MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde buyrıq hám tilek meyil formaları

affiksi bolıw menen qatar, onıń III bettegi betlik forması bolıp keledi. Sonıń menen qatar, bul forma buyrıq meyildiń III betiniń birlik hám kópligi ushın ortaq boladı: Ol aytsın (olar aytsın) t.b.

Haqıyqatında, feyildiń barlıq túbir hám dórendi formaları buyrıq meyildiń II bet, birlik sanında aytıladı. Sonlıqtan túbir hám dórendi feyiller buyrıq meyildiń

ózi (tiykarı) bolıp esaplanadı. Hátteki, buyrıq meyildiń II bet, birlik forması túp dáreje feyilleri sıyaqlı barlıq meyil paradigmasınıń baslanǵısh forması boladı. Sebebi meyil kategoriyasınıń basqa semantikalıq túrleri feyil tiykarına belgili bir affikslerdiń jalǵanıwı arqalı ańlatıladı.

Buyrıq meyildiń birinshi betiniń kóplik forması -(a) yıq / -(e) yik formasına iye. Bul formanı N.K. Dmitriev «Bashqurt tiliniń grammatikasında» tilek meyildiń I betiniń kóplik formasınan alıp, shártli túrde buyrıq meyildiń I bet, kóplik formasına ótkeredi1. N.K. Dmitrievtıń bul formanı buyrıq meyilge ótkeriw sebebi, bunda qanday da bolmasın, tilek meyildiń I bet, birlik formasınan ózine tán

ózgesheliginiń bar ekenligin esapqa aladı. Haqıyqatında da, tilek meyildiń birlik formasınıń - ayın / - yin forması sóylewshiniń obyektivlik haqıyqatlıqqa bolǵan subektivlik qatnasın – tilekótinishin bildiredi. Sóylewshiniń tilegi, ótinishi buyrıq mánisinde basqa birewge – ekinshi yamasa úshinshi betke (adamǵa) qaratılmaydı, tek bir nárseni islew yaki orınlaw haqqındaǵı óziniń tilegi, ótinishi ǵana basqa birewden tilekótinish mánisinde soraladı, tilek etiledi. Mısalı: Men aytayın, men oqıyın, men sóyleyin t.b. Al, tilek meyildiń -ayıq / -eyik kóplik formasında haqıyqıy tilekótinish mánisinen góre, shaqırıq mánisindegi buyrıq basım keledi. Sebebi - ayıq / -eyik forması arqalı bildirilgen isháreket tek sóylewshiniń ózine qaratılmay, basqa birewlerge – kópshilikke qaratıladı. Kópshilikti qaratıw, shaqırıw, májbúrlew mánisindegi is - háreketti ańlatadı: barayıq, qurayıq, qarayıq, alayıq, oqıyıq, keteyik t.b:

1 Dmitriev N.K. Bashqort teleneń grammatikas?(1950), 174-b.

11

Júriń qızlar suw boyına barayıq,

Oyın – kúlki tamashalar qurayıq,

Ótken – ketken jigitlerge qarayıq,

Jaqsıların saylap – saylap alayıq

(xalıq qosıǵı).

Demek, usı kóz – qarastan qaraǵanda, qaraqalpaq tilindegi buyrıq meyil paradigması tómendegishe:

Túbir hám dórendi feyillerge -ǵır/ -gir, -qır/ -kir affiksleriniń jalǵanıwı arqalı kúshli emocionalılıq mánige iye bolǵan buyrıq meyil jasaladı. Bul affiksler arqalı jasalǵan buyrıq meyil dara sóz yamasa turaqlı dizbek formalarında kelip, keyiw,

ǵarǵaw, qayǵırıw yamasa baxıt tilew mánilerindegi buyrıqtı bildiredi. Buyrıq meyildiń bul túri, kóbinese awızeki sóylewde qollanıladı: qırılǵır, ońbaǵır, buyırmaǵır, óspegir, joq bolǵır, qarabasqır, tili qırılǵır, júzi qara bolǵır, bereket tapqır,ómiri uzaq bolǵır, qolları dárt kórmegir, ónip óskir t.b.

