MD hám PQJ / Berdaqtıń Qulen bolıs poemasınıń ózgeshelikleri
.pdfMaqtımqulını oqıǵanda,Aytar edim hár zamanda, Kemis barma begler onda.
Sózin tawap qılar edim. -(Izler edim)
Nawayıdan sawat ashtım,
Fizuliydan dúrler shashtım.
Berdaqqa Alisher Nawayı dóretiwshiligi úlken tásir jasaǵan, Berdaq onıń dóretiwshiliginiń shın ashıǵı bolǵan, onı ustaz esaplaǵan. Sonlıqtanda «Nawayıdan sawat ashtım»-dep kórsetedi. Orta ásirde jasap ótken Nawayı tuwralı maǵlıwmat berip «Sham sháhárinde edi jayı» deydi.
Berdaqtıń joqarıdaǵı qosıq qatarları «Qúlen bolıs» poemasınıńTaxtakópirden tabılǵan nusqalarında.
«Qáytip Nawayınıń izin,
Men basarman Qúlen bolıs»-dep berilgen.
Sonday-aq «Qúlen bolıs» poemasında islam ápsanalarındaǵı adamatları, xalıq dástanlarındaǵı batırlardıń atları da jumsalǵan:
Hár mezgilge adam soyıp, Zuhaq
ótken Qúlen bolıs, Ishpey-jemey maldı jıynap, Kórmey bir kún miyman sıylap,Otız dúrkin maldı jıynap, Qarun ótken Qúlen bolıs, Qızıl bastıń shawıp xalqın,
Ǵóruǵlı ótken dúnyadan;
Berdaq «Qúlen bolıs» poemasında Xiywa tariyxshısı hám shayırı Shermuxammed Muniske úlken húrmet penen qaraǵan.
Patshahlarǵa aytıp kitap, Sózlerine tahsin insap, Er namısı Munis murap,
Ol da ótti, Qúlen bolıs.
Bul Munis tuwralı bahalı maǵlıwmat bolıp tabıladı. Ol XIX ásirdegi Xiywa xanları saray tariyxshısı edi. Berdaqtıń «Munis murap» dep qollanıwına tiykar bar. Ol (Munis) 1778-jılı tuwılıp, 1829-jılı qaytıs bolǵan, ákesiniń atı Áwezbiy. Ol xan sarayında muraplıq islerin basqarıp kelgen. Sol dáwirde suwǵarılıp egiletuǵın diyxanshılıq islerinde muraplıq úlken, abıraylı hámel esaplanǵan.
Munis jas waqtınan baslap, ádebiyatqa, túrkiy xalıqlar tariyxına qızıǵıwshılıq penen qaraydı. Ol ózi tuwralı tómendegishe maǵlıwmat beredi; Men, Munis Xiywada jasawshı Áwez biydiń áwladınanman. Ózimniń áziz ómirimniń kóp waqıtın tariyx kitapların mutala etiwge hám úyreniwge sarp ettim. Dúnyada jasawshı xalıqdardıń hám urıwlardıń tariyxı menen tanıstım. Lekin sonday bolıwına qaramay, uzaq waqıt basıma túsken kúlpetler nátiyjesinde malayshılıq sahrasında sergizdan boldım. Dilimde xatirjamlıq hám kewilimde tınıshlıq bolmaǵanlıǵı sebepli bir nárse jazıwǵa imkaniyat joq edi.14
Munistiń «Firdawsiy iqbal», shıǵarması XVI ásirlerden 1873jılǵa shekemgi tariyxıy waqıyalardı óz ishine aladı. Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında bayanlanǵan waqıyalar, tariyxıy adam atların anıqlawda Munistiń bul shıǵarması kóplegen maǵlıwmatlar beredi.
Berdaqtıń qaraqalpaq xalqınıń kelip shıǵıwı tuwralı «Shejire» poemasında
«Qúlen bolıs» shıǵarmaların jazıwında Abulǵazı Bahadır xannıń «Shejireyi túrk»,
Munistiń „Firdaw iqbal“ shıǵarmalarınıń belgili dárejede tásiri bolǵai, shayır olardı hám basqa da tariyxıy shıǵarmalardı, xalıq arasında awızsha tarqalǵan ańız-
áńgimelerden kúshli tásirlengen, olardı poemalarında paydalanıwǵa háreket etkeni seziledi.
