MD hám PQJ / Dawıssızlardıń túrli fonetikalıq jaǵdaylarda jumsalıw ózgeshelikleri

[P] ─ [t] fonemaları: [p] ─ erinlik, [t] ─ til aldı, qalǵan belgileri birdey: par ─ tar, paz ─ taz, pán ─ tán hám.t.b. Sózdiń ortasında: apa ─ ata, sap ─ sat, jup ─ jut hám.t.b.

[P] ─ [s] fonemaları: [p] ─ erinlik, [s] ─ til aldı, [p] ─ jabısıńqı, [s] ─ juwısıńqı. Qalǵan belgileri birdey: ekewi de únsiz, awızlıq. Mısalı, pal ─ sal, pán

─ sán, par ─ tar. Sózdiń ortasında: kepe ─ kese, apa ─ asa hám.t.b. Sózdiń aqırında: kep ─ kes, top ─ tos, tap ─ tas hám.t.b.

Til aldı [t] foneması. Bul fonemanıń tiykarǵı belgileri: únsiz, til aldı, jabısıńqı, awızlıq. Ol mınaday dawıssızlardan máni ayırıwshı belgileri arqalı ajıralıp turadı. Bul fonema tómendegidey dawıssızlarǵa qarama-qarsı qoyıladı.

[T]─ [d] fonemaları bir-belgisi jaǵınan ajıraladı. [T] ─ únsiz, [d] ─ únli. Qalǵan belgileri birdey: ekewi de til aldı, jabısıńqı. Sózdiń basında: tur ─ dur, tar

─dar hám.t.b. Sózdiń ortasında: atır ─ adır; sózdiń aqırında [d] únsiz [t] ǵa aylanıp ketedi.

[T]─ [q] fonemaları bir belgisi menen ajıraladı. [T] ─ til aldı, [q] ─ kishkene

tillik. Al qalǵan belgileri jaǵınan birdey: ekewi de únsiz, jabısıńqı, awızlıq fonemalar. Bul fonemalar sózdiń basında kelip ayırıwshı qásiyetke iye boladı. Mısalı, taq ─ qaq, tur ─ qur, taz ─ qaz hám.t.b. Sózdiń aqırında bolsa, sat ─ saq, jat ─ jaq hám.t.b. sol sıyaqlı sózlerde keledi.

[T] ─ [n] fonemaları bir-birinen eki belgisi menen ajıralıp turadı. [T] ─ únsiz, awızlıq bolsa, [n] ─ sonor, murınlıq belgilerine iye. Olardıń usas belgileri: ekewi de jabısıńqı, til aldı. Sózdiń hár qıylı orınlarda kelip máni ayırıwshılıq qásiyetke iye boladı. Mısalı, taz ─ naz, tur ─ nur; sózdiń ortasında: ata ─ ana, qáte ─ qáne; sózdiń aqırında: sat ─ san, sót

— són, shıt ─ shın.

30

[T] ─ [h] fonemaları: [t] ─ til aldı, jabısıńqı bolsa, [h] ─ kómekey, juwısıńqı. Qalǵan belgileri birdey: ekewi de únsiz, awızlıq. Bul fonemalardıń jubaylasıp qarama-qarsı qoyılıp mınaday sózlerde kelip máni ayıradı. Mısalı, tal ─ hal, taq ─ haq, túr ─ húr sózlerinde sózdiń basında keletuǵının kóremiz.

Til aldı [s] únsiz foneması. [S] ─ fonemasınıń tiykarǵı belgileri: til aldı, juwısıńqı, únsiz, awızlıq bolıp tabıladı. Ol qaraqalpaq tilinde basqa dawıssızlarǵa tómendegidey jaǵdayda qarama-qarsı qoyıladı.

[S] ─ [b] fonemaları bir-birinen úsh belgisi menen ajıralıp keledi. [S] ─ únsiz, juwısıńqı, til aldı, [b] ─ únli, jabısıńqı, erinlik. Qalǵan belgileri birdey: ekewi de awızlıq fonemalar. Mısalı, sol ─ bol, saq ─ baq, sel ─ bel, say ─ bay hám.t.b. Sózdiń ortasında: tasa ─ taza, asa ─ aza, jasa ─ jaza; sózdiń aqırında bolsa, tas ─ taz, dus ─ duz, as ─ az hám.t.b. sózlerinde kelip máni ayırıwǵa qatnasadı.

