MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde buyrıq hám tilek meyil formaları

II. Unamsız tilek

-ǵay, -gey, -qay, -key formalı tilek meyilin mánisi jaǵınan unamlı hám unamsız tilek dep ekige bóliwge boladı. Óytkeni, konteksttegi mánisin alıp qaraǵanımızda, birewleri modallıq jaqtan hár qıylı jaqsı, unamlı tileklerdiń (ónip

óskeyseń, baxıtlı bolǵaysań) bar ekenligin kóremiz. Mısalı: 1. - Bereket tapqaysań, inim! (K.Sultanov). 2. Qudayım baxıtlarıńız jatpaǵay. Bala-shaǵalarıńızdıń rátlerin kórgeysizler (T.Qayıpbergenov). -Al, apa, xosh. Aman otırǵaysız

(T.Qayıpbergenov). 4. Qosa qarıǵaysız, ónip óskeysiz jańa turmıs palın birge shekkeysiz, qayda bolsańız da bolǵaysız aman (I.Yusupov).

Unamsız tilek bir nársege kúyingende, bir waqıyaǵa qapa bolǵanda, bir waqıyadan qattı túńiliwden kelip shıǵatuǵın ekspressivlik-emocionallıq mánilerdi bildiredi. Máselen, óspegeyseń, jetpegeyseń, úzilgey hám t.b. bir qansha mısallar keltiriwge boladı. Kóbinese unamsız tilek frazeologiyalıq sóz dizbeklerinde keledi. Mısalı: Qara qaptal bolǵaysań, júwernemegińnen qaytqaysań, kózińe qum quyılǵay, shańaraǵıń ortańa túskey usaǵan unamsız tilekler awızeki sóylew stilinde turmısta kóp ushırasadı.

Sonday-aq, -ǵay, -gey, -qay, -key sıyaqlı -ǵır, -gir, -qır, -kir forması da unamlı hám unamsız tileklerdi bildiredi. Mısalı: Tuqımıń jayılmaǵır, jetpegir, qum qapqır, qaraqanıń bolǵır, bereket tapqır, dárt kórmegir hám

t.b. Tileymen sózi arqalı da unamlı tilekler bildiriledi. Mısalı: 1. Islerińizde tabıslar tileymen! (Q.Qayıpnazarov). 2. Baxıt tileymen, den sawlıq tileymen.

Buyrıq meyildiń -sın, -sin forması arqalı da unamlı pikirler bildiriledi. Mısalı:

1. Qol baylawlı atıńa teris minipseń,

Qutlı bolsın qızdan alǵan sarpayıń (Qırıq qız).

2.Taza jumısıń qutlı bolsın (T.Izimbetov).

3.Denińiz saw bolsın (T.Qayıpbergenov).

41

Tilek meyildiń -ǵay, -gey, -qay, -key, -ǵır, -gir, -qır, -kir hám t.b. formaları kórkem ádebiy hám awızeki sóylew stillerinde qollanıladı. Tilek meyil rásmiy isqaǵazları hám de publicistikalıq stillerde qollanıladı.

II.4. BUYRÍQ HÁM TILEK MEYILLERINIŃ BIRBIRINEN ÓZGESHELIGI

M.Dáwletov -ayın, -eyin formasın tilek meyil, al -ayıq, -eyik formasın buyrıq meyilge tiyisli dep atasa da bul eki formanı buyrıq meyildiń ishinde alıp qaraydı. 1

Biziń pikirimizshe, bul qosımtalardıń birlik hám kóplik formaları arasındaǵı semantikalıq ózgesheliklerin esapqa alıp -ayın, -eyin formasın tilek meyil, al -ayıq, -eyik formasın buyrıq meyilge kirgizgen maqsetke muwapıq boladı. Sebebi, -ayın, -eyin qosımtası arqalı sóylewshi ózineózi buyrıq bere almaydı, al kerisinshe ózine tilek mánili ótinishti bildiriwi múmkin. Ekinshiden, -ayıq, -eyik qosımtası I bet kóplik sanǵa tiyisli bolǵanı ushın, sóylewshi ózine hám óziniń sherikleslerine buyrıq mánili is-háreketti ańlatıwı múmkin. Mısalı: 1. Tez ápereyin de, keteyin degen oy menen kópshiligin jerge qoydı (E.Ótepbergenov). 2. Usılardıń qatarın bir gazetaǵa jazayın (K.Allambergenov). 3. Amanlıqtıń ne jumısı bolsa isleyik

