MD hám PQJ / Dawıssızlardıń túrli fonetikalıq jaǵdaylarda jumsalıw ózgeshelikleri

Dawıssız fonemalardıń bunday jubaylasıp qarama-qarsı qoyılıwında fonemalardıń máni ayırıwshılıq xizmeti anıq kórinedi. Belgili qazaq ilimpazı Axanov bunday fonemalardıń arasındaǵı ayırmashılıq bolatuǵınlıǵın kórsetip, qazaq tilindegi tán─dán, tas─daz, gil─bil sózlerin qarama-qarsı qoyıp salıstırǵanda, fonologiyalıq sıpatqa iye boladı hám tildiń fonetikalıq tárepi menen tıǵız baylanıslı ekenligin aytıp ótken 23.

Únli [b] foneması qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında sózdıń basında hám ortasında jumsala beredi, al qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózlerinde sózdiń aqırında ushraspaydı. Mısalı, bala, bel, bos, boslıq, bolıq, tabıs, tasbaqa, tabaq, isenbey hám.t.b.

Geypara túrkiy tillerde, olardan bulgar toparına kiretuǵın házirgi shuvash tilinde dawıssızlardıń hár biri juwanlı-jińishkeli bolıp kelip, fonetikalıq máni tuwdıra aladı. Bunday ózgeris qaraqalpaq tilinde bayqalmaydı. Demek [b] foneması dawıslılardıń juwanı menen qosılıp juwan: bolıq, bos, bar, bol, bal t.b. jińishkesi menen qosılıp jińishke: bel, ber, bet, bil, bes t.b. bolıp, sóz mánisine tiygizetuǵın tásiri joq, bunday jaǵdayda mánige dawıslı fonema ǵana differenciyaciya jasay aladı.

Eski túrkiy tillerde [b] sesi sóz basında aytılmaǵan. Al, usı poziciyada onıń [b] sesi keletuǵın orınlarda tek [p] sesi aytılǵan. Mısalı, altay, xakas, shor tillerinde per, pasıq, pa, pás sózleri [p] sesinen baslanıp aytılsa, al qaraqalpaq tilinde ber, bolıq, baha, boz bolıp [b] sesinen baslanıp aytıladı.

Eki dawıslınıń ortasında intervokal poziciyada kelgende dawıssız [b] sesiniń aytılıwında geypara ózgeshelikler bar. Bunday jaǵdayda [b] foneması erinlik-tislik yamasa qos erinlik juwısıńqı reńkinde aytıladı. Mısalı, tabaq, abadan, taba t.b. sózlerindegi [b] foneması, taza [v] foneması bolmaǵan menen de, sol ekewiniń [b] menen [v] nıń aralıǵınan aytıladı.

23. Аханов К. Тiл бiлiмiнiң негiздерi. Алма – ата, 1981.

10

Al, geybir túslik batıs tillerinde sóz basındaǵı [b] sesi ornina [v] sesi qollanılǵan. Mısalı, túrk, azerbayjan tillerinde var ─ bar.

Orxon-Enesey jazba estelikleriniń tilinde sóz basındaǵı [b] sesiniń [m] sesine sáykesligi seziledi: ben ─ men. Hazirgi tilimizdegi bunda ─ munda usaǵan sózler de sol sáykesliktiń izi bolsa kerek degen de pikirler bar.

Áyyemgi jazba estelikler tilinde [b] foneması sózdiń absolyut sońında da aytılǵan: sub, sab, seb hám.t.b. Bul poziciyadaǵı [b] házirgi biziń tilimizdegi sózlerdiń birewinde túsip qalsa, basqa sózlerde únsiz [w] hám [p] seslerine aynalǵan. Mısalı, suw, sap, sep hám.t.b.

Sóz basındaǵı [b], [p] sesleriniń awısıwı qazaq tilinde de ushrasadi: bolat ─ polat, bitiru ─ pitiru, bal ─ pal, beynet ─ peynet. Degen menen qaraqalpaq tilinde kóp sózler [b] sesinen baslanǵan. Uluwma túrkiy tillerin alip qarastırǵanda shıǵıstaǵı xakas, shor tilleri menen batıstaǵı shuvash tilinde sóz basında kóbirek [p] sesin aytadı.

S.E.Malovtıń kóz-qarası boyınsha joqarıdaǵı tiller kóbirek eski dáwirdegi belgilerdi saqlap qalǵan. Basqa tillerdegi sóz basındaǵı [p] sesin [b] sesiniń ornina almastırıp aytıw da, usınıń bir belgisi bolsa kerek24.

