MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde buyrıq hám tilek meyil formaları

ótkey, sawalǵay, kepkey, qurǵaǵay, saw bolǵay, kóp bolǵay, aman bolǵay t.b.

Tilek meyildiń -ǵay / -gey forması I-II betlerde betlik hám kóplik affiksleri menen ózgeredi. Úshinshi bette bolsa, óziniń dáslepki formasınan ózgermeydi.

Tilek meyildiń -ǵay/ -gey formaları gápte, tiykarınan, bayanlawısh formasında keledi hám mánilik jaqtan, kóbinese tilek etiw, jalınıw, jalbarınıw mánilerindegi tilekti bildiredi: Ilahim,… jawıńdı jeńip, aq júzli abıroylı bolıp kelgeyseń! Ilayım, onıń ómir jası uzaq bolıp, sepken tuqımları aspandaǵı juldızlarday esap - sansız bolǵay, degen tilek penen uyqılap ketippen (Sh.Aytmatov).

2) Analitikalıq formadaǵı tilek meyiller tómendegishe jasaladı: a) tartım affiksli -ǵı / -gi, -qı / -ki formalı háreket atı feyili menen kel kómekshi feyiliniń qosılıwı arqalı jasaladı: aytqım keledi, barǵım keledi, alǵım keledi, aytqıńız keledi, alǵısı keledi, kórgiń keledi, kórgisi keledi, oqıǵımız keledi t.b.

Tilek meyildiń bul forması úsh bette, birlik hám kóplik sanlarda tartımlanadı, onıń neshinshi bete ekenligi tartım affiksi arqalı bildiriledi. Tartım affiksi barlıq waqıtta dáslepki komponentke jalǵanadı. Mısalı: alǵım keledi, alǵıń keledi, alǵısı keledi, alǵımız keledi, alǵıńız keledi, alǵısı keledi t.b.

b) -sa / -se formalı shárt meyil menen edi, eken tolıqsız feyilleriniń qosılıwı arqalı da jasaladı. Bul analitikalıq formadaǵı tilek meyiller de úsh bete, birlik hám kóplik sanlarda túrlenedi. Al, bolımsızlıq affiksleri -sa / -se edi, eken formalı tilek meyildiń birinshi komponentine qosıladı: barmasam edi, barmasań eken, barmasa eken, barmasaq edi, barmasańızlar eken, barmasa edi t.b. (bular haqqında óz aldına bólimde keńirek sóz etemiz).

31

Tilek meyil joqarıda kórsetilgen jasalıw usıllarınan basqa tómendegi formalar arqalı da bildiriledi:

1) tilek meyili -ar / -er, -r formalı keler máhál kelbetlik feyiline tartımnıń I bet formasındaǵı edim tolıqsız feyiliniń qosılıwı arqalı da jasaladı: kúter edim, izler edim, isler edim, barar edim t.b. Mısalı: Edige menen Alpamıs, tirilse men izler edim (Berdaq).

2)Tilek meyil mánisi buyrıq meyildiń III bet forması arqalı da bildiriledi. Bunday jaǵdayda -sın / -sin formalı buyrıq meyil dara sóz formasında emes, turaqlı dizbek yamasa gáp konstrukciyası formasında qollanıladı.Yaǵnıy onıń tilek mánisi konteksten, yaki situaciyadan málim boladı:

Abadan, paraxat, shadlı turmıs ushın,

Jaynaǵan, jasnaǵan baxtımız ushın,

Quyashıń bárhama jadırap tursın.

(T.Seytjanov).

Malıńız kóp bolsın, jawıńız joq bolsın.Ilayım, ol qız baxıtlı bolsın, baxtıń ashılsın, basıńnan baxıt ketpesin (S.Qapaev).

Arǵımaǵıń harımasın,

Bilegiń qızım talmasın, Jaw

óz basın jalmasın, Haram oyı bolmasın.

(S.Qapaev).

Tilek meyil mánisi buyrıq meyildiń II bet sıpayı formasına qatnaslı da bildiriledi. Bunday jaǵdayda buyrıq meyil dara formasında emes, turaqlı dizbek formasında keledi: Saw bolıń, kóp jasay beriń, Jumagúl apa (Q.Erniyazov).

«Bárekálla, bárekálla, balam, kóz - tilden saqlasın, úpúlken jigit bolıpsań. Batıray paqırdıń topıraǵı torqa bolsın, ómiriń uzaq bolsın,– dep basımnan sıypaytuǵın edi,

úyge kelgen adamlar (S.Qapaev).