Eski túrkiy tillerinde hám házirgi túrkiy tilleriniń geyparaları qollanılatuǵın II bet, birlik sandaǵı buyrıq meyildiń - ǵıl/ - gil forması házirgi qaraqalpaq tilinde qollanılmaydı. Bul forma XIX ásirdegi qaraqalpaq klassik shayırlarınıń shıǵarmalarında hám xalıq qosıqlarında ushırasadı. Sonlıqtan bul forma házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń meyil kategoriyasına tiyisli emes:

12

Áy, kewlim, oylanıp kóp sabır qılǵıl,

Ózińniń isińe mustaqam bolǵıl.

(Kúnxoja).

Qaraqalpaq tilindegi buyrıq meyil joqarıda atalǵan affikslerden tısqarı, geypara qosımsha máni beriwshi grammatikalıq qurallar arqalı da bildiriledi:

1) Buyrıq meyildiń birlik sandaǵı II hám III betine hám kóplik sandaǵı I betine -shı / -shi janapayları qosılıp, buyrıqtı dáslepkiden góre jumsartıp kórsetedi: alshı, bershi, kechi, alsańshı, berseńshi, keteyikshi, barayıqshı, alıńshı, jazıńshı t.b. Azıraq tınıshlanshı. Batıray, shawqım salmay turshı (S.Qapaev). Sondayaq -shı / -shi janapayı tilek meyildiń I bet, birlik sandaǵı -ayın / -eyin formasına shárt meyildiń II bet, birlik hám kóplik formasındaǵı hám III bettegi -sa (awızeki sóylewde) formalarına qosılıp ta buyrıq meyil mánisi bildiriledi: alayınshı, keteyinshi, alsańshı, keceńshi, alsanızshı, kelseńizshi, barsańız- shı, alsashı, berseshi (bul forma awızeki sóylewde alsash, bersesh, kecesh, aycash t.b. birikken formalarda aktiv qollanıladı);

2)Buyrıq meyil shárt meyildiń II bet birlik formadaǵı -sań / -seń affiksine -a

/-á janapaylarınıń qosılıwı arqalı bildiriledi. Bul janapay shárt meyildiń -sań / -seń

affiksi menen birigip -sańa / -seńe formalarında bir affiks sıyaqlı bolıp qollanıladı. Bul forma kóbinese awızeki sóylew ushın tán bolıp keledi: Qoysańa, barsańa, kelseńá, aycańa, alsańa, jazsańa, berseńá

t.b. Mısalı: Qosıbay hayalınıń aqılsızlıǵın jaqtırmay: – Qoysańa – dep jekirindi. – Há, júwernemek, kelseńá bermaǵan (K.Sultanov).

Buyrıqlıq máni anıqlıq hám shárt meyiller arqalı da bildiriledi. Bul jaǵday konkret yamasa situaciyaǵa baylanıslı boladı. Mısalı:

– Qáne, kóp irkilmeyik.

13

– Basla onda kettik (T.Qayıpbergenov). Endi seniń kelgen quwanıshlı kúnińde bolmasa, kózimniń jasın tókpeymen. Eger riyzalıq bermese, aǵası Qosıbaydı Xiywaǵa aydatıp, ózin arbaǵa baylap áketemen (K.Sultanov).

Buyrıq meyil II bet túbir yamasa dórendi túbir formasında kelgende, olardaǵı pát birinshi buwınǵa túsedi hám sol feyildiń buyrıqlı mánisin kúsheytedi: oqı, isle, aytıń t.b.

Eger de buyrıq meyil eki yamasa bir neshe morfemadan quralıp, birinshi morfemanıń sońǵı sesi dawıslıǵa pice, pát birinshi morfemanıń sońǵı sesine túsedi: oqıńız, isleńiz, sóyleńiz, oqıyıq, keteyik t.b.