A.M.Sherbak usı pikirge súyene otırıp, tiykarǵı túrkiy tillerde sózdiń absolyut basındaǵı aytılǵan únsiz [p] dawıssız foneması tillerdiń keyingi rawajlanıwında

únli [b] fonemasina aynalǵan, dep atap kórsetedi. A.M.Sherbaktıń pikirinshe xakas, shuvash, shor tillerinen basqa túrkiy tillerde p dawıssızınan baslanǵan sózler basqa tillerden awısıp kelgen dep qaraydı25. Degen menen xakas, shor tillerinde sóz basındaǵı [b] fonemasınıń usı poziciyadaǵı [p] foneması menen almasıwı Orxon-Enisey jazba estelikleri tilinen keyin qáliplesti degen pikir bar26.

24.Малов.С.Е. Памятники древнотюркской письменности, М., Л., 1952, 5-8-с.

25.Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюркских языков. Л., 1970.

26.Батманов И.А. Современная древняя Енисейка. М., 1962.

11

Únli [d] foneması sózdiń basında hám ortasında jumsala beredi: daǵaza, duz, dúz, dala, ádebiyat, joldas, qurdas, sada hám.t.b. Al sózdiń aqırında qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózlerinde ushraspaydı. Jazıwda bazi bir sózdiń aqırında (áwlad, shad) [d] sesi kelgen menen de ol únsiz [t] sesine (áwlat, shat) aylanıp esitiledi. Sóz aqırında [d] foneması jumsalmaydı. Mısalı: Xalqabad, Leningrad, abad usaǵan sózlerde [d] háribi jazılǵan menen

[t] sesine aylanıp aytıladı.

Orta ásirlik ―Kitab terdjuma farsi u turke u moǵali‖ miynetinde sol zamandaǵı túrkiy tillerdi ―Biziń jaqtıń túrkleri‖ hám ―túrkstanlıq‖ dep bólgen. Bunıń sebebiniń biri kitap avtorınıń bayanlawına qaraǵanda sóz basında únli, únsiz dawıssızlardıń qollanılıw ózgesheliginen bolsa kerek27. Bunda ―biziń jaqtıń túrkleri‖ tilinde, avtordıń aytıwınsha sóz basinda [d] únli sesi qollanılǵan, al ―túrkstanlıq‖lar tilinde usı poziciyada [t] sesi qollanılǵan: dish-tish, dil-til, dirik-tirik hám.t.b.

Sózdiń absolyut basındaǵı únsiz dawissızlardıń únlesiw processi orta

ásirlerden-aq payda bolǵan qubılıs. Buǵan dálil Maxmud Qashqariy sózliginde28 de ushrasadı. Qashqariy batısqa qaray ornalasqan qáwim tillerinde únli dawıssızlardıń qollanılıwın kórsetedi.

Joqarıdaǵı pikirlerdi házirgi qaraqalpaq hám qazaq tili menen salıstırǵanda da

únsiz seslerdiń únli seslerge aynaliwi seziledi. Mısalı, bay, baq, balıq, bes, balta sózleri xakas hám shor tillerinde únsiz [p] sesi menen aytıldı.

Sóz aqırında únli fonemalardıń qollanılıwı da túrkiy tillerinde de birdey emes. Altay, shor, xakas hám yakut tillerinde sóz aqırında tek ǵana únsiz sesler aytıladı. Al bir neshe túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq

27.Tomanov M. Qazaq tiliniń tarixiy grammatikası.Fonetika, Morfologiya, Alma-ata,1981,18-bet.

28.Qashqariy M. Devanu luǵat at-turk. Tashkent, 1963.

12

tilinde de, únli fonemalardan góre únsiz fonemalar kóbirek qollanıladı. Geybir tillerde únli ya únsiz fonemalardıń sózdiń basında ya sońında keliwi sóz mánisin

ózgertpeydi. Mısalı, túrkmenshe: gaz, ǵaz; qaraqalpaqsha ǵaz, qaz.