32

Sonıń menen birge tilek meyil formasındaǵı feyiller sóylewshiniń belgili bir tilegin, kelisimin, ármanın, ótinishin bildiredi. Bul formadaǵı feyiller anıq bolǵan háreketti emes, al endi orınlanıwı múmkin bolǵan tilekti, ótinishti ańlatadı. Sonlıqtan da tilek meyil tek keler máhál formasında keledi. Mısalı: kórgey, aytqay, kórgeymen, kelgeyseń, aytqaysań hám t.b.

1. Men ırzaman ulım bergen sútime,

Aman barıp saw kelgeyseń perzentim (Xalıq qosıǵı).

2. Bári de otırıp bolǵannan keyin «bále máter, qáwip-qáter joq bolǵay,

«áwmiyin» desip qol jayıp, bet sıypastı (Á.Tájimuratov). 3. Bir-eki kúnnen beri nár tatpadım, jeńge, tisime sazlıq eteyin jartı pátir berseń o, jeńge, iláhim qosılǵanıń menen qosa aǵarıp kógergeysiz (K.Sultanov).

Tilek meyildiń betleniw paradigması tómendegishe boladı.

Bolımlı formasında orınlanıwı tiyis bolǵan tilekti, ótinishti bildirse, albolımsız formasında orınlanıwı tiyis bolmaǵan tilek, ótinishti bildiredi.

33

Sonday-aq, qaraqalpaq tilinde tilek meyildiń ótken máhál mánisin beriwi de múmkin. Bunday jaǵdayda ol tilek meyildiń -ayın, -eyin formasına dep edi sóz dizbeginiń dizbeklesiwi arqalı bildiriledi hám bolımlı hám bolımsız formalarda qollanıla beredi.

BOLÍMLÍ FORMASÍ

BOLÍMSÍZ FORMASÍ

máhál mánisin dep edi dizbegi arqalı bildiriledi.

Tilek meyil arnawlı qosımtalar hám analitikalıq usıllar arqalı jasaladı.

34

II.1. TILEK MEYIL FORMALARÍ

Tilek meyil formaları sóylewshiniń obyektiv haqıyqatlıqqa subektivlik qatnası tilek, ótinish, ǵarǵıs mánili tileklerin bildiredi. Tilek meyildiń tómendegidey túrleri bar:

-ǵay, -gey, -qay, -key forması bul forma úsh bette, bolımlı hám bolımsız túrde birlik hám kóplik sanlarda betlenedi.

N.A.Baskakovtıń kórsetiwinshe -ǵay, -gey forması tildiń rawajlanıw barısında

-ay, -ey, -y formalarına ǵ, g, q, k sesleriniń qosılıwı menen jasalǵan.1 Mısalı:

1.Qızartpaǵay xalqıń seniń júzińdi (Berdaq)

2.Bul basıma saya salǵay bir allam,

Isimde bolmaǵay hesh waqıt shalam (Qırıq qız). 3. Bunnan bılay urıstı kórmegeymiz.

-ǵay, -gey, -qay, -key qosımtalı tilek formaları geyde, da, de kúsheytiw janapayları menen qollanılǵanda tilek mánisi bir qansha kúsheytirilip oǵan modallıq-eksperssivlik máni júklep kórsetiledi. Mısalı: 1. Imtixanlardı jaqsı bahalawǵa tapsırǵayman da? 2. Gúlayda jeńgey, tezirek ketkey dá dep otıradı (Á.Tájimuratov).

Sonday-aq, qaraqalpaq tilinde -ǵay, -gey formalı tilek meyil substantivlesip atlıq bolıp ta qollanıladı. Mısalı: Oramasam ólgeymen (Oramaldıń bir túri).

1 Baskakov N.A. Karakalpakskiy yaz?k. ch. II. Moskva, 1952, S.447.

35

Tilek meyildiń -ǵay, -gey, -qay, -key forması bolımlı hám bolımsız formalarda

úsh bette birlik hám kóplik sanlarda betlenedi. Bolımlı formasında sóylewshiniń endi bolatuǵın, is-hárekettiń orınlanıwına, iske asıwına tilek ótinishin bildiredi.

Bolımsız formasında is-hárekettiń iske aspawına, orınlanbawına sóylewshiniń hár qıylı tileklerin bildiredi.

Bul formalı tilek meyil tuwralı ilimpazlardıń arasında hár qıylı pikirler bar. Máselen, K.M.Musaev -ayın, -eyin formasın buyrıq meyil forması dep kórsetedi.1

Al, N.A.Baskakov, N.K.Dmitriev, A.N.Kononovlar bul formanı tilek meyil forması dep kórsetedi.2

1Musaev K.M. Grammatika karaimskogo yaz?ka (morfologiya). Moskva, 1964, –S.267.