Buyrıq meyil formasındaǵı sózler gáp ishinde buyrıq intonaciyası menen aytıladı. Buyrıq intonaciyası menen aytılǵan gáplerde buyrıq meyil sol gáptiń bayanlawıshı xızmetinde jumsaladı. Buyrıq meyildiń hár túrli máni

ózgesheliklerine iye bolıwı kontekst yamasa situaciyaǵa, intonaciyalıq

ózgeshelikke qaray anıqlanadı:

Urıs! … Ápsheriń ábeshiy! Biygúna náresteniń atasın, ananıń botasın miyrimli qushaǵınan julıp alıp, ıssı bawırın sholaq etken – sen!... Al kerek bolsa jalǵızımdı!... Qarq bola ǵoy!...

Jeńis penen keliń! Támbisin beriń, jawdıń!– degen adamlardıń jaǵada ǵazaplı sózleri gúńirense, katerdiń palubasınıń ústinde qılshıldaǵan jaslardıń:

–Bizlerdi balıqqa saǵındırmań!

–Bizler ushın balıqtı kóp uslańız!... degen házildálkek sózleriesitilip turdı.

–Háy jasawıllar, tart qılıshtı. Tiyme atama, shıǵıń urıs maydanına! –degen waǵırlı otawdı qorshap aldı (K.Sultanov).

Demek, bul sıyaqlı gáplerde dıqqat etilgen buyrıq meyil formalarıkontekst yamasa situaciyaǵa baylanıslı kóterińki buyrıq intonaciyası menen

14

aytılıp, buyrıq meyildiń mánisi dara aytılǵandaǵı halınan kúshli emocionallıq ottenkige iye bolıp keledi.

Sondayaq, buyrıq meyiller – is hárekettiń orınlanıwı yaki orınlanbawı sóylewshiniń tıńlawshıǵa yamasa tıńlawshıdan basqa birewge buyrıq túrindegi aytqan oy-pikirin bildiredi. Mısalı, Al, házir tezirek shap, ilajı bolsa Mırjıqlardan burın jet (T.Qayıpbergenov). Sonı házir usı jerge alıp keliń (T.Qayıpbergenov). Adam ótken ananıń qádirin esten shıǵarmań! (K.Sultanov). Ajar jolawshınıń tiline bórgeniń onsha jaqtırmaǵanday, - mına shananıń aqırın tartıs, jolǵa shıǵıp alayıq, - dedi (Ó.Ayjanov).

Bul mısallarda feyildiń buyrıq mánisi ekinshi bette birlik formada turıptı. Buyrıq meyil qaraqalpaq tilinde I hám III bette de qollanıladı. I bette buyırıw

ózine-ózi buyırıw mánisinde keledi. Mısalı: Qáne onda men keteyin, ene, mekteptegilerge eplep járdemlesip turayın (K.Sultanov). - Qáne, aycın! Meyli ayırılıssın! Basqa birewlerdi-aq alsın! Ómir tolqını shaypalsın! Dúbeley tursın! Meyli! Jámiyla túsi bozarıp, eki kózi teńizdey túnerip ornınan turdı (K.Sultanov).

Qaraqalpaq tilindegi bolımlı hám bolımsız formalardaǵı buyrıq meyillerdiń betleniw paradigması tómendegishe boladı:

15

Buyrıq meyildiń betleniw paradigmasında kórgenimizdey III bet birlik san hám III bet kóplik sanında da –sın, -sin birdey qollanıladı.

Qaraqalpaq tilinde buyrıq meyildiń birlik sanınıń arnawlı qosımtası bolmaydı, yaǵnıy I bet birlik sanda aytılmaydı. Kópshilik túrkiy tillerinde buyrıq meyildiń I bet birlik sanın bildiriwdi tilek meyil I bet birlik san forması

-oyın, -eyin formasın kórsetedi.1 Al, N.A.Baskakov hám D.G.Tumashevanıń miynetlerinde -ayın, -eyin qosımtaların buyrıq meyilge de tiyisli dep isenili pikirler menen kórsetedi.2 Biziń pikirimizshe buyrıq meyil I bet birlik forması hesh qanday bolmaydı hám bolıwı da múmkin emes.