[G] ─ reńki sózdiń basında hám ortasında jumsala beredi. Mısalı, gúrriń, gáp, gúze, gilem, lágen, búgin, egis, egiz, ógiz hám.t.b. Al qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózlerinde sóz aqırında ushraspaydı. Rus tili arqalı kirgen pedagog, biolog, geolog hám.t.b. usaǵan sózlerdiń aqırında [g] foneması jazılǵan menen de [k] bolıp aytıladı. Joqarıdaǵı mısalda kórgenimizdey-aq [g] únli dawıssızı túpkilikli sózlerde mudamı jińishke dawıslılar menen bizge bir buwında qatar keledi. Rus tili arqalı qaraqalpaq tiline kirgen geypara sózlerde [g] foneması juwan dawıslılar menen qatara keledi: gaz, gazeta, pedagog hám.t.b. Sózdiń aqırı únsiz [k] fonemasına tamamlanıp oǵan dawıslıdan baslanǵan qosımta qosılsa, [k] sesi [g] sesine aylanadı: júrek ─ júregi, erik ─ erigi, terek ─ teregi.

[Ǵ] reńki qaraqalpaq tilinde sózdiń basında siyreklew, al sózdiń ortasında kóbirek ushrasadı.Mısalı, ǵaz, ǵumsha, ǵayrat, jaǵıs, naǵıs, toǵay, balǵa, jaǵa, aǵa h.t.b. Al qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózlerinde sózdiń aqırında ushraspaydı. Kóbinese [ǵ] foneması juwan buwınlarda jumsaladı. Sonıń ushın geybir sırttan kirgen sózlerde (ǵálle, ǵáziyne, ǵázzel) jińishke [á] sesi menen dizbeklesip keledi.

Eski túrkiy tillerinde sózlerdiń basında [g/ǵ] sesleri jumsalmaǵan. Biraq sóz aqırında jiyi aytılǵan: andaǵ, teg. Qaraqalpaq tili hám qazaq tilinde sózdiń basında ushrasatuǵın [g/ǵ] foneması joqarıdaǵı mısalǵa salıstırǵanda elewli ayırmashılıqqa iye. Biziń tilimizde absolyut sóz basında [g] hám [ǵ] sesleri kóplep ushrasadı. Mısalı, gúl, ǵalmaǵal, gilem hám.t.b. Negizinde bul seslerden baslanǵan sózler arab-parsı tillerden awısqan sózler bolıwı kerek.

13

Sóz ortasında kelgen [g/ǵ] sesi de awısıw zańlılıǵınıń nátiyjesi. Al, eski túrkiy tillerde bul sesler sóz ortasında hám sóz sóńında da kelgen. Mısalı, qaǵun, sariǵ, qayǵuq, taǵ, tayqlıq, buzaǵu, aǵuz, beg, belguluk sózleri biziń tilimizde qawın, sarı, qayıq, qiy, qorıq, tay, tayaqti, buzaw, awız, bek, belgili hám.t.b. túrinde keledi. Eski túrkiy tilindegi sol sózler biziń tilimizde sol qálpinde saqlanǵan. Tek bir ǵana ózgeriske ushraǵan, ol da bolsa [g/ǵ] sesine baylanıslı.

S.E.Malovtıń túrkiy tilleriniń eski jańalıǵın ayırıwdıń bir kriteriya retinde [g/ǵ] sesiniń túrli orınlarda saqlanıwı ya saqlanbawın usınıwı da házirgi tillerde bulardıń kórinisiniń hár túrli bolıwın eske alıwdan bolsa kerek29.

Sóz ortasında aytılǵan [ǵ] reńkin eski túrkiy tillerinde jumsalıwın salıstırıp kórgenimizde, házirgi dáwirde [w] fonemasına aylanǵanın kóremiz. Mısalı: aǵır, aǵız, baǵır, aǵna. Al, bul sózler qaraqalpaq tilinde awır, awız, bawır, awna túrinde kórinedi. Geybir faktlerge qaraǵanda [ǵ] sesiniń [y] sesine aylanıwın da kóriwge boladı: baǵla-bayla, yigiril-jıyırıl, yıǵıl-jıyıl. Sóz ortasında eski túrkiy tillerde [ǵ] reńki usınday iz qaldırǵan dep qarasaq ta, onıń úshinshi bir kórinisi bar ekenligin de kóriwge boladı. Ayırım sózlerdiń qurılısında [ǵ] sesiniń túsip qalıw jaǵdayı ushrasadı: buǵra-bura. Eski túrkiy tillerinde sóz sońında aytılǵan [ǵ] biziń tilimizde hár túrli bolıp kórinedi.

a)Buwın quramında dawıssız [w] sesine aylandı: baǵ-baw, saǵ-saw,

taǵ-taw, yaǵ-jaw, yadaǵ-jayaw. Al, geybir sózlerdegi [ǵ] únli sesi [y] sesine aylanıw processin de kóriwge boladı: yıǵ-jiy, baǵla-bayla. Degen menen bunday orındaǵı [ǵ] sesiniń [y] sesine aylanıwı siyrek boladı.

