollanılıw órisi dáwirdiń ótiwi

menen umıtıladı. Olardıń mánisin arnawlı lingvistikalıq izertlew arqalı

anıqlaw múmkin. Tyurkologiyada ayırım túrkiy tillerdiń terminologiyalıq sisteması sóz etiledi. Solardıń ishinde

G.K Konkabaevtıń «Kazaxskie narodnie geograficheskie terminı» degen jumısın kórsetiwge boladı.10 Bul jumıs sózlik túrinde berilgen. Azerbayjan

tiliniń geografiyalıq terminologiyası

10 Қараңыз. Известия АН Казахской СССР. Серия географическая . 1951. –Б. 33-47

17

R.M.Yuzbashevtıń «Opıt issledovaniya azerbayjanskix terminov», (Baku. 1962) degen dissertaciyalıq jumısında bir qansha tolıq izertlengen. Onda azerbayjan tiliniń barlıq tiykarǵı geografiyalıq terminologiyası qamtılǵan, tek orfografiyalıq gidrografiyalıq terminologiya da tolıq sáwlelengen. Murzaevlardıń sózliginde11 túrkiy geografiyalıq terminlerdiń bir bólegi sáwlelengen hám túsindirilgen. Onda bul terminlerdiń payda bolıw jolları da kórsetilip berilgen.

Bunnan basqa Azerbayjan, Daǵıstan, Qazaqstan Tuva, Yakutiya Respublikaları, Tawlı Altay hám Xakasiya oblastları geografiyalıq terminleriniń russha transkripciyası boyınsha sózliklerde bay material berilgen. Bul sózliklerdiń tiykarǵı maqseti terminlerdi hám basqa sózlerdi orıs tilinde beriw esaplanadı. Olar túrkiy tillerdiń geografiyalıq terminologiyası boyınsha izertlewler júrgiziw isenimli derekler sıpatında tolıq xızmet etedi.

Tábiyat qubılısların ańlatatuǵın geografiyalıq appelyativler, sonday-aq terminler qálegen tildiń leksikasınıń xronologiyalıq jaqtan turaqlı toparın quraydı. Sonlıqtan geografiyalıq appelyativlerdi izertlew xalıqtıń hám onıń tiliniń kelip shıǵıwı hám tariyxı máselelerin izertlewde úlken áhmiyetke iye.

Házirgi qaraqalpaq tili hám onıń dialektleri jergilikli toponimikalıq terminler sistemasına iye. Olardı izertlew sózsiz aktual bolıp tabıladı. Sebebi bunday terminler qaraqalpaq xalqınıń kóp waqıtlar dawamında

11 Мурзаев Е.И. Словарь местных географических терминов. –М.: 1959; Мурзаев Е.М. Словарь народних географических терминов. –М.: 1984.

18

materiallıq hám ruwhıy mádeniyatınıń rawajlanıw dárejesin, óndiris kúshleriniń sıpatın sáwlelendiredi.

Qaraqalpaq til biliminde Qaraqalpaqstan toponimikasında qollanılatuǵın toponimikalıq terminlerdiń ishinde kópshilik túrkiy tillerde ortaq terminlerdi, Orta Aziyada túrkiy tiller ushın, al ayırım jaǵdaylarda tek Qaraqalpaqstan territoriyası ushın tán terminlerdi de ushıratıwǵa boladı. Qaraqalpaqstan toponimlerin birinshi ret monografiyalıq jobada izertlegen Q. Ábdimuratov boldı. Sonıń menen birge M. Qurbanov «Qaraqalpaq tilindegi geografiyalıq terminlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri», (Nókis, 2011) degen arnawlı miynetin atap ótsek boladı. Soǵan qaramastan Qaraqalpaqstan toponimiyasınıń ásirese folklorlıq shıǵarmalardıń tili máseleleri ele tolıq

úyrenilmedi. Sonlıqtan biz qaraqalpaq xalıq dástanlarındaǵı toponimlerdiń payda bolıw sebeplerin, olardıń mánilerin, grammatikalıq qurılısın ele de tereńirek izertlep, olardı ashıp kórsetiw qaraqalpaq toponimikasındaǵı aktual máselelerdiń biri bolıp esaplanadı.

Sonlıqtan bul bólimniń qaraqalpaq xalıq dástanlarında qollanılatuǵın toponimikalıq terminlerdiń geografiyalıq atamalardı jasawdaǵı xızmetin hám qollanıw ózgesheliklerin ashıp kórsetiw bolıp tabıladı.

Toponimikalıq terminler toponimlerdiń mánisin belgilewde gilt wazıypasın orınlaydı, sonday-aq olar sol obyekt haqqında maǵluwmat beriw qábiletine de iye.

19

Qaraqalpaq xalıq dástanlarında qollanılatuǵın toponimiyalıq terminler

júdá kóplep qollanıladı: Túrkstan (QT,308), Noǵaylı (QQ,405), Qızıl bas

(E,95), Taban jol (Ó,22), Quba taw (Ó,68), Qoltıq

kól (Ó,76), Aq jap (Ó,76), Baysın (Ó,50), Qońırat (Ó,50), Sarı taw

(E,170), Uzın ózek (E,236), Gúl tóbe (E,240), Áwdektiń kóli

(QT,267), Shabır kól (QT,356), Qara taw (QT,278), Babır kól (QT,356),

Jańa dárya (QT,399), Túrkistan (QT,308), Xazar taw (QT,308), Aq bulaq

(QT,280), Kók bulaq (QT,278), Qara tóbe (QQ,415), Aqsuwat (QQ,427),

Dárbent taw (QQ,471), Taqır taw (QQ,457), Toǵıstan kóli (QQ,469),

Bándirgi taw (QQ,404), Qıyaqlı taw (K,543), Miyan kól (TT,706),

Biz bunda «Alpamıs» dástanınıń 8 variantındaǵı toponimlerdi

etnotoponimlerge, oronimlerge, gidronimlerge bólip qaradıq.

1. Etnotoponimler. Baysın etnotoponimi. «Alpamıs» dástanı Jiydeli baysın xalqında Qońırat degen el edi,- dep baslanadı (Ó,5). Baysın etnotoponiminiń payda bolıwı tuwralı tómendegi maǵluwmattı keltiriwge boladı. «Ele Aral teńizi bolmaǵan dáwirlerde Ámiwdárya menen Sırdárya birigip, Lawzan, Góne Úrgenish hám Aybúyir arqalı ótip Kaspiy teńizine

quyadı e ken. Aral teńiziniń ornında adaq xalqı jasaǵan. Onıń qatal hám

urıspaz Fasıl atlı xanı bolǵan. Al Uzbaydıń eki jaǵalawında bul dáwirde Baysın atlı xalıq jasap, onıń Ayazxan atlı xanı bolǵan. Ol ózi qul bolıwına qaramastan aqıllılıǵı, parasatlılıǵı hám ádilligi arqasında Qırıq qız qorǵanında

20