[S] ─ [t] fonemaları bir-birinen jabısıńqı, juwısıńqı belgileri arqalı ajıralıp turadı. Basqa barlıq belgileri birdey: ekewi de til aldı, únsiz, awızlıq. Mısalı, sat ─ tat, soz ─ toz, saz ─ taz, soq ─ toq sózlerinde sóz basında kelip, asa ─ ata sózlerinde sózdiń ortasında; tas ─ tat, bas ─ bat, qus

— qut hám.t.b. sózlerde sózdiń aqırında keledi.

Únsiz [s] fonemasınıń [b], [m], [z], [t] dawıssızlarınan ajıralatugın belgilerin, qarama-qarsı qoyılıwın, solay etip sózlerde máni ayıratuǵınlıǵın keltirip óttik.

Til aldı [sh] únsiz foneması. [Sh] foneması ayırıqsha fonema retinde ózinen basqa dawıssızlarǵa máni ayırıwshı belgileri: til aldı, juwısıńqı, únsiz, awızlıq fonologiyalıq belgileri arqalı qarama-qarsı qoyıladı.

[Sh] ─ [j] fonemaları únli-únsizligi boyınsha ajıralıp turadı. Al qalǵan belgileri birdey: til aldı, juwısıńqı, awızlıq. Sózdiń basında: shar ─ jar, shıq ─ jıq. Sózdiń ortasında bolsa: geshir ─ geji sózlerinde kelip máni

31

ayıriwǵa qatnasadı. [J] sesiniń qaraqalpaq tilinde sózdiń aqırında gezlespeydi.

[Sh] ─ [d] fonemaları: [sh] ─ únsiz, juwısıńqı, [d] ─ únli, jabısıńqı. Al qalǵan belgileri birdey: ekewi de awızlıq. Bul fonemalar kvaziomonimlerdi payda etip, máni ayıradı. Mısalı, shıq ─ dıq, shar ─ dar, ada ─ asha hám.t.b [Sh] ─ [m] fonemaları bir-birinen bir qansha belgileri jaǵınan ajıralıp turadı. [Sh] ─ til aldı,

únsiz, awızlıq, juwısıńqı, [m] ─ sonor, e rinlik, murınlıq, jabısıńqı. Sózdiń

ayırıwshı, tiykarǵı belgileri: til artı, jabısıńqı, únsiz, awızlıq. Ol fonema retinde

únli [g], juwısıńqı [s], erinlik [b], murınlıq [n] fonemalarına qarama-qarsı qoyıladı.

[K]─ [g] fonemaları tek bir belgisi menen ajıralıp turadı. [K] ─ únsiz bolsa,

[g]─ únli, qalǵan belgileri birdey, ekewi de awızlıq, jabısıńqı til artı fonemaları. Mısalı, kúl ─ gúl, kósh ─ gósh sózlerinde kelip máni ayırıwshılıq xızmet atqaradı.

[K]─ [z] fonemaları: [k] ─ únsiz, jabısıńqı, til artı; [z] ─ únli, juwısıńqı, til aldı. Usas belgileri: ekewi de awızlıq. Mısalı, kók ─ kóz, júk ─ júz, tek ─ tez.

[K]─ [n] fonemaları kóp oppoziciyalı fonemalar. [K] ─ til artı, únsiz, awızlıq;

[n] ─ til aldı, sonor, murınlıq. Uqsaslıq belgileri ekewi de jabısıńqı. Mısalı, áke ─ áne hám.t.b.

[K] ─ [b] fonemaları bir-birinen tómendegidey tiykarǵı belgileri arqalı ajıralıp turadı hám qarama-qarsı qoyıladı. [K] ─ únsiz, til artı; [b] ─ únli,

32

erinlik. Al qalǵan belgileri jaǵınan birdey: ekewi de awızlıq, jabısıńqı. Mısalı, kól

─ ból, kel ─ bel, kir ─ bir sózlerinde sózdiń basında kelip máni ayıradı.