29. Tomanov M. Qazaq tiliniń tarixıy grammatikası. Fonetika. Morfologiya, Alma-ata, 1981, 18-bet

14

b) Bir qatar sózlerde saqlanıp biziń tilimizde de basqa qıpshaq tillerinde bolǵan processlerge ıńǵaylasıp [q] sesine aylanǵan: taq, baq, saq. Sonıń menen birge sózdiń absolyut sońındaǵı [g] sesi, sózdiń absolyut mánisindegi [g] emes, eski túrkiy tillerdegi [ǵ] sesiniń variantı bolıp tabıladı: yaǵ-yaq-jaq, yoǵ-yoq-joq, baǵ-baq30. Sonıń menen qatar sóz sońında keletuǵın [ǵ] sesiniń túsip qalıw jaǵdayı da gezlesedi: sarıǵ ─ sarı, kishig ─ kishi.

Eski túrkiy tillerde [g] reńki de usıǵan usaǵan bir neshe ózgerislerge ushraǵan. Sóz ortasında keletuǵın [g] reńki bir neshe mısallarda [y] sesine awısqanıń kóriwge boladı: igin ─ iyin, igne ─ iyne, ógrin ─ úyren.

Bulardı óz ara salıstırǵanda eski túrkiy tillerdegi [g] reńkiniń házirgi tilimizde sáykesligi de kórinedi. Sonıń menen qatar eski túrkiy tillerdegi [g] reńki bir qatar házirgi túrkiy tillerde saqlanǵan faktlerde bar. Mısalı, iygit ─ jigit, ógit ─ úgit, kógár ─ kóger hám.t.b. Sonıń menen birge kóp sózlerde [g] sesi eliziyaǵa ushraǵanlıǵın kóriwimizge boladı: kárgek ─ kerek.

Únli [z] foneması túrli orınlarında jumsala beredi. Ásirese sózdiń ortasında hám sońında kele beredi. Mısalı, zıyan, zat, zaǵara, zuwala, sazan, qazan, qizil, gezek, gúze, juzik, júz, qız, qoz, taz, bóz, jaz, gúz, az, saz hám.t.b. [Z] foneması juwan dawıslı menen de (zat, zorlıq) jińishke dawıslı menen de (gezek, júzik) erinlik dawıslılar menen de (júrek, uzın, ógiz) qatar jumsala beredi.

[J] únli foneması sózdiń barlıq orınlarında qollanıla beredi. Solay da sózdiń aqırındaǵıǵa qaraǵanda basında kóbirek jumsaladı. Sózdiń ortasında onnan da azlaw jumsaladı. Mısalı, jurt, jol, jil, jigit, jumıs, júr, juwır, marjan, ájel, bıj-shıj,

ǵaja-ǵaj. Mısallardan kórinip turǵanınday

30. Tomanov M. Qazaq tiliniń tarixiy grammatikası. Alma-ata,1981, 23-bet.

15

qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózleriniń aqırında [j] foneması júdá siyrek gezlesedi. [J] foneması qaraqalpaq tilindegi barlıq dawıslı fonemalar menen birge jumsala beredi: jas, jámiyet, jigit, jorta, jáne, júr hám.t.b. Házirgi qaraqalpaq tilindegi [j] foneması túrkiy tillerdiń bir qatarında sózdiń basında aytılatuǵın [y] fonemasınıń kórinisi. Degen menen [j] fonemasınıń eski túrkiy tillerde yamasa onnan ertede qollanılǵanlıǵı yamasa qollanılmaǵanlıǵı haqqındaǵı másele elege deyin sheshilmey kiyatır. Ilimpazlar bul sorawǵa hár túrli juwap berip kelmekte. Bir qansha izertlewshiler eski dáwirde túrkiy tilinde [j] foneması bolmaǵan dep esaplaydı31. Bul pikirdiń tárepdarları sóz basındaǵı [y] sesiniń ózgerisin bilay

túsindiredi: [y]-[dj]-[j]. Eger bul pikirdi durıs dep qarasaq, házirgi túrkiy tillerde sózdiń basında aytılatuǵın [j] foneması [dj] affrikatı arqalı [y] sesinen jasalǵan dep qarawımız kerek. Bul pikirdi durıs dep qaramawǵa eki túrli sebep bar. Eski uyǵır tili esteliklerinde taza [j] sesi de, affrikat [dj] da bolǵan. Soǵan qaray S.E.Malov [j], [dj] sesleri [y] sesine qaraǵanda eski bolıwı kerek degen pikir aytadı32. Tiykarǵı túrkiy tillerde sózlerdiń basında qaraqalpaq tilinde [j], tuva, xakas, shor tillerinde