(T.Qayıpbergenov). 4. Bizler toyǵa tayarlıq kóre bereyik (K.Allambergenov). Bul mısallarda yaǵnıy birinshi hám wekinshi mısallarda -ayın, -eyin

forması sóylewshiniń haqıyqatlıqqa bolǵan qatnasın, onıń tileginótinishin bildirip tur. Al úshinshi hám tórtinshi mısallarda -ayıq, -eyik formasınıń belgili bir toparǵa qaratılǵan shaqırıq, mirát, buyrıq mánisi basım bolıp tur.

1 Dáwletov M. Házirgi qaraqalpaq tilinde feyildiń funkcional formalar?n?ń sistemas?. Nókis, 1990, 15-bet.

42

Demek, -ayın, -eyin formasın tilek meyilge, al -ayıq, -eyik formasın buyrıq meyilge kirgiziw maqsetke muwapıq boladı eken. Sonday-aq, -ǵır, - gir, -qır, -kir formaları haqqında da belgili bir pikir joq. Sońǵı shıqqan qaraqalpaq tiliniń akademiyalıq grammatikasında bul formanı buyrıq meyilge kirgizedi.1

Biziń pikirimizshe -ǵır, -gir, -qır, -kir formasın tilek meyilge kirgiziw kerek. Sebebi bul formalar buyrıq mánisti bildirmey, al ǵarǵıs hám alǵıs sıyaqlı tilek mánilerin bildiredi. Mısalı: Qollarıń dárt kórmegir, kózińe qum quyılǵır, nálet jawǵır, ońbaǵır, jetpegir, ónip-óskir hám t.b.

Bul keltirilgen mısallarda -ǵır, -gir, -qır, -kir formaları awızeki sóylew stiline tán bolǵan alǵıs hám ǵarǵıs sıyaqlı tileklerdi bildiredi.

Ulıwma alǵanda -ayın, -eyin forması tilek meyilge, -ayıq, -eyik formasın buyrıq meyildiń, al -ǵır, -gir, -qır, -kir formasın tilek meyildiń ishinde úyrensek maqsetke muwapıq boladı.

1 Házirgi qaraqalpaq tiliniń ádebiy grammatikas?. Sóz jasal?w hám morfologiya. Nókis, 1994, 220-bet.

43

JUWMAQ

Juwmaqlap aytqanda, túrkiy tillerinde, sonday-aq, qaraqalpaq tilinde de feyiller betleniwshilik qásiyetine, grammatikalıq formalarına qaray betlik feyiller hám betlik emes feyiller bolıp bólinedi.

Betlik emes feyillerge: atawısh feyil, kelbetlik feyil hám hal feyiller kiredi. Betlik feyillerge feyildiń meyil kategoriyası (buyrıq meyil, tilek meyil,

shárt meyil, maqset meyil, anıqlıq meyil) hám máhál kategoriyası (házirgi, ótken, keler máháller) kiredi.

Feyildiń meyil kategoriyası is-hárekettiń real haqıyqatlıqqa bolǵan qatnasın bildiredi hám onıń formaları hár qıylı stillerde keń qollanıladı.

Meyil kategoriyası arqalı sóylewshi obyektiv haqıyqatlıqqa óziniń kózqarasın hár túrli modallıq mánilerdi bildiriwi múmkin: buyrıq, shárt, tilek, maqset hám anıq háreket. Máselen, anıqlıq meyil feyildiń házirgi, keler hám ótken máhállerinde bolatuǵın, orınlanatuǵın is-háreketti anıq bildiredi. Al basqa meyillerde bolsa anıqlıq meyildey real haqıyqıy is-háreketti ańlatpaydı. Olar óz formalarında turıp tek iske asıwı múmkin bolǵan háreketti bildiredi.

Biz jumısta feyil meyilleriniń barlıǵına emes, al, tek buyrıq hám tilek meyilleri, olardıń qollanıwın hám bildiriliwin kórkem ádebiyatlardıń hám de awızeki sóylew tilinen alınǵan mısallar menen ashıp kórsetiwge háreket ettik. Sonday-aq, jumısta tilek hám buyrıq meyillerdiń túrkiy hám de qaraqalpaq tillerinde izertleniw tariyxına toqtap óttik.

