MD hám PQJ / Berdaqtıń Qulen bolıs poemasınıń ózgeshelikleri

Ashılsın baxtı-ıǵbalıń, Baǵdáwletiń bolsın abad,

«Qúlen bolıs» poemasında tómendegi tilek meyilli feyiller jumsalǵan:Alla bolǵay, dártke-dárman,

Aqırın alla ońlaǵay, Sońı ókinish bolmaǵay. Sırıńdı dushpan almaǵay.Quday bergey Qúlen bolıs, Jarılqaǵıl Qúlen bolıs, Keyini bolǵay, Qúlen bolıs.

Joqarıdaǵı qosıq qatarlarında -ǵay//-gey-//-ǵıl, qosımtalı tilek meyilli feyiller jumsalıp is-hárekettiń isleniwi yamasa islenbewi boyınsha subekttiń tilek

ótinishin ańlatıp tur.

«Qúlen bolıs» poemasında tómendegi shárt meyilli feyiller jumsalǵan: Aqılın bolsa Qúlen bolıs,

Zeyiniń bolsa Qúlen bolıs, Etsem talay ónerim bar, Inanbasań óziń sana, Jeseń janıńnıń ráháti, Nesip bolsa Qúlen bolıs

Bul mısallarda -sa//se qosımtalı «bolsa», «etsem», «inanbasań», «jeseń» shárt meyilli feyiller jumsalıp is-hárekettiń isleniwi yamasa islenbewi ushın zárúrli bolǵan shártti ańlatıp kelgen.

«Qúlen bolıs» poemasında Orta ásirlerdegi -durur//-turur kómekshi feyili tiykarınan payda bolǵan -dur//-dúr, -tı//-ti predikativleri ushırasadı.

Qahanı shındur tórtisi Dańqıń joqarıdur shaxtan, Bul kóńlimde kópdur árman,Qazı keler joqtı sanı,

«Qúlen bolıs» poemasında feyildiń bet-san kategoriyasınıń tolıqhám qısqarǵan formaları ushırasadı;

Mısallar: Túsinerseń bolsa zeyniń,

Izzetlerseń alım kelse,

Jayısań molla xojanıń,

Bilmen aldaǵı waqıtta,

Kimler óter Qúlen bolıs,

Rasulǵa úmmet, haqqa qulman,

Bir allanıń isin bilmen

Bul mısallarda feyil hám atawısh sózler bayanlawısh xızmetinde jumsalǵanda ekinshi bet birlik sandaǵı -ń// qosımtasın qabıllap turǵan bolsa, keyingi eki mısalda tolıq formalı bet-san kategoriyasınıń ornına (bilmenbilmeymen) qısqarǵan formada qollanǵan.

Ráwish

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında ráwish sózler siyrek jumsalǵan;Adam birdey bolǵan emes,

Ólgenshe qor bolǵan emes, Aqırında dáwlet-baxıt kondı,Hár mezgilge adam soyıp, Nesheler mıńnan kóp deydi, Birdey qayǵı wapa boldı

Bir allaǵa eńirey berdi Talay kúnler birge júrde. Tuwıp bekkem belin buwdı,Kem- kem qartayıp baraman, Dáwletiń kem emes paytaxttan Arjaǵıw-menen berjaqtan, Ishpey-jemey maldı jıynap.

Kómekshi sózler

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında kómekshi sózlerden tirkewish hám dánekerler jumsalǵan. Poemanıń tilinde tómendegi tirkewishler jumsalǵan:

Mısalı: Bul qız benen dáwran súrdi, Biz benen kelmesin oyınıń, Patsha kibi saray saldı, Shamal menen dolanıp tur, Minár yańlı Qúlen bolıs, Sanadım kóz benen kórip, Dárya kibi tolıp tasar,

Kóp ishinde júziń jarqın.

Bul mısallardaǵı «benen», «kibi», «menen», «yańlı», «ishinde», tirkewishleri ózinen burın kelgen ataw sepligindegi atawısh sózlerdi basqarıp kelgen.

Mısalı: Bulardan soń Qúlen boldı,

Onnan soń Xiywadan,

Bunnan artıq ne ozadı,

Berdimurattan bizden burın.

Joqarıdaǵı mısallardaǵı «soń», «artıq», «burın» tirkewishleri hámkómekshi atawıshları shıǵıs sepligindegi sózlerdi basqarıp kelgen.

«Qúlen bolıs» poemasında az sanda bolsa dánekerler de jumsalǵan. Mısalı: Xiywa menen Xanqa qaldı,

Íǵbal hám dáwlet taxtıńda, Jánnet kibi saray saldıń, Hám sıbattıń ishi-sırtın.