[y] – [j] – [dj] – [sh] – [s]. Al bul kórinisler geybir til toparında saqlanǵanın da kóriwge boladı. Tatar tilinde yaz, jaz, sonıń menen birge djip,

16

jip. Solay etip, bul tilde hámmesi de qatar aytıladı eken. Tap usınday qubılıs, yaǵniy [y], [j], [dj] qollanıwı mongol tilinde de bar eken.

Sonlıqtan, V A Bogorodickiy joqarıdaǵı shuvash tilindegi [s] sesine tiykar bolǵan affrikat [dj] dep qaraydı. Qazaq tilinde govorlıq ózgesheliklerge qaray

[d] ─ [j] sáykesligi seziledi. Mısalı, daloń ─ jolań, dúzú ─ júzú, domalaw ─ jomalaw. Geybir govorlıq ózgesheliklerge qaraǵanda [j] sesiniń ornina [y] sesi aytıladı: sojer-sóyer.

[K/Q] únsiz fonemasınıń [k] reńki sózdiń barlıq poziciyalarında ushrasadı. Sózdiń basında: kúshli, keshe, kúndiz, sózdiń ortasında: húkim, eki, sóz aqırında: elek, kerek, bólek, júzik hám.t.b.

Eski túrkiy jazba estelikleri tilinde [k] sesi sózdiń barlıq poziciyasında jiyi ushrasadı: turk, kelin, kúmúsh, ókúz, kúshúg berer ─ kúshin berer. Qashǵariydiń sózliginde de bul fonema anlaut, inlaut hám auslaut poziciyalarda jumsalǵan: ekin, eruk, yiken, etúk, emgan ─ miynet.

[Q] reńki qaraqalpaq tilinde sózdiń barlıq poziciyalarında jumsaladı. Sózdiń basında jumsalıwına mısallar: qoyan, qaraqalpaq, qanat, sózdiń ortasında jumsalıwına mısallar: es-aqıl, jaqsı, taqat, mashqala, sózdiń aqırında tómendegi mısallarda jumsalǵan: xalıq, qurǵaq.

Orxon-Enisey estelikleri hám Qashǵariydiń miynetinde de [q] sesi barlıq poziciyalarda ónimli jumsalǵanın kóremiz: qul, qudruq ─ quyrıq, qız, azuq, qaǵun, ayaq ─ ıdıs, taquq, qapuǵ, yudruq ─ judırıq, qulaq, quduq ─ qudıq.

[P] dawıssız foneması sóz ortasında hám aqırında jiyi qollanıladı. Bul fonema túpkilikli túrkiy sózlerde anlaut poziciyada siyrek ushrasadı, kópshilik jaǵdaylarda basqa tillerden kirgen sózlerde qollanıladı. Prof. N A Baskakov qaraqalpaq tilinde [p] foneması sóz basında siyrek qollanadı dep atap kórsetedi33. Ilimpaz K.Ubaydullaev ta usı pikirdi qollap-quwatlaydı34.

33.Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. –М., 1952.T.2.-С.62.

34.Убайдуллаев K. Ҳәзирги заман қарақалпақ тили. Фонетика. – Нөкис, Қарақалпақстан, 1964,-Б.38.

17

Eski túrkiy jazba esteliklerinde anlaut poziciyada tek bir sózde ―PurumShıǵıs

Rim, Rum‖ toponiminde [p] foneması qollanılǵanın kóremiz1. Basqa jaǵdaylarda túpkilikli túrkiy sózlerde sóz basında [p] únsiz dawıssız foneması ushraspaydı, al inlaut hám auslaut poziciyalarda jiyi ushrasadı: alıpalıp, bolup-bolıp, esidipesitip, qapıǵ-qapı hám.t.b. Qashǵariydiń sózliginde de [p] foneması sóz ortasında hám aqırında jiyi ushrasadı, al sóz basında túpkilikli túrkiy sózlerinde siyrek qollanılǵanın kóriw múmkin: qapuǵ, kerpich kebi-gerbish qálibi, pichek-pıshaq, tepe-tóbe hám.t.b. B.A.Serebrennikov túrkiy tillerindegi [p], [t], [k] únsiz dawıssız fonemalarınıń intervokal poziciyada únli dawıssız sesler [b], [d], [g] seslerine

ózgeretuǵının atap kórsetedi. Bul qubılıs altay, ugro-fin tilleri ushın da xarakterli degen pikirdi bildiredi.

