MD hám PQJ / Berdaqtıń Qulen bolıs poemasınıń ózgeshelikleri

Orıs tilinen kirgen sózler

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında orıs tilinen kirgen sózler az sanda bolsa da jumsalǵan. Sebebi Qúlen bolıstıń ózi 1873-jılı Ámiwdáryanıń oń jaǵalıǵın patsha Rossiyası jawlap alǵannan keyinbolıs bolǵan.

Mısalı: Quday berip boldıń sárdar, Dáwletiń mol Qúlen bolıs, Altın chaynek gúmis kese, Jez samawır Qúlen bolıs; Aq patshaǵa dadı jetti,

Sezd qurmay bolıs etti.

Bul mısallardaǵı «bolıs-volostnoy upravitel», «chaynik», «samawırsamovar», «sezd» sózleri XIX ásirdiń tórtinshi shereginde qaraqalpaq tiline orıs tilinen kelip kirgen sózler bolıp tabıladı.

II BAP. BERDAQTÍŃ «QÚLEN BOLÍS» SHÍǴARMASÍNÍN

GRAMMATIKALÍQ QURÍLÍSÍ

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında jumsalǵan túbir hám kómekshi morfemalardı izertlew sonı kórsetedi, poemanıń morfemalıq qurılısı ondaǵı sóz shaqapları tiykarınan házirgi qaraqalpaq tiline sáykes keledi. Bul jaǵday qaraqalpaq tiliniń grammatikalıq qurılısı shayır jasaǵan dáuirlerde-aq qálipleskenin kórsetedi. Sonıń menen birge, bull shıǵarmanıń tilinde Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tilge tán bolǵan ayırım qosımtalarushırasadı.

házirgi tilimizdegidey -lar//-ler qosımtası qollanǵan:

Saqshılar gezip júredi,

Kúnlikshiler etti talap,

Duwa qılar dárwishleriń

Seplik kategoriyasında da aytarlıqtay ózgeshelik joq:

Ataw sepligi:

Naǵaday biy jurt aǵası,

Shayxı Qubra duwa qıldı.

Iyelik sepligi:

Jeti ıqlım jerdiń júzi,

Naǵadaydıń tuńǵısh uǵlı,

Barıs sepligi:

Mallarına tamǵa bastı,

Erlikke mısal Ǵóruǵlı

Basqaǵa oraǵan emes.

Tabıs sepligi:

Júzikti hesh kim alǵan emes, Hárne barını qarıj etti, Aytıp sózini parız etti,

Ulın, qızın bilgen emes.

Shıǵıs sepligi:

Berdimurattan bizden burın,

Tórtewinen zuriyat qaldı.

Orın sepligi:

Xiywada boldı paytaxt

Shejirede jazǵan xat qaldı.

Joqarıdaǵı mısallardan kórinip turǵanınday tek tabıs sepliginde OrtaAziyalıq túrkiy ádebiy tiline tán -nı//-ni qosımtasında ózgeshelik kórinedi.

Tartım kategoriyası tómendegishe: Qaqanı Shındur tórtisi; Naǵaday biy jurt aǵası; Jasım ulǵaydı soramań, Alla yar bol, pirim qolla, Aqılıń bolsa Qúlen bolıs,Zeyiniń bolsa Qúlen bolıs.

Mısallardan kórip otırǵanımızday tartım kategoriyasınıń - ım//- im//-m, -ıń//- iń, -ı//-i, -sı//si, qosımtaları jumsalǵan. Tek úshinshi bette kitabıy tilge tán

ózgeshelik ushırasadı: tórtisi

Kelbetlik

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında tiykar hám dórendi kelbetlikler jiyi jumsalǵan. Tiykar kelbetliklerdiń tariyxıy shıǵısı túpkilikli túrkiy sózlerinen hám arab-parsı tillerinen ózlestirilgen sózler ekenligin kóriwge boladı:

mısalı: Kóp ishinde júzi jarqın, Bala tiri ólgen emes, Qırmızı qamqa kiydirdi, Hasıl jerden úylendirdi, Bularday er bolǵan emes, Alla duwrı názer saldı,

Qúlen ash boldı, toq boldı,

Hayyarların urıp sóktiń,

Bálent, hawalı aq tallar.

Tárk bolmas shúlen qazanıńEki mıń túp qara talıń

Joqarıdaǵı mısalarda «jarqın», «tiri», «er», «duwrı», «qara», «ash»,

«toq», «hayyar», «bálent», «shúlen», «aq» sózleri túpkilikli túrkiy sózlerinen

bolǵan kelbetlikler bolsa, «hasıl», sózi parsı tilinen ózlestirilgen

«qırmızı» sózi eski túrkiy tilinen kiyatırǵan «qızıl, qızǵısh», degen mánini

bildiretuǵın sóz.

Dórendi kelbetlikler kelbetlik jasawshı -lı//-li, -day//-dey, - sız//siz qosımtaları hám parsı tilinen ezlestirilgen -biy//-na prefiksleri arqalıjasalǵan;

Tárk bolmas shúlen qazanıń,

Kúndelikli Qúlen bolıs,

Qáhárliseń Qúlen bolıs

Tamǵasız mal qalǵan emes,

Jánibek xanday shalqayıp,

Bunday sheyit bolǵan emes,

Porsıqtay appaq ul tuwdı.