Bul mısallardaǵı «menen», «hám» dákekerleri gáptiń qurılısındaǵı birgelkili aǵzalardı baylanıstırıw ushın jumsalǵan:

Mısalı: Bardı da bir tamǵa kirdi,

Bir jıldan da ótip ketti.

Bul mısallardaǵı «da» dánekeri kúsheytiwshi dáneker bolıp tabıladı.

«Qúlen bolıs» poemasında «gáhi» awıspalı dánekeri jumsalǵan;Qúlen ash boldı, toq boldı,

Gáhi bar, gáhi joq boldı.

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında tómendegi modal hám tańlaq

sózler jumsalǵanın kóriwge boladı. Mısalı: Segiz qabat seyisxana,

Raxmet sizge, Qúlen bolıs.

Altı qabat miymanxana,

Barekella, Qúlen bolıs.

Bul jaydı kórgen adam,

Alhabbız der Qúlen bolıs,

Hayran boldı eli-jurtıń,

Awparin dep Qúlen bolıs.

Kórgen aytar, ane qalas,

Alǵárez aradan jıl ótti.

Bul mısallardaǵı «raxmet», «bárekella», «álhabbız», «awparin», «áneqalas» sózleri modallıq hám tańlaqlıq máni ańlatıp tur.

JUWMAQ

Berdaq Ǵarǵabay ulınıń (1827-1900) dóretken shıǵarmaları XIX ásirdegi qaraqalpaq xalqınıń ádebiymádeniy turmısında salmaqdı orındı iyeleydi. Shayırdıń zamanlası Ótesh Alshınbay ulınıń «Berdaq edi shayırlardıń danası» degen pikiri, onıń qaraqalpaq shayırlarınıń arasında tutatuǵın ornın dál hám anıq sáwlelendiredi. Berdaq óziniń izinde bay ádebiy miyras qaldırdı. «Xorezm», «Shejire», «Amangeldi», «Aydos biy», «Ernazar biy», «Qúlen bolıs», «Aqmaq patsha», «Ráwshan» hám

«Erkebay» poemaları, tereń mánili, tárbiyalıq áhmiyeti kúshli, eń baslısı xalıqlıq ideyalar menen suwǵarılǵan kóp sanlı qosıqları bunıń ayqın dálili bolıp tabıladı. Berdaq babamızdıń ádebiy miyrasları ádebiyatshı, tariyxshı, filosof, pedagog hám tilshi ilimpazlar tárepinen tereń izertlendi. Ilimpazlardan N.Dáwqaraev, I.T.Saǵıytov, Q.Ayımbetov, S.Kamalov, X.Hamidov, A.Murtazaev, M.Tilewmuratov, A.Paxratdinov, Ó.Áleov, Sh.Abdinazimov h.t.basqalardıń ilimiy miynetlerinde Berdaqtıń ádebiy miyrasları ádebiyattanıw, filosofiya, pedagogika, tariyx hám til bilimi kóz qarasınan úyrenildi.

Berdaqtıń ádebiy miyraslarınıń ishinde «Qúlen bolıs» poeması da belgili orındı iyeleydi. Bul poema házirge shekem tek bir mártebe 1950jılǵı shayırdıń tańlawlı shıǵarmalarınıń tolıq jıynaǵında járiyalandı. Sońǵı baspalarına bul poemada ústem klass wákilleri jırlanǵan degen báne menen kirgizilmey keldi.

«Qúlen bolıs» poemasınıń Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası N.Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutınıń qol jazba fondıńda eki nusqası saqlanadı. Poemanıń kólemi 102 kuplet, yaǵnıy 408 qatar qosıqtan ibarat.

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poeması tariyxıy-lingvistikalıq baǵdarda izertlew jumısların alıp barıw ushın bahalı maǵlıwmatlar beredi.

Biz Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasın til bilimi baǵdarında izertlew tiykarında tómendegidey juwmaqlarǵa keldik.

1. Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poeması tariyxıy-lingvistikalıq baǵdarda

ele de tereń izertlewdi talap etetuǵın shıǵarmalardıń biri. Bul poemada qaraqalpaq xalqı, onıń ayırım urıwlarınıń kelip shıǵıwı tuwralı, sonday-aq, tariyxta ótken adamlar boyınsha bahalı maǵlıwmatlar bar.

2.Qúlen bolıstıń ómiri, islegen xızmetleri boyınsha xalıq arasındaǵı kópti kórgen qatıqulaq adamlardan maǵlıwmatlar jıynalsa bul kisiniń unamlı hám unamsız tárepleri ele de tereńirek anıqlanar edi.