Áskeriy túsiniklerdi bildiretuǵın sózler
«Qúlen bolıs» poemasında sol dáwirdegi áskeriy islerge baylanıslı qollanılatuǵın sózler siyrek qollanǵanın kóremiz.
Mısalı: Saqshılar gezip júredi,
14 К.Муниров. Мунис, Огакий ва Баяний тарийхий асарлари, -Ташкент 1960, 14-6.
Qandeklisi boldı sárdar,
Bunday batır bolǵan emes,
Sırıńdı dushpan almaǵay,
Joqarıda keltirgen mısallardaǵı «batır», «saqshı», «dushpan», «sardar» sózleri áskeriy islerge baylanıslı qollanılatuǵın sózler.
Xojalıq buyım atamaları
«Qúlen bolıs» poemasınıń sózlik quramında xalıqtıń kúndelikli turmısında jumsalatuǵın úy-ruzgershilik buyımlarınıń atamaları, azıqawqat, kiyim-
kenshekke baylanıslı jumsalatuǵın sózlerde ushırasadı. Mısalı: Miynet etip bir jay saldın,
Jánnet kibi saray saldın, Jaydı pishtiń jerdi qálep, Tiy tırnaǵı mármer tastan, Qubbası altın, gúmisten, Jarma qapı bir aǵashtan, Qırq segiz qabat ójireńiz,Segiz qabat seyisxana,
On tórt qabat ǵállexana,
Altı qabat miymanxana,
Eki qabat digirmanxana
Eki qabat juwazxana
Eki qabat qarazxana,
Hár ójirede on bir aǵash, Hesh bir janǵa kelmes nırqıń,Hám sıbattın ishi sırtın, Yyiń bolıs, biydiń káni Bardı da bir tamǵa kirdi.
Bul |
mısallardaǵı |
«jay», «saray», |
«úy», |
«tam», |
«seyisxana», |
«ǵállexana», |
«miymanxan», „digirmanxana", |
«juwazxana», |
«qarazxana», |
||
«ójire» sózleri turaq jay hám onıń túrlerin, bólimlerin bildirse, |
|
||||
«Tiy tırnaǵı mármer tastan» degen qosıq qatarı bul jaydıń tırnaǵı mramor tastan qalanǵanın bildiredi. Keyingi mısallar bul jaydıń «jarma qapısı» enli bir aǵashtan soǵılǵanın, qubbasına altın, gúmis isletilgenin ańlatadı. Hár bir ójireniń basına taq aǵashtan, yaǵnıy on bir aǵashtan salınıp, ishi-sırtı tolıq sıbalǵanın bunnan sońǵı mısallar dálilleydi.
Mısalı: Dasturxanda nan shóregiń, Tabaqta yaǵlı bóregiń, Nan ornına qanǵa toyıp, Zuhaq
ótken Qúlen bolıs,Suw ornına sútke juwdı, Sheker shaynap jediń nabat, Xızmet etti jallanıp kóp, Shayın iship, palawın jep.
Joqarıdaǵı mısallardaǵı «nan», «shórek», «maylı bórek», «suw»,
«sút», «sheker», «nabat», «shay», «palaw» sózleri azıq-awqatqa baylanıslı qollansa, tómendegi sózler xojalıqta jumsalatuǵın buyımlardı ańlatıp kelgen:
Tárk bolmas shúlen kazanıń, Kúndelikli Qúlen bolıs, Orap qamqa gónesine, Qırmızı qamqa kiygizdi, Qamqa tonnan jórgekli der, Ishine tósewli palas, Dasturqanda nan shóregiń, Tabaqta yaǵlı bóregiń, Altın chaynek, gúmis kese,Jez samawır Qúlen bolıs,
Bul mısallardaǵı «shúlen qazan», «dasturqan», «qamqa ton», «qırmızı», «qamqa-qızıl ton», «palas», «tabaq», «altın chaynek», «gúmis kese», «jez samawır» sózleri kúndelikli turmısta qollanatuǵın buyımlardı ańlatıp kelgen.