[Q] ─ fonemasınıń fonologiyalıq, tiykarǵı belgileri: kishkene tillik, jabısıńqı,

únsiz, awızlıq fonema.

[Q]─ [n] fonemaları úsh belgisi jaǵınan ajıralıp turadı. [Q] ─ kishkene tillik, únsiz, awızlıq; [n] ─ til aldı, sonor, murınlıq. Qalǵan belgisi birdey, ekewi de jabısıńqı. Mısalı, qar ─ nar, qaz ─ naz, soqa ─ sona, qaq ─ qan, toq

—ton hám.t.b.

[Q]─ [m] fonemaları bir-birinen bir qansha belgileri arqalı ajıralıp turadı.

[Q] ─ kishkene tillik, únsiz, awızlıq bolsa, [m] ─erinlik, sonor, murınlıq. Mısalı, qal ─ mal, juqa ─ juma, taq ─ tam, diq ─ dim hám.t.b.

[Q] ─ [l] fonemaları úsh belgisi boyınsha ajıralıp turadı hám fonema retinde qarama-qarsı qoyıladı. [Q] ─ kishkene tillik, únsiz, jabısıńqı bolsa,

[l] ─ til aldı, juwısıńqı, sonor.

Kómekey [h] únsiz foneması. [H] fonemasınıń máni ayırıwshı tiykarǵı belgileri: kómekey (faringal), juwısıńqı awızlıq, shawqımlı, únsız fonema. Ol fonema retinde [x], [q], [ń] fonemalarına qarama-qarsı qoyıladı.

[H]─ [x] fonemaları jasalıw ornı boyınsha bir-birine qarama-qarsı qoyıladı.

[H]─ kómekey, juwısıńqı, awızlıq, shawqımlı, [x] ─ kishkene tillik, juwısıńqı, awızlıq, shawqımlı fonemalar. Mısalı, hal ─ xalat.

[H]─ [ń] fonemaları úsh belgisi boyınsha ajıralıp turadı. [H] ─ fonemasın aytqanda tildiń túbi (kómekey), [ń] ─ fonemasın aytqanda kishkene til háreketsheń

sóylew aǵzaları xızmetin atqarıp, jasalıw ornı boyınsha [h] ─ kómekey, [ń] ─ kishkene tillik dawıssız foneması dep ataladı.

[H] ─ awızlıq, [ń] ─ murınlıq, [h] ─ juwısıńqı, [ń] ─ jabısıńqı

dawıssız fonema.

33

Kishkene tillik [x] únsiz foneması. [X] fonemasınıń máni ayırıwshı, tiykarǵı belgileri: kishkene tillik, juwısıńqı, awızlıq, shawqımlı, únsiz fonema. Ol fonema retinde [ǵ], [q], [ń] fonemalarına qarama-qarsı qoyıladı.

[X]─ [ǵ] fonemaları bir belgisi menen ajıraladı. Artikulyaciyalıq jaqtan

[x]foneması [ǵ] dawıssızına usaydı. Bulardıń ayırmashılıǵı [x] ─

únsiz, [ǵ] ─ únli. Mısalı, xalıq ─ ǵarq hám.t.b.

[X] ─ [q] fonemaları da bir belgisi menen ajıraladı. [X] ─ kishkene tillik, juwısıńqı, awızlıq, shawqımlı; [q] foneması ─ kishkene tillik, jabısıńqı, awızlıq, shawqımlı dawıssız. Mısalı, xan ─ qan, xat ─ qat (qabat), xabar ─ qabar (qabarıw).

[X] ─ [ń] fonemaları jasalıw usılı hám dawıstıń qatnası jaǵınan birbirinen ajıralıp turadı. [X] ─ kishkene tillik, juwısıńqı, shawqımlı, awızlıq, [ń] ─ kishkene tillik, jabısıńqı, sonor, murınlıq fonema.

Qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózlerinde únsiz dawıssızlardıń ishinde [k/q] foneması sóz basında júdá jiyi qollanıladı. Onnan sońǵı orında [s], [t], [p] fonemaları turıp, qalǵan úsh fonemaǵa qaraǵanda kóbirek jumsaladı. Usı poziciyada [h], [sh], [x] joqarıdaǵı fonemalarǵa salıstırǵanda siyregirek jumsalıw múmkinshiligine iye ekenligi belgili boldı.

