MD hám PQJ / Berdaqtıń Qulen bolıs poemasınıń ózgeshelikleri
.pdfmedal tuwralı Berdaqtıń poemasında sóz bolmasa da poemanıń jazılıw waqtı medal alǵanınan keyin dáwirge sáykes keledi. Ol úshinshi múddetke de óz baylıǵınıń kúshi menen saylawshılar menen sanaspay 1898-jılı bolıs boladı. Bul mına qatarlardan kórinedi:
Aq patshaǵa dadı jetti, Sezd qurmay bolıs etti, Dáwletiyar shıǵıp ketti, Muńa taqat qılǵan emes.
Bul qatarlardan sezd shaqırmay Qúlendi bolıslıqqa saylaǵanı ushın Tallıq bolıslıǵında narazılıqtıń kúsheygeni «aq patshaǵa» arzı etkeni málim boladı. Poema bul waqıyadan burın jazılǵan.
Qúlen bolıs narazılıq bildirgen on toǵız saylawshını hár túrli múddetlerge Tórtkúlge aparıp qamatıp jiberedi. Bul nahaqtan qamalǵan on toǵız saylawshı tuwralı maǵlıwmat Qulmurat Qurbanalı ulınıń «On toǵız» poemasında berilgen. Bul jılǵı tariyxıy waqıyalar bılay bolǵan.
Aq patshaǵa arza túskennen keyin 1899-jılı Shımbay uchastkalıq pristavı Kornilov, Tallıq bolıslıǵınıń baslıǵı Qúlen Qudayshukurov hám basqa da hámeldarlar menen Tallıq bolıslıǵına kelgen. Bul jerdegi