Mal sharwashılıǵına baylanıslı sózler
Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında XIX ásirdegi qaraqalpaq xalqınıń kún
kórisiniń eń baslı tarawı bolǵan mal sharwashılıǵı, quslar hám haywanatlar dúnyasına baylanıslı kóplegen sózler jumsalǵan.
Mısalı: Mallarına tamǵa bastı,
Tamǵasız mal qalǵan emes,
Porsıqtay appaq ul tuwdı,
Attan saylap ayǵır soydı,
Arǵımaqdan at mindirdi,
Árwana sútine juwdı, Kimler atlı, kim piyada, Kúnde keler eshki, tana, Kúnde keler qoshqar, tana, Kúnde keler serke, tana, Kúnde keler baspaq, tana, Kúnde keler
qashar, tana, Kúnde keler taylaq, tana, Bedew mingen taǵdan asar
Joqarıdaǵı mısallardaǵı «mal», «porsıq», «at» sózleri haywanlardıń ayırım-
ayırım túrlerin bildirse, «ayǵır», «eshki», «tana», «qoshqar», «serke»,
«baspaq», «qashar», «taylaq» sózleri haywanlardıń jası hám jınısına baylanıslı
sózler, al «arǵımaq» hám «bedew» sózleri attıń sıpatın, belgisin ańlatatuǵın sózler bolıp tabıladı.
Tómendegi mısallar quslar dúnyasına baylanıslı sózler bolıp tabıladı:
Bir suńqar dórep uyada, |
|
|
Úyreklerge salıp lashın, |
|
|
Kórdiń túrli tamashasın, |
|
|
Nala shegip tur quslarıń, |
|
|
Bul mısallardaǵı |
«suńqar», «úyrek», «lashın», |
«qus» sózleri |
qusshılıqqa baylanıslı sózler bolıwı menen birge Qúlen bolıstıń |
qanday |
|
adam bolǵanı, qızıǵıwshılıǵı boyınsha da bahalı maǵlıwmat beredi.
«Úyreklerge salıp lashın, Kórdiń túrli tamashasın» degen qosıq qatarları arqalı Qúlen bolıstıń jasalma kól payda etip bul jerde úyrek órshitkenin, bul úyreklerge lashın qustı jiberip olardı tamashalap otıratuǵını tuwralı maǵlıwmat alıwǵa, yaǵnıy onıń ańshılıq penen qızıqsınǵanın kóriwge boladı.
Ósimlikler dúnyasına baylanıslı sózler
Berdaqtıń «Qúlen bolıs» shıǵarmasınıń eń bahalı tárepleriniń biri, onda XIX
ásirdegi qaraqalpaq xalqınıń ekonomikalıq turmısındaǵı eń tiykarǵı tarawlardan biri bolǵan ósimlikler dúnyasına, diyxanshılıqqa baylanıslı sózler keń túrde jumsalǵan.
Tariyxtan belgili, XIX ásirge shekem qaraqalpaq xalqı kóshpeli, yarım kóshpeli turmıs keshirgen. Berdaqtıń sózi menen aytqanda, qaraqalpaqtıń xalqı búlip, qońsı otırǵan eli kúlip, bir jerde júz jıl konıs basqan emes. Sonlıqtanda, XIX
ásirge shekemgi xalkımızdıń ekonomikalıq turmısında mal sharwashılıǵı eń tiykarǵı orındı iyeleydi.
Qaraqalpaq xalqı Xorezm oypatına tolıq mákan basqannan keyin Aral teńiziniń qubla tárepindegi kóllerdiń jaǵasındaǵı jerlerdi ózlestirip diyxanshılıq isleri menen shuǵıllana baslaydı. Endi mal sharwashılıǵı menen birge diyxanshılıq rawajlana baslaydı.
Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasınıń bahalı tárepleriniń biri, usı waqıtqa shekem dóretilgen hesh bir kórkem ádebiy shıǵarma (meyli ol Kúnxoja, Ájiniyaz, hátte Berdaqtıń óziniń basqa shıǵarmaları bolsın) Qaraqalpaqstannıń arqa aymaǵında bunday eginlerdiń e gilgenligi, olardıń túrleriniń baylıǵı tuwralı maǵlıwmat bere almaydı.
Mısalı: Neshe mıń túp aǵash ektiń,
Ektirgen qıylı aǵashıń,
Baǵlarıńda Qúlen bolıs,
Jeti júz túp aq teregiń,
Eki mıń túp qara talıń, On jeti túp torańǵılıń, Bálent hawalı aq tallar, Jetpis bir túp Qúlen bolıs.Ne gújimler, ne qaraman, Toǵız júz túp toǵay talıń,
Baǵında bar Qúlen bolıs, Altı júz túp shabdal, júzim,Piste, alma, anjir, anar, Baǵıńda bar Qúlen bolıs, Qurma, qurıj, behi, badam, Bárshesi bar Qúlen bolıs.
Baǵıń bostan lala gúlzar, Baǵlarıńda túrli jemis bar, Bir nesheler mıń túp deydi. Nesheler mıńnan kóp deydi, Kelin barmaq, ókpe jiyde, Baǵıńda bar, Qúlen bolıs, Otız
ǵoza, mıń túp erik, Baǵında túr, Qúlen bolıs,
Joqarıdaǵı mısallardaǵı «aq terek», «qara tal», «torańǵıl», «aq tal», «gújim», «qaraman», «toǵay tal», «shabdal», «júzim», «piste», «alma», «anjir», «anar», «qurma», «qurıj», «behi», «badam», «lala gúl», «kelin barmaq», «ókpe jiyde» (júzimniń túrleri), «ǵoza», «erik» sózleri poemada Qúlen bolıstıń baǵında
ósip turǵan ósimlik atamaları bolıw menen birge, ótken ásirde qaraqalpaq jerinde jetilistirilgen miywe hám palız ónimleriniń túrleriniń molshılıǵınan derek beredi.
Tábiyat qubılısları, aspan deneleri, geografiyalıq obyektlerdi, waqıttıólshem birligin bildiretuǵın sózler
Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında aspan deneleri, geografiyalıq
obyektler-taw, dárya, teńiz, tábiyat qubılısların bildiriw ushın tómendegisózler jumsalǵanın kóremiz;
Mısalı: Jeti ıqlım jerdiń júzi;
Kúdiret bilen eriw-asman;
Bálent daǵlar, suwsız shóller,
Neshe jıl ótti aradan;
Ay toldı, jıl tolǵan emes;
Haqı berdin aqsha sanap,
Hár kúnine bir manattan,
Shamal menen dolanıp tur,
Dárya kibi tolıp-tasar,
Shul sıpatta yaz-qıshlarıń.
Bul mısallardaǵı «ıqlım-materik», «jer», «aspan», «taǵ», «jaz», «qıs» sózleri aspan deneleri, taw, dárya, tábiyat qubılısları, waqıt hám ólshem birliklerin bildirip kelgen.
1.2. Basqa tillerden kirgen sózler qatlamı
Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poeması tilinde túpkilikli túrkiy sózler qatlamı menen birge basqa tillerden arab-parsı, orıs tillerinen kirgen sózlerde jumsalǵan.
Arab-parsı tillerinen kirgen sózler
Túrkiy tillerine, sonıń ishinde qaraqalpaq tillerine arab-parsı tillerinen sózlerdiń kelip kiriwi uzaq dawam etken bay tariyxqa iye. Arab tillerinen sózler tiykarınan Orta Aziya ǵa islam dininiń taralıwına baylanıslı kelip kirgen. Arab tilinen kelip kirgen sózler belgili bir tematikalıq toparǵa belinedi.
Arab sózleri tiykarınan dinge, mámleketti basqarıw isleri, siyasiyjámiyetlik dúzim, mádeniy-aǵartıw isleri hám abstrakt túsiniklerdi bildirip keledi.