[S] foneması házirgi qaraqalpaq tilinde sózdiń barlıq poziciyasında jumsaladı. Sózdiń basında: sahra, sel, semiz, sózdiń ortasında: kisi, asqabaq, qońsı, sóz aqırında: qonıs, joldas, as hám.t.b. sózlerde jumsalǵan.

Orxon-Enisey esteliklerinde [s] foneması sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵanın kóremiz: sab ─ sóz, sú ─ ásker, sach ─ shash, sub ─ suw.

Qashǵariydiń miynetinde de [s] foneması sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan: suńqar, saǵ ─ oń, saǵızxan ─ sawisqan, yazsun ─ jaysın hám.t.b.

[T] foneması sózdiń barlıq poziciyasında jumsaladı. Sózdiń basında: tıyın, tasbaqa, ton, sózdiń ortasında: patsha, mektep, sózdiń aqırında: tórt, márt, murat hám.t.b. sózlerde jumsalǵanın kóremiz.

Bul fonema eski túrkiy jazba esteliklerinde de sózdiń barlıq poziciyasında jumsalǵan: túrk, turunaya ─ tırna, túmen ─ on mıń, altun ─ altın hám.t.b. Qashǵariydiń miynetinde de [t] únsiz dawıssız foneması sózdiń basında, ortasında hám aqırında jiyi qollanılǵan: butaq ─ putaq, tarıǵ ─ egin, et ─ gósh, yut ─ jut hám.t.b.

18

Házirgi túrkiy tillerinde de [t] foneması sózdiń barlıq poziciyasında qollanıladı35.

[Sh] foneması sózdiń barlıq poziciyasında qollanıladı. Sóz basında: shoshqa, shana, shókkish, sózdiń ortasında: keshe, kúshik, yaqshı, sóz aqırında: kesh, kúsh, xosh hám.t.b. sózlerde jumsalǵan.

Eski túrkiy jazba esteliklerinde hám Qashǵariydiń sózliginde de, klassik shayırlar shıǵarmalarında da [sh] foneması sózdiń barlıq poziciyasında jiyi qollanılǵanın kóriwge boladı: tash ─ tas, qush ─ qus, kúmúsh ─ gúmis, sóńúshti ─ soǵıstı, urıstı, yarash ─ jaras, shayan, eshak

— eshek, ash ─ as, shúyit, yaqshılar, yash, besh, yoldash hám.t.b. mısallardı keltiriwge boladı.

[F] foneması túrkiy tillerine, sonıń ishinde, qaraqalpaq tiline de basqa tillerden sózlerdi ózlestiriw nátiyjesinde kelip kirgen fonema bolıp tabıladı36. Qaraqalpaq tiline bul fonema parsı ádebiy tilinen Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tili arqalı kelip kirgeni málim. Házirgi waqıtta bul fonema qaraqalpaq tilinde ózlestirilgen sózlerdiń quramında ushrasadı.

Eski túrkiy jazba estelikleriniń tilinde hám Qashǵariydiń miynetinde bul fonema jumsalmaǵan.

[H] foneması házirgi qaraqalpaq tilinde sóz bası hám ortasında jumsaladı, sóz aqırında bolsa ayırım tańlaq sózlerdiń qurılısında ǵana ushrasadı. Sóz basında: hákke, hám, haywan, sóz ortasında: aydarha, baha, sóz aqırında: ah, uwh, shah hám.t.b. sózlerde jumsalǵan.

Eski túrkiy jazba esteliklerinde [h] únsiz dawıssız sesi ushraspaydı. Qashǵariydiń sózliginde bul fonema siyrek bolsa da qollanılǵanın kóremiz. Qashǵariydiń ózi bul ses túrkiy qáwimleri tilinde júdá az jumsalatuǵının kórsete kelip ―hana‖-ana, ―hata‖-ata sózlerinde qollanılatuǵının jazǵan hám

35.Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Фонетика. –М. 1984. –С. 208-221.

36.Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюркских языков. –Л., Наука, 1970. –С. 98.

19