Bul mısallardaǵı «kúndelikli», «qáhárli», «tamǵasız», «xanday»,

«bunday», «porsıqtay» sózleri dórendi kelbetlikler. Tómendegi mısallarda - biy//-na prefiksi menen jasalǵan derendi kelbetlikler berilgen:

«biyhat»-degen sóz «esap-sansız kóp, xatsız, xatqa sıymastay kóp» degen mánini ańlatıw ushın jumsalǵan .

«Qúlen bolıs» poemasında parsı tilindegi «bád-jaman» degendi bildiretuǵın kelbetlik sóz atawısh sózlerdiń aldına dizbeklesip kelip prefiks xızmetin atqarǵanın kóriwge múmkin:

Xorezm bádduwa boldı,

Bádhasıldan alǵan emes,

Kelbetliktiń arttırıw dárejesi tómedegi mısalda jumsalǵan: Porsıqtay appaq ul tuwdı.

Bul mısaldaǵı «appaq» sózi etimologiyalıq jaqtan «ap-aq» degen sózden kelip shıqqan.

Sanlıq

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında tiykarınan tómendegi sanaq sanlar jumsalǵan:

Jeti ıqlım jerdiń júzi; Qahanı Shındur tórtisi; Otuz uǵuldıń atası; Ekki uǵlı jetim qaldı; Bala on

úsh jasqa keldi;Aǵádilden bes uǵıl bar;

Qırıq sadaq quyrıq qanat;

Qúlen seksen jasqa keldi;

Toqsan jasqa jetken emes;

Hár kúnine bir manattan;

Ysh júz shiye, bes júz shınar;

Altı urıw qaraqalpaqqa;

Jeti júz túp aq teregiń; Eki mıń túp qara talıń; On jeti túp torańǵılıń; Jetpis bir túp Qúlen bolıs;

Toǵız júz túp toǵay talıń;Altı júz ,túp shabdal, júzim;Otız

ǵoza mıń túp erik, Baǵında tur Qúlen bolıs; Miynet etip bir jay saldıń; Segiz qabat seyisxana;

Qırıq segiz qabat ójireńiz;On tórt qabat ǵállexana; Altı qabat miymanxana;

Eki qabat digirmanxana;

Hár ójirede on bir aǵash;

Bul mısallardaǵı «jeti», «tórt», «otız», «ekki», «on úsh», «bes», «qırıq», «seksen», «toqsan», «bir», «úsh júz», «bes júz», «altı», «jeti júz», «eki mıń», «on jeti», «jetpis bir», «toǵız júz», «altı júz», «mıń», «qırıq segiz»,

«segiz», «on tórt», «eki» sózleri dara hám qospa sanlıqlar bolıp tabıladı.

«Qúlen bolıs» poemasında «birinshi» qatarlıq sanlıǵı mánisinde arab tilinen

ózlestirilgen «áwwal» sózi jumsalǵan:

Áwelha jámi jám keldi.

Áwwal shayxı Abibulla.

Toplaw sanlıǵı -aw//-ew qosımtası arqalı hám tartımnıń úshinshi beti, sonday-aq sanaq sanlardıń tákirarlanıp qollanılıw arqalı ańlatılǵan.

Uǵlı besew bolǵan eken, Tórtisi onday bolǵan emes,Biribirinen támizkár.

Poemanıń tilinde «dúrkin» numerativ sózi de jumsalǵan:Otız dúrkin maldı jıynap,

Karun ótken Qúlen bolıs.

Almasıq

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında almasıq sózlerdiń támendegi

mánilik túrleri jumsalǵan: Siltew almasıǵı:

Bunı hesh kim bilgen emes, Bul ne degen Qúlen bolıs, Yalǵan emes, oshbu sózim,Bunnan da artıq ne is bar,

Shul sıpatta yaz qıslarıń.

Bul mısallardan «bul» siltew almasıǵınıń ataw, tabıs, shıǵıs sepligindegi sepleniwi, ondaǵı ezgerisler, sonday-aq Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tilge tán bolǵan «shul», «oshbu» qospa siltew almasıqları jumsalǵanınkóremiz.

Ózlik almasıǵı házirgi qaraqalpaq tilindegidey «óz» sózi arqalı jasalǵan: Elbarıs xan ádil ózi.

Soraw qatnas almasıqlarınıń tómendegi túrleri jumsalǵan: Neshshe jıl ótti aradan;

Kimler atlı, kim pıyada,

Neshshe kún, neshe ay saldıń,

Bul ne degen Qulen bolıs,

Kimler miner altın taxtqa.