Jumısta buyrıq hám tilek meyillerdiń óz-ara baylanısı, ózgesheligi hám de stillik qollanılıwı máseleleri hár tárepleme talqılandı.

Qaraqalpaq tilinde feyil meyilleri arnawlı túrde monografiyalıq jobada izertlenbegen hám de izertlewlerdi talap etetuǵın leksikalıq qatlamlardıń biri.

44

1. II bette birlik sanda buyrıq meyil tiykar feyiller hám de onıń sıpayı forması -ıń, -iń, -ń jalǵawları menen bildiriledi.

2.-sın, -sin forması III bet birlik hám kóplik sanlardaǵı buyrıq meyil jasaladı.

3.-ayıq, -eyik forması arqalı I bet kóplik sandaǵı buyrıq meyilbildiriledi.

4.-ıńız, -ińiz, -ńız, -ńiz jalǵawları arqalı III bet kóplik sandaǵıbuyrıq meyil mánisi bildiriledi.

Buyrıq meyil óziniń arnawlı formalarınan basqa da analitikalıq usılmenen de bildiriledi.

1.Tiykar feyil da, de, ta, te, qoy, ker, kel, qayt formasında keledi.

2.Tiykar feyil -a, -e, -y, -qoy formasında bolımlı hám bolımsız túrde

keledi.

3.Tiykar feyil -a, -e, -y, -ber forması arqalı bildiriledi.

4.Tiykar feyil -a, -e, -y, -sal túrinde bolımlı hám bolımsız formada bildiriledi.

5.Tiykar feyil -ıp, -ip, -p, -qoy, kel, júr, qayt, bar formasında bildiriledi.

6.Tiykar feyil -sa, -se, -a, -á, shı, shi janapayları arqalı bildiriledi.

ekspressivlik mánilerdi de bildiredi. Máselen, buyırıw, talap etiw, kúsh

45

kórsetiw, shaqırıw, shaqırıq, keńes beriw, mirát etiw, jalınıw hám t.b. mánilerdi bildiredi.

Stillik ózgeshiliklerine qaray, buyrıq meyil kórkem ádebiy hám de awızeki sóylew stillerinde qollanıladı. Sonday-aq, -sın, -sin forması rásmiy is-qaǵazları stilinde de qollanıladı. Mısalı: tastıyıqlansın, bekitilsin, sıylıqlansın, tayınlansın, orınlansın hám t.b.

Qaraqalpaq tili haqqındaǵı materiallardaǵı awızeki sóylew stiline tán bolǵan alǵıs, ǵarǵıs sıyaqlı tileklerdi bildiretuǵın -ǵır, -gir formasın biz jumısta tilek meyildiń ishinde úyrenip talqılaw jasadıq.

2. Tilek meyil

Tilek meyilde buyrıq meyil sıyaqlı eki túrli formada yaǵnıy sintetikalıq hám analitikalıq usıl menen bildiriledi.

1.Sintetikalıq yaǵnıy tilek meyildiń arnawlı formaları.

1.-ǵay, -gey, -qay, -key forması arqalı bildiriledi.

2.-ǵır, -gir, -qır, -kir forması arqalı bildiriledi.

3.-ayın, -eyin forması I bet birlik sanǵa tiyisli tilekti bildiredi.

2.Analitikalıq usıl menen tilek meyildiń bildiriliwi

1.-qı, -ki, -ǵı, -gi tartım jalǵawı kel kómekshi feyil menen bildiriledi.

2. -ǵı, -gi, -qı, -ki tartım jalǵawı kelip, tur, otır, júr, otır kómekshifeyilleriniń

járdeminde bildiriledi.

3.-sa, -se, -bolar, -eken forması arqalı bildiriledi.

4.Buyrıq meyildiń -sın, -sin forması arqalı da tilek meyil bildiriledi. Mısalı: Qutlı bolsın, jolıń bolsın, baxtıń ashılsın hám t.b.

46

Tilek meyil úsh bette birlik hám kóplik sanlarda, házirgi hám keler máhál formasında qollanıladı. Sonday-aq, tilek meyil kórkem ádebiy hám awızeki sóylew stiline ǵana tán boladı.