2Baskakov N.A. Karakalpakskiy yaz?k. Ch.2, Moskva. 1952, –S.48

Dmitriev N.K. Grammatika bashkirskogo yaz?ka. M.L. –S.174

Kononov A.N. Grammatika sovremennogo literaturnogo yaz?ka. M.,L. 1960, –S.234

36

Haqıyqatında da, -ayın, -eyin formasın tilek meyildiń forması dep ataw maqsetke muwapıq boladı. Sebebi -ayın, -eyin forması sóylewshiniń real haqıyqatlıq bolǵan subektivlik qatnasların, tilek-ótinishin bildiredi. Bul forma arqalı sóylewshi ózinen-ózi buyrıq mánisin bermeydi, al ózine tilek, ótinish, múrajat sıyaqlı tileklerdi bildiriw ushın qollanıladı. Mısalı:

1.Kúni-túni jaw jaǵadan alıp tur, táwekel barıp qaytayın! (K.Sultanov).

1.Qawınnıń sarısın úzip bereyin,

Ayaǵımdı jaman qosqa tireyin,

Bul saparı taslap ketiń janımdı,

Sıyırımnan olla zıyat kóreyin (Xalıq shayırları)

3. -ǵır, -gir forması. Bul formanı qaraqalpaq tilinde buyrıq meyil forması dep ataydı. Biraq bul forma buyrıq mánisin bermey, al kúshli emocionallıq mánige iye bolǵan keyiw, ǵarǵaw, baxıt tilew, tilek mánilerin beriwshi tilek meyil jasaydı. Bul forma dara hám qospa feyillerden hám de turaqlı sóz dizbeklerinen jasaladı. Mısalı: bereket tapqır, dárt kórmegir, qarabasqır, qırılǵır, ońbaǵır hám t.b. 1. - Qolıń sınǵır, toqta úyiniń wayranı shıqqır (A.Bekimbetov). 2. Nálet jawǵır jállat! (A.Bekimbetov).

-ǵır, -gir, -qır, -kir forması bolımlı formasında qollanılǵanda alǵıs mánisin bildirse, al bolımsız formasında ǵarǵıs, keyiw sıyaqlı mánilerdi bildiredi. Mısalı: bereket tapqır - bereket tappaǵır, ónip-óskir - ónip óspegir hám t.b.

Sonday-aq, buyrıq meyildiń -sın, -sin qosımtası tilek meyildiń -ǵır, - gir, -qır, -kir forması menen sinonim formalar bolıp ta qollanıladı. Bul jaǵdayda buyrıq meyildiń -sın, -sin forması, ǵarǵıs mánisin bildiredi. Mısalı: bereket tapqır - bereket tapsın, dárt kórmegir - dárt kórmesin, nálet jawǵır - nálet jawsın.

37

II.2. TILEK MEYILDIŃ ANALITIKALÍQ FORMALARÍ

Tilek meyildiń analitikalıq usıl menen beriliwi tómendegishe boladı:

1. -ǵı, -gi, -qı, -ki formalı tilek meyil tómendegishe qollanıladı: -ǵı, -gi,

-qı, -ki tartım jalǵawın - kel kómekshi feyil menen dizbeklesip tilek meyildi bildiredi. Bul forma tilek meyilde úsh bette birlik hám kóplik sanlarda keler máhál hám ótken máhál formasında qollanıladı.

2. -ǵı, -gi, -qı, -ki tartım jalǵawı - kel, otır, tur, júr kómekshi feyillerdiń dizbeklesiwi menen tilek meyil bildiriledi. Bul forma da úsh bette, birlik hám kóplik sanlarda keler máhál formasında qollanıladı.

Bolımlı forması

BIRLIK

I. qaytqım kelip tur kórgim kelip júr aytqım kelip otır.

38

II. qaytqıń kelip tur kórgiń kelip júr aytqıń kelip otır. III.qaytqısı kelip tur kórgisi kelip júr aytqısı kelip otır.

KÓPLIK

I. qaytqıńız kelip tur kórgimiz kelip júr aytqımız kelip otır. II. qaytqıńız kelip tur kórgińiz kelip júr aytqıńız kelip otır. III.qaytqısı kelip tur

kórgisi kelip júr aytqısı kelip otır.

BIRLIK

I. qaytqım kelmey tur kórgim kelmey júr aytqım kelmey otır. II. qaytqıń kelmey tur kórgiń kelmey júr aytqıń kelmey otır. III.qaytqısı kelmey tur

39