Únsiz dawıssız fonemalardıń qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózlerinde bul eki poziciyada da keńnen qollanılıw múmkinshiligin kórdik.

34

II BAP. Sonor dawıssızlardıń jumsalıwı

Hár qanday til seslerin jasawda sóylew aǵzaları tiykarǵı xızmet atqaradı. Atap aytqanda, seslerdiń jasalıwında háreketsheń hám háreketsheń emes sóylew aǵzalarınıń xızmeti úlken áhmiyetke iye. Basqa dawıssız sesler qatarı sonor dawıssızlardıń jasalıwında da mine usı sóylew aǵzaları anaw yaki mınaw dárejede qatnasadı. Artikulyaciyalıq jaqtan barlıq dawıssızlarǵa tán qásiyet, olardı aytqanımızda ókpeden shıqqan hawa aǵımı sóylew aǵzalarınıń qanday da bir jerinde tosqınlıqqa ushıraydı. Dál tosqınlıqtıń payda etilgen ornı dawıssız sestiń jasalıw ornı sıpatında qaraymız. Máselen, dawıssız y sesiniń aytılıwında hawa aǵımı tildiń ortańǵı bólimi arasında tosqınlıqqa ushıraydı. Sonlıqtan da bul sesti til ortası dawıssızı dep tanıymız.

Sonday-aq dawıssızlardı aytqanda háreketsheń sóylew aǵzasınıń háreketsheń emes sóylew aǵzasına jabısıwı (tiyiwi), juwısıwı (jaqınlasıwı) yaki til ushınıń birden jabısıp jazdırılıwı (dirildewi) arqalı tosqınlıq payda etiliwi múmkin. Dawıssızlar artikulyaciyasındaǵı bunday usılda tosqınlıqtıń payda etiliwi dawıssızlardıń jasalıw usılı bolıp tabıladı. Usıǵan baylanıslı házirgi qaraqalpaq tilindegi m, n, ń sonorları – jabısıńqı, y, w, l sonorları – juwısıńqı, r sonorları – dirildewik fonemalar dep ataladı. Dawıssız seslerdiń kópshiliginiń jasalıwında awız quwıslıǵı jańǵırıq xızmetin atqaratuǵın bolsa, geypara dawıssızlardı aytqanda máselen, m, n, ń sonorların aytqanımızda murın quwıslıǵı da jańǵırıq xızmetin atqaradı. Sonlıqtan olar – murınlıq dawıssızlar bolıp tabıladı. Sonday-aq bul sonorlardıń murınlıq dawıssız sesler bolǵanı menen birinshisi – erinlik, ekinshisi – til aldı, al úshinshisi – kishkene tillik bolıp jasalıw ornı boyınsha bir-birinen ajıralıp turadı.

35

Hár qanday tildegi seslerdiń ózine tán ózgesheliklerin anıqlawda olardıń ámeliy jaqtan qollanılıwı, yaǵnıy sózdiń hár qıylı poziciyalarında jumsalıwı úlken áhmiyetke iye. Atap aytqanda, kópshilik tyurkologlar túrkiy tillerdiń fonetikasın izertlewde seslerdiń túrli poziciyalarda qollanılıw yaki qollanılmaw jaǵdaylarına qaray, sol tillerdiń bir-birine jaqınlıq yaki qashıqlıq belgilerin anıqlaǵan. Óytkeni, tillerdi klassifikaciyalawda leksikalıq birliklerge qaraǵanda fonetikalıq, morfologiyalıq ózgeshelikler uzaq dáwirler dawamında ózgerissiz saqlanatuǵınlıǵın faktler tastıyıqlaydı. Sonday-aq, seslerdiń jumsalıw ózgesheliklerin úyreniw arqalı anaw yamasa mınaw tildiń

ózine tán ózgesheliklerin, ayırımashılıqların ashıp beriwge boladı.