I.1. BUYRÍQ MEYILDIŃ FORMALARÍ

1. Buyrıq meyildiń tiykarǵı túri bul tiykar feyiller. Tiykar feyiller II bet formasında birlik sanda, «nol kórsetkishli» bolıp anıq buyrıq mánisin bildiredi. Mısalı: 1. Sen tezirek awqatlanıp qayt (A.Bekimbetov). 2. Berman qara, Azamat (Ó.Ayjanov). 3. –Qurdas, sen anaw torańǵıldıń ıǵındaǵı quyashlama da otırıp kiyimlerińdi keptirip al (T.Qayıpbergenov).

1Xangeldin V.N. Tatar tele grammatikas?. Baku, 1959, 223-b. Grammatika turkmenskogo yaz?ka. Ashxabat, 1970, 299-b. Grammatika sovremennogo yakutskogo literaturnogo yaz?ka. M., 1982, 320-321-b. Qazaq tiliniń grammatikas?. Almat?, 1967, 195-bet.

2Baskakov N.A. Proisxojdenie form povelitelno-jelatelnogo nakloneniya v tyurkskix yaz?kax. –Vopros? yaz?koznaniya. 1975, №1, 91-103-b. Tumasheva L.G. Yaz?k sibirskix tatar. Chast II. Izd. Kazanskogo universiteta. 1968, 161-bet.

16

Sonday-aq, bul meyiller II bet birlik sanda bolımsız formalı feyillerden de jasalıp, -is-hárekettiń úzil-kesil toqtawın, bolmaytuǵının, islenbeytuǵının bildirip keledi. Mısalı: 1. Uzaq jasaw ushın ǵarǵıs alma, alǵıs al (T.Qayıpbergenov). 2. At qosshıńdı ózińnen qaldırıma! -dep dawısladı (T.Qayıpbergenov). 3. Kúlme, xorlama! (T.Qayıpbergenov).

Buyrıq meyil mánisin bildiriwshi formalarǵa -sın, -sin kóplikte -ayıq, - eyik hám de -ıń, -iń, -ıńız, -ińiz, -ńız, -ńiz sıyaqlı betlik jalǵawları da kiredi.

2. -sın, -sin qosımtası arqalı III bet buyrıq meyil bildiriledi. Bul qosımta buyrıq meyildiń arnawlı qosımtası bolıwı menen qatar, ol III bet betlik forması bolıp ta sanaladı. Sonıń menen qatar, bul forma buyrıq meyildiń III betiniń birlik hám kópligi ushın ortaq formaları bolıp tabıladı. Mısalı: 1. Kelesi piyshembide meniń menen birge Xiywaǵa júretuǵın bolsın (T.Qayıpbergenov). 2. Solay bolsın, dedi Fatiyma, - biz de pikirimizdi aytıwımız kerek (T.Qayıpbergenov).

Sonday-aq, -sın, -sin qosımtası bolımsız formalı bolıp ta buyrıq mánisin bildiredi. Mısalı: 1. Dastıqsız ólgen jigit kómilmesin!. 2. Áskerjan, kisi balasınday anası menen ákesine miyrimsiz bolıp óspesin, -dep kempirdiń iyegi kemseńledi (K.Sultanov).