Úshinshi bólimde biz buyrıq hám tilek meyillerdiń óz ara baylanısı hám

ózgesheligin anıq mısallar menen ashıp beriwge umtıldıq. Bunda - ayın, -eyin, - ayıq, -eyik, -sın, -sin, -ǵır, -gir formalı buyrıq hám tilek meyillerdiń bir de buyrıq, bir de tilek mánisinde qollanıwları sóz etiledi.

Sonday-aq, olardıń hár qıylı stillik maqsetlerde qollanıwların kórsetipóttik.

47

PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR

1.Abdullaeva L. Ózbek badiiy adabiyotining leksik stilistikasi. Toshkent,

1979.

2.Baskakov N.A. Karakalpakskiy yaz?k, II, fonetika i morfologiya, chast pervaya (chasti rechi i slovoobrazovanie). Moskva, 1952.

3.Baskakov N.A. Proisxojdenie form povelitelno-jelatelnogo nakloneniya v tyurkskix yazıkax. «Voprosı yazıkoznaniya», 1975. №1

4.Baskakov N.A. Kratkaya grammatika karakalpakskogo yazıka. Turtkul,

1932.

5.Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. Nókis. 1990.

6.Berdimuratov E. Ádebiy tildiń funkcionall?q stilleriniń rawajlan?w?menen qaraqalpaq leksikas?n?ń rawajlan?w?. Nókis, 1973.

7.Grammatika nogayskogo yazıka. Fonetika i morfologiya. Cherkessk, 1973.

8.Grammatika turkmenskogo yazıka. Ashxabad, 1970.

11.Esemuratov A. Qaraqalpaq tili. Í bólim. Fonetika i morfologiya, leksikologiya. Nókis, 1957.

12.Dáwletov M. Házirgi qaraqalpaq tilinde feyildiń funkcional formalarınıń sisteması. Nókis, 1990.

13.Dmitriev N.K. Grammatika bashkirskogo yazıka. M.,-L., 1948.

14.Yuldashev A.A. Analiticheskie formı glagola v tyurkskix yazıkax. M.,

1965.

15.Kononov A.N. Grammatika sovremennogo uzbekskogo literaturnogo yazıka. M.-L. 1960

48

16.Korkina E.I. Nakloneniya glagola v yakutckom yazıke. M., 1970.

17.Qutl?muratov B. Házirgi zaman qaraqalpaq tilinde háreket atlar?. Nókis, 1967.

18.Qazaq tiliniń grammatikası. Morfologiya. Alma-ata, 1967.

19.Quchkortoev I. Badiiy nutq stilistikasi. Toshkent. Tash DU nashriёti,

1978.

20.Qazaq grammatikas?. Fonetika, Sózjasam, Morfologiya, Sintaksis. Astana, 2002.

21.Qırǵız tiliniń grammatikası. ÍÍ tom. Morfologiya. Frunze, 1964.

22.Musaev K.M. Grammatika karaimskogo yazıka. Fonetika i morfologiya. M., 1964.

23.Mamanov E.I. Sovremennıy kazaxskiy yazık. Moskva, 1962.

24.Meliev K. Hozirgi turkiy tillarda sifatdoshlar. Toshkent, 1974.

25.Nas?rov D.S. Qaraqalpaq tilinde kelbetlik feyil. Nókis, 1964.

26.Ózbek nutqi madaniyati va uslubiyat asoslari amaliёti. (Universitetlar talabalari uchun qullanma). Toshkent, 1994.

27.Ózbek tili stilistikasi. Toshkent, 1983.

28.Sadikova M. Fel stilistikası. Tashkent, 1975.

29.Sravnitelnaya grammatika tyurkskix yaz?kov. Morfologiya. Moskva,

«Nauka», 1988.

30.Tumasheva D.G. Yazık sibriskix tatar. Ch. ÍÍ. Kazan, 1969

31.Ózbek tili grammatikasi. Í. Morfologiya. Toshkent, 1975

32.Házirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya. Nókis, 1974.

33.Házirgi qaraqalpaq tili morfologiya. Nókis, 1981.

34.Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sóz jasalıw hám morfologiya. Nókis, 1994.

49

35.Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sintaksis. Nókis,1992

36.Házirgi qaraqalpaq tili. Sintaksis. Nókis «Qaraqalpaqstan», 1986.

37.Házirgi qaraqalpaq tili. Sintaksis. Nókis, «Bilim», 1996.

38.Shomaqsudov A., Rasulov I., Rustamov K. Ózbek tili stilistikasi. Toshkent, 1983.

50