Sonor dawıssızlar da ózine tán bolǵan jumsalıw ózgesheliklerine iye. Kópshilik tyurkologlardıń tastıyıqlaǵanındayaq sonorlar eski túrkiy tilde sózdiń basında qollanılıwı sheklengen yaki uluwma qollanılmaǵan.47

Házirgi qaraqalpaq tilindegi basqa dawıssızlar sıyaqlı sonorlar da

óziniń jumsalıw ózgesheligi boyınsha ajıralıp turadı. Atap aytqanda, bul tuwralı A.Dáwletov hám M.Qudaybergenovlardıń maqalaları járiyalanǵan. Onda sonorlardıń sózdiń hár qıylı poziciyalarında jumsalıw jiyiligi, qollanılıwı ózgeshelikleri eksperment júrgiziwler tiykarında anıqlanǵan.48

Usılardı esapqa alǵan halda, biz bul bapta házirgi qaraqalpaq tilindegi sonor dawıssızlardıń

47 Рясянен М. Материалы поисторической фонетике тюркских языков. М., 1955; Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка М.:, Л., 1960; Щербак А.М. Сравнительная фонетика кумыкского языка, М-Л., 1970; Исследования по сравнительной грамматика тюркских языков М.- Л., 1955. ч.I; М., 1984; Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Фонетика. М., 1984.

48 Дәўлетов А. Қарақалпақ тилинде даўыссыз фонемалардың жумсалаў жийилиги ҳаққында. // Қарақалпақ тил билиминиң айырым мәселелери. Илимий мақалалар жыйнағы. Нөкис-1987. 8-17 бетлер; Қудайбергенов М. Дистрибуция согласных звуков каракалпакского языка. // Ж.ӨзР. ИА ҚБ Хабаршысы. Нөкис, 2001.№1-2. 113-115-бетлер.

36

sózdiń túrli poziciyalarındaǵı jumsalıw ózgeshelikleri, olardıń singarmonizm nızamına qatnaslı bolǵan tárepleri jóninde toqtap, qaraqalpaq tiliniń mısalları tiykarında dálillewge háreket e temiz. Sonıń menen birge sonor dawıssızlardıń tariyxıy rawajlanıw hám qáliplesiw basqıshlarına da toqtap

ótemiz.

Til sesleriniń jumsalıwı tuwralı aytqanımızda, onıń fonostilistikalıq xızmetleri de, yaǵnıy seslerdiń sintaksis penen baylanıslı bolǵan tárepleri de

úlken qızıǵıwshılıq tuwdıradı. Basqa dawısszlar hám dawıslılar qatarı sonorlar da gáptegi sózdiń ishinde hár qıylı (sozılıńqı, tákirarlanıp) aytılıwı arqalı aytılajaq sózge, hátte pútin bir gápke qosımsha emocionalekspressivlik mánilerdi júklewi múmkin. Jumısta mine usı máselege de dıqqat awdaramız.

Solay e tip, biz bul baptı «Murınlıq sonorlardıń jumsalıwı», «Awızlıq sonorlardıń jumsalıwı» dep bólip úyrenemiz.

37

2.1. Awızlıq sonorlardıń jumsalıwı

Házirgi qaraqalpaq tilinde [l, r, y, w] awızlıq sonrları da ózine tán jumsalıw ózgesheliklerine iye. Biz bul bólimde olardıń sózdiń hár qıylı orınlarındaǵı jumsalıw ózgeshelikleri jóninde sóz etemiz.

L sonorı. Til aldı, qaptal juwısıńqı, awızlıq l sonorı kópshilik túrkiy tilleri ushın tán ses bolıp esaplanadı. Eski túrkiy jazba estelikleri tilinde l sonorınıń juwan hám jińishke dawıslılar menen qollanılıwı ushırasadı: al (Mog, 24), «alıw», altun (Mog, 11), «altın», bilga (mog, 33) «dana».

Eski túrkiy tilinde l tiykarınan, sózdiń ortasında hám aqırında jumsalǵan, al sózdiń basında siyrek jaǵdayda kóbinese eliklewish sózlerde jumsaladı: lop-lop, lap-lap, lúp-lúp t.b.49

Házirgi qaraqalpaq tilinde l sonorı sózdiń túrli poziciyalarında tómendegidey dárejede jumsaladı.