3. -ǵır, -gir, -qır, -kir qosımtalarınıń jalǵanıwı menen de buyrıq meyiller jasaladı. Bunda buyrıq mánisi hár túrli modallıq mánilerdi bildirip keledi. Bul forma arqalı jasalǵan buyrıq meyil ádebiy tilge tán bolmay, tek ǵana awızeki sóylewde qollanıladı. Bunda alǵıs, ǵarǵıs keyisnama mánisindegi buyrıq dara sóz yamasa turaqlı sóz dizbekleri arqalı bildiriledi. - ǵır, -gir qosımtası arqalı jasalǵan buyrıq meyil III betke tiyisli boladı. Mısalı: 1. Awızıńa qum quyılǵır, áziyiz iyttiń tuwǵanı! (T.Qayıpbergenov). 2. Ne qıldıń shıǵırdı, qolıń sınǵır, toqta úyińniń wayranı shıqqır! (A.Bekimbetov).

17

4. Buyrıq meyildiń I bet birlik hám kóplik forması -ıń, -iń, -ıńız, - ińiz, -ńız, -

ńiz qosımtaları túbir feyillerge jalǵanıp adamlarǵa yamasa tıńlawshıǵa sıpayı túrdegi qatnastı bildiredi:

a) Buyrıq meyil II bette birlik formada feyil túbirine -ıń, -iń, -ń qosımtalarınıń jalǵanıwı sıpayı túrdegi anıq buyrıqtı bildiredi. Mısalı:

1. Kún-tún demey qabıl etiń, qabıllawshılardıń sanın kóbeytiń. 2. Aqsaǵan uchastkanı tez-tezden málim etip turıń (K.Sultanov).

Bul mısallardaǵı etiń, kóbeytiń, turıń II bet birlik formada sıpayı túrdegi qatnastı bildirip tur. Eger de joqarıdaǵı mısallardaǵı etiń, kóbeytiń, turıń, demey et, kóbeyt, tur dep alǵanımızda gáptiń mánisine ózgeris kirip, qatań buyrıqtı bildirip keler edi.

b) Feyil túbirine -ıńız, -ińiz, -ńız, -ńiz qosımtalarınıń jalǵanıwı arqalı jasalıp tıńlawshıǵa húrmet-izzet mánisin bildiredi hám is-hárekettiń isleniw processinde buyırıw mánisinen góre ótiniw, talap etiw basımıraq boladı. Mısalı: 1. Aytıńız, siz qashan kelesiz? -dep soradı Dilbar (A.Sadıkov). 2. Ayta kórmeńiz, -dep Jámiyla silkinip sekretarǵa qaradı (K.Sultanov). 3. Maxmud Əyvazovtıń jasın kórińiz

(I.Yusupov).

v) -ıń, -iń, -ıńız, -ińiz, -ńız, -ńiz qosımtaları arqalı berilgen meyillerdiń sońına

-lar, -ler jalǵawı jalǵanıp, is-háreket yamasa processke qatnasıwshı tıńlawshıǵa sóylewshiniń buyrıq, shaqırıq hám t.b. mánilerin bildiredi. -lar, -ler jalǵawı arqalı jasalǵan buyrıq meyildiń mánisi kópshilikke qaratılǵan shaqırıq, ótinish sıyaqlı mánilerdi bildiredi. Mısalı: 1. Xalayıqlar, tıńlańızlar, tıńlańızlar, Qáliylanıń sózine qulaq salıńızlar! (K.Sultanov).

2. Keshirińler esitkenimdi,

Esitilip aytqan sózlerin (M.Seytjanov).

5. -ayıq, -eyik qosımtası buyrıq meyildiń I bet birlik formasın jasaydı. Bul forma ótinish, tilek mánisindegi buyrıqtı bildiredi. Usıǵan baylanıslı