Belgilew almasıǵı parsı tillerinen kirgen «hár» sózi arqalı, bulsózdiń atawısh sózlerdiń aldında dizbeklesip keliwi arqalı jasalǵan:

Hár ne barını qarıj etti; Hár bendeniń bir halı bar,Hár mezgilge adam soyıp,

Belgisizlik almasıǵı «kimse» sózi arqalı ańlatılǵan:

Kimseler jeter baxıtqa;

Jámlew almasıǵı «jumlá», «bárshe» sózleri arqalı jasalǵan:Júmlá Qonırattıń babası;

Bársheni yarattı quday,

Bolımsızlıq almasıǵı «hesh» sóziniń atawısh sózlerdiń aldındadizbeklesip keliwi nátiyjesinde jasalǵan:

Bunı hesh kim bilgen emes, Qalalmadı hesh kim bilip, Hesh bir janǵa kelmes nırqıń.

Feyil

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında jumsalǵan feyil sózlerge tán bolǵan tiykargı ózgesheliklerdiń biri, onda tiykarınan -dı//-di, - tı//-ti, qosımtalı ótken máhál formaları hám -ǵan//-gen, -qan//-ken formalı kelbetlik feyiller jumsalǵan.

Mısalı: Shıńǵıs kelip jurttı aldı;

Din Xorezm wayran boldı; Jurt xannı bildi, el boldı; Xaqtıń salǵan isin kórdi; Saqshılar gezip júredi; Bala on úsh jasqa jetti; Arǵımaqtan at mindirdi; Qúlen seksen jasqa keldi; Neshe mıń túp aǵash ektiń;

Adam onı bilgen emes; Almay sháhár qalǵan emes;Inaq bop xan bolǵan emes; Dushpan jılap, kúlgen emes; Basqa iláj tapqan emes; Bunday batır bolǵan emes;

«Qúlen bolıs» poemasında feyil dárejelerinen belgisiz, ózgelik hámsheriklik dáreje feyilleri jumsalǵan:

Mısalı: «Nahaqtan xanı tógildi»-degen mısalda feyildiń belgisiz, dárejesiniń -il qosımtası jumsalǵan.

Tómendegi mısallarda ózgelik dárejeli feyiller jumsalǵan:

Mısalı: Qırmızı qamqa kiydirdi,

Arǵımaqtan at mindirdi,

Hasıl jerden úylendirdi.

Bádhasıldan alǵan emes.

Ektirgen qıylı aǵashıń,

Nurlanıp tur Qúlen bolıs.

Bul mısallarda feyildiń ózgelik dárejesiniń -dir//-tir qosımtalarıjumsalǵan. Mısalı: Tórtewi enshi alıstı,

Biy páhimler awız jappas,

Biyaqıllar arǵa shappas,

Joqarıdaǵı mısallarda feyildiń sheriklik dárejesiniń -s//-ıs qosımtalar jumsalǵan.

«Qúlen bolıs» poemasında feyildiń funkcional formalarınan kelbetlikfeyil, hal feyiller ushırasadı.

Poemada tómendegi kelbetlik feyiller jumsalǵan:

Mısalı: Ornınan qozǵalǵan emes,

Dushpan jılap kúlgen emes,

Kórgenniń miyri qanıp tur,

Qızır kórgen uzaq jasar,

Qolǵa basqan qoldawlı,

Bul jayındı kórgen emes.

Bul mısallarda kelbetlik feyildi -ǵan//-gen qosımtaları jumsalıp e tkenmáhál kelbetlik feyillerin jasap tur.

Mısalı: Tuwar boldı ayı tolıp,

Kúnde keler baspaq tana,

Kórgenińde miyriń qanar.

Muazzin aytar azanıń

Bedew mingen taǵdan asar,

Dárya kibi tolıp tasar

Bul mısallarda -ar//-er qosımtalı kelbetlik feyiller jumsalıp olar keler máháldi ańlatıw ushın jumsalǵan.

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında -ıp//-ip//-p, -a//-e//-y qosımtalı

hal feyillerde jiyi ushırasadı;

Mısalı: Dushpan jılap kúlgen emes, Qız júrmedi bir kún kúlip; Saqshılar gezip júredi; Aparıp xanǵa beredi;

Attan saylap ayǵır soydı. Xalqın jıynap berdi toydı, Bir suńqar dórep uyada, Biypáhimler awzın jappas,Er qıylanmay dúnya tappas, Miynet etip bir jay saldıń, Turdıń basında taltayıp. Jánibek xanday shalqayıp, Hayyarların urıp sóktiń, Kórgenniń miyri qanıp tur, Baǵlarındı Qúlen bolıs. Erinbey aralap júrip, Sanadım kóz benen kórip, Berdimurat kórip jazadı, Kórgenniń kózi qızadı.

Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında feyildiń buyrıq, tilek, shárt,anıqlıq meyilleri jumsalǵan.

Házirgi qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı túbir feyiller buyrıq meyildińekinshi betinde jumsalǵan.

Alla yar bol, pirim qolla;

Sóz mánisin abaylap qal;

Inanbasań eziń sana; .

Berdimurattan bol xabardar;

Buyrıq meyildiń úshinshi betinde -sın//-sin qosımtaları jumsalǵan:Biz benen kelmesin oyınıń

Nesip etsin Qúlen bolıs,