Eski túrkiy tilde (pra yazık) l sonorı sózdiń basında M.Ryasyanenniń jazıwı boyınsha ushıraspaǵan.50

Házirgi túrkiy tillerinde sózdiń basındaǵı l sonorı kóbinese, eliklewish sózlerde jumsalatuǵınlıǵın kópshilik ilimpazlar tastıyıqlaydı: bashq. loplop, -shawqımlı eliklew, túr.lykyr-lukur –ishiwge eliklew, lop-lop, lopur-lopur-shalpıldatıp ishiwge e liklew, gag. laklaku-dúkildi, luburda-

«shuwıldaw» t.b.51 Házirgi qaraqalpaq tilinde de bir qatar eliklewishlerdiń basında l sonorı jumsaladı: loq-loq, lıq-lıq, lars-lars hám t.b. Basqa túrkiy tilindegi sıyaqlı házirgi qaraqalpaq tilindegi l sonorınan baslanǵan sózlerdiń kópshilik jaǵdayda basqa tillerden ózlesken sózler e kenligin bayqawǵa

49Мусаев К. Көрсетилген мийнети, 345-бет.

50Рясянен М. Көрсетилген мийнети, 181-бет

51Мусаев К. Көрсетилген мийнети, 346-бет.

38

boladı: lala, lampa, lager, lágen, lám, lámser t.b. Sonday-aq sóylewde sóz basında l ~ n sáykesligi de bar: ladan-nadan.

Affikslerdiń basında l sonorı ónimli jumsaladı.-lı//-li, -laq//-lik, -la//- le, - las//-les, -law//-lew, -lay//-ley t.b.

Awızlıq l sonorı sózdiń ishinde eski túrkiy tilinde de, házirgi túrkiy tillerinde de ónimli qollanıladı: alaǵ, «ala». eski túrk. ala, túr.ala, alt.ala. qaz., qqalp., qırǵ., túrkm., qarayım ala, tat a0la, chuv.ula, yakut ala t.b.Túbir morfemalardıń ishinde l sonorı b, g, ǵ, j, l, w, m, p, k, q, t, sh dawıssızları menen qabatlasıp jumsalsa, morfemalar shegarasında l sonorı basqa dawıssızlar menen birge kelip lb, lg, lǵ, ld, lj, lz, lk, lq, ll, lm, ln, lp, lt, ls, lsh dizbeklerin dúzedi: tubir morfemalarda, qálbir, belgi, balǵa, aljas, olja, alla, altı, halwa, salma, jılqı, úlken, balta, bulshıq, qálpe t.b; morfemalar shegarasında, Gulbaq, ilgir, alǵan, aldı, Paljan, gúlzar, palker, julqı, aqıllı, kelme, jılnama, jelpi, toltır, kalsa, belshe t.b.

Bir qatar túrkiy tillerdegi52 sıyaqlı sóylew de l sonorı sózdiń ortańǵı poziciyasında turaqsız, tusip qaladı.53 Bunı tómendegidey jaǵdaylardan kóriwge boladı. 1) –ǵan//-gen kelbetlik feyil forması aldında: alǵan-aǵan, kelgenkegen; 2) –ıp//-ip hal feyil forması aldında; alıp-ap, kelipkep; 3) –ma//-me bolımsız feyil forması aldında : -alma-ama, kelme-keme; 4) – sa//-se shárt meyil forması aldında: alsa-asa, kelse-kese; 5) –sın//-sin buyrıq meyil forması aldında: alsın-asın, kelsin-kesin; 6) –ǵız//-giz ózgelik dáreje forması aldında: alǵız-aǵız, kelgiz-kegiz; 7) ol, bul, sol almasıqları seplengende, tartımlanǵanda, ayırım sóz jasawshı morfemalardı qabıllaǵanda túbirdegi l túsip qaladı, yaǵnıy «bul almasıqlar dáslepki etimologiyasın saqlaydı».54

52Дмитриев Н.К. ИПСГТЯ. М., 1955. Фонетика. 279-280.

53Қудайбергенов М. Өзиниң докторлық диссертациясында л сонорының түсип қалыўын O-ноль фонема менен алмасады ҳәм аўызеки сойлеў тилине тән болғн морфонологиялық қубылыс деп қарайды. (Қудайбергенов М. Қорақалпоқ тилида морфонологик ҳодисалар. АДД.Нукус-2004, 29-бет).

54Қудайбергенов М. Сонда 27-бет.

39