3.«Qúlen bolıs» poemasınıń sózlik quramında túpkilikli túrkiy sózler qatlamı tiykarǵı orındı iyeleydi. Olar tematikalıq jaqtan adam múshelerin hám tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın sózler, jámiyetlik-siyasiy sózler turmıslıq buyım atamaları, mal sharwashılıǵı, ósimlikler dúnyasına, tábiyat qubılısları, aspan deneleri, waqıttı hám ólshem birliklerin bildiretuǵın sózler, toponim, etnonim, antraponimlerge ajıraladı.

«Qúlen bolıs» poemasında basqa hesh bir qaraqalpaq jazba estelikleri hám klassik shayırlardıń shıǵarmalarında ushıraspaytuǵın eski túrkiy dáwirine tán

«qaǵan» sózi qollanǵan:

Jeti ıqlım jerdiń júzi,

Qahanı shındur tórtisi

Sonday-aq poemada arab-parsı hám orıs tilinen kelip kirgen sózlerde jumsalǵan. Sózlerdiń mánilerinde ayırım semantikalıq ózgeshelikler ushırasadı.

4. «Qúlen bolıs» poemasında jumsalǵan túbir hám kómekshi morfemalar, sóz shaqapları, grammatikalıq kategoriyalar hám formalar tiykarınan házirgi qaraqalpaq tiline sáykes keledi. Sonıń menen birge, poemada Orta Aziyalıq túrkiy

ádebiy tilge tán bolǵan ayırımgrammatikalıq formalarda ushırasadı.

5. «Qúlen bolıs» poemasınıń házirge shekem tabılǵan nusqaların bir-biri menen salıstırmalı baǵdarda izertlep tekstologiyalıq izertlewlep barıw zárúr.

PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR

1. Ábdinazimov Sh. Sózlerim merwertdur aytılǵan hár bir... –Nókis,

1997.

2.Ábdinazimov Sh. Berdaq shıǵarmaları tili. – Tashkent, 2006.

3.Bayniyazov Q. «Xorezm» poeması Berdaqtiki // Aral balıqshısı, 1987, 19-sentyabr.

4.Japaqov N. Berdaq Xorezmdi de jırladı // Sovet Qaraqalpaqstan-ınıń

Rossiyaǵa qosılıwı.-Nókis, 1972, 382-384 b.

5.Murtazaev A. Berdaq shıǵarmalarında zamanagóylik hám sheberlik, -Nókis, 1993.

6.Nasırov D.S., Ayımbetov M. Berdaq tańlamalı shıǵarmalarınıń

alfavitli-jiyilik sózligi. - Nókis, 1993.

7. Nasırov D.S., Dospanov O., Bekbergenov A. , Saytov D. Qaraqalpaq

ádebiyatı klassikleri shıǵarmalarınıń tili. -Nókis, 1995.

8.Nurmuxammedov M., Esemuratov G. Berdaq haqqında jańa maǵlıwmatlar // Qızıl Qaraqalpaqstan, 1954, 24-sentyabr.

9.Ótewliev I., Allambergenova P. Berdaqtıń «Qúlen bolıs» dástanı

haqqında // Ustaz, 2002, 30-may.

10. Paxratdinov Á. Berdaq shayırdıń dástanlıq shıǵarmaları. - Nókis,

1987.

11.Paxratdinov Á. Berdaq shayır tvorchestvosınıń jıynalıw, basıp shıǵarılıw hám izertleniw tariyxınan -Nókis, 1990.

12.Paxratdinov Á. Berdaq shayır dóretiwshiliginiń geypara máseleleri. - Nókis, 2003.

13.Saǵitov I. Berdaqtıń tvorchestvosı. (Adebi kritikalıq ocherk) -Nókis,

1958.

14.Saǵitov I. Berdaqtıń ádebiy miyrasların tolıq ózlestireyik //

Ámiwdárya, 1971, Q 12, 116-119-b.

15. Saǵitov I. Sahra búlbili. -Nókis, 1974.

16. Saytov D. XVIII-XIX ácirlerdegi shayırlarımızdıń tili

haqqındaǵı máselege // Ámiwdárya, 1969, Q 10, 123-127-b.

17. Saytov D. Berdaq hám Ájiniyaz shıǵarmalarınıń sózligi. -Nókis,

1970.

18.Hamidov H. Qaraqalpaq tili tariyxınıń ocherkleri. Nókis, 1974.

19.Hamidov H. Eski qaraqalpaq tiliniń jazba estelikleri. -Nókis, 1985.

Saylandı shıǵarmaları. –Nókis, 1997, 5-12-b.