Arab tilinen qaraqalpaq tiline sózler tikkeley emes, al qońsılas otırǵan
ózbek xalqı tilinen kelip kirgen. Sonıń menen birge, Orta
Aziyalıq túrkiy ádebiy tili hám parsı ádebiy tili arqalı da kelip kirgen. Al, parsı tilinen sózlerdiń kelip kiriwi de iran tillerinde sóylewshi qáwimler menen túrkiy xalıqlarınıń eski dáwirlerden Aral teńizi jaǵalawlarında qońısılas turmıs keshiriw nátiyjesinde bolǵan.
Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında tómendegi arab-parsı sózler jumsalǵan:
Xorezm bádduwa boldı, Pirdiń qádirin bilgen emes, Almay sháhár qalǵan emes,Ibn Hajıp sheyit boldı, Taqıyıǵın jan bilgen emes; Bir-birinen támizkar;
Laǵlı zamarrad gáwhar polat; Múshki anwarday iyisi bar; Dúnyanıń ayshı-áshireti; Ájel jetip Aydar óldi; Dáwleti boldı zıyada; Ashılsın baxıt ıǵbalıń; Rasulǵa úmmet, haqqa qulman; Berdimurat der inshalla; Shayxı Qubra duwa qıldı;
Din Xorezm boldı wayran; Hár ne bolsa bir qudaydan; Alla bolǵay dártke dárman; Xaqtıń salǵan isin kórdi; Bul nasharǵa quday berdi; Jarılqaǵıl meni jabbar; Jánnetke megzer sıpatı; Zıyada segiz beyish bar; Duwa qılar dárwishleriń; Muazzin aytar azanı;
Jayısań molla xojanıń; Qazı qalan joqtı sanı; Qızır kórgen uzaq jasar; Din musılman amanında; Alla yar bol, pirim qolla; Jayıń jánnet Qúlen bolıs.
Joqarıdaǵı mısallardaǵı «bádduwa», «pir», «sháhár», «sheyit», «jan», «támizkar», «múshki anwar», «ayshı-áshiret», «ájel», «dáwlet», «zıyada», «baxıt», «ıǵbal», «rasul», «úmmeit», «haq», «inshaalla», «shayıq», «din», «quday», «alla», «dárt», «dárman», «jabbar», «jánnet», «beyish», «dárwish», «muazzin», «azan», «mola», «xoja», «qazı», «qızır», «qalan», «musılman», «áwwal» sózleri arab-parsı tillerinen kirgen sózler bolıp tabıladı.
«Qúlen bolıs» poemasında bunnan basqa da arab-parsı sózleri jiyi ushırasadı. Endi olardıń ayırımlarınıń mánilerine toqtaymız. «Ánwar» sózi arab tilinde teńiz haywanlarında bolatuǵın xosh iyisli zattı ańlatadı. Berdaqtıń bul poemasında sol tuwra mánisinde jumsalǵan: Múshki ánwarday iyisi bar. Arab tilinde anvarin túnjaǵımlı tún túrinde awıspalı mánide de qollanadı. Dara halında bul sóz qaraqalpaq tilinde adam atı retinde de qollanadı: Ánwar Pazılbekov. «Támizkar» sózi arab tilinde tatlı tilli, shiyrin sóz degen mánilerdi bildiredi. Berdaqta sol mánide jumsalǵan: Aǵadildiń bes ulı bar, biri-birinen támizkar. Yaǵnıy bes balasınıń birbirinen shiyrin tilli ekenligin ańlatıw ushın jumsalǵan.
Berdaq shıǵarmaları tilinde mánileri túsiniksiz házirgi tilimiz kózqarasınan qaraǵanda gónergen sózlerde ushırasadı.
Máselen: Laǵlı zamarrad gáwhar polat;
Alalmay tawsi keldi;
Qubbası altın gúmisten;
Bul sózimdi bawar kılıń.
Bul mısallardaǵı «laǵlı zamarrad», «tausi», «qubba», «bawar» sózleri biziń ushın túsiniksiz, házirgi tilimizde jumsalmaytuǵın sózler bolıp tabıladı.