18

kópshilik túrkiy tillerinde buyrıq meyildiń I bet kóplik san forması boyınsha hár qıylı pikirler bar. Máselen, N.K.Dmitriev, A.A.Yuldashev, A.N.Kononov hám t.b. miynetlerinde -ayıq, -eyik qosımtasın tilek meyil qosımtası dep kórsetedi. Biraq ta, N.K.Dmitriev buyrıq meyildiń I bet kóplik sanı ushın shártli ráwishte tilek meyil forması alınadı dep kórsetedi1. Demek, N.K.Dmitrievte óz pikirine qarma-qarsı shıǵıp -ayıq, -eyik qosımtasın buyrıq meyil qosımtası dep ataydı eken. Sebebi, - ayıq, -eyik qosımtası arqalı bildirilgen is-háreket tek sóylewshiniń ózine qaratılmay, al, ózi arqalı kópshilikke qaratılǵan boladı. Bul forma buyrıq meyildiń sheriklik mánisin bildiredi, yaǵnıy is-háreketke ózi de basqa tıńlawshılar da qatnasadı. Mısalı: Bizler qala aralap keleyik, -dep ruqsat aldı (T.Qayıpbergenov). Ayǵara biydiń awılına barıp Aqbiydaydıń qolınan suwsın iship óteyik, -dedi (T.Qayıpbergenov).

Meyli, onnan qayta waqıt tapsań sen,

Jaǵada sayranlap júreyik azıkem (I.Yusupov).

Sondayaq, -ayıq, -eyik qosımtası arqalı tilek mánisi de bildiriledi de, biraq bunda tilek mánisine qaraǵanda kópshilikke qaratılǵan buyrıq mánisi basım bolıp keledi. Mısalı: -Solay, ázizlerim. Kózimizdiń tirisinde xorlanbayıq,- dedi. Meyli aqıllım, jabıqtıq, kewil kótereyik (T.Qayıpbergenov).

6. -ǵıl, -gil qosımtası ΙΙ bet, birlik sandaǵı buyrıq meyil formasın jasaydı. Bul forma házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde onsha ónimli emes.Biraq, ol ertede, sonday-aq, XΙX ásirdegi qaraqalpaq shayırlarınıń shıǵarmalarında ushırasadı. -ǵıl, -gil forması házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde tek poeziya janırında ónsha ónimli bolmasa da az sanda jumsaladı. Mısalı:

1 Dmitriev N.K. Bashqort teleneń grammatikas?. Baku, 1950, str. 174.; Yuldashev A.A. Sistema slovoobrazovaniyai spryajeniya glagolov v bashkirskom yaz?ke.M, 1965, str. 166.

19

Berdimurat, oylap aytqıl sózińdi, Kóterme lap urıp tek te ózińdi (Berdaq).Qulınımay, jol degen bul qulaǵır,

Sonlıqtan da tek aldıńa qulaǵıl (T.Sársenbaev).

Ι.2. BUYRÍQ MEYILDIŃ ANALITIKALÍQ FORMALARÍ

Buyrıq meyil forması feyildiń basqa formaları sıyaqlı qosımsha máni beriwshi grammatikalıq qurallar arqalı da bildiriledi.

1) Tiykarǵı feyil -da, de, ta, te hám qoy, kór, kel, qayt. Mısalı:

Aytta qoy!

Aytta kel!

Aytta qayt!

Isle de kel!

Isle de qayt!

Bar da kel!

Bar da qayt!

Bul forma kóbinese bolımlı feyil túrinde qollanılıp, is-háreket procesiniń anıq orınlanıwın talap etedi. Sonıń menen birge, hárekettiń tezleniwi, máni kúsheytiw sıyaqlı modallıq mánilerdi de qosa ańlatadı.

2) Tiykarǵı feyil -a, -e, -y formalı hal feyil ekinshi komponent «qoy» kómekshi feyili, yaǵnıy tiykar feyil -a, -e, -y, -qoy formasında buyrıq, tejew, soraw mánileri bildiriledi. Mısalı: Ayta ǵoy, bola ǵoy, sóyley ǵoy, júre ǵoy. Biraq jazıwda biz onıń dáslepki formasın orfografiyalıq normaǵa say jaza beremiz.

Bul modeldiń bolımsız formasın tiykar feyilden keyin aq janapayın dizbeklestiriw arqalı beriwge boladı. Tiykar feyil -ma // -me, -ba// -be, -pa // -pe, -a, -e, -y, -qoy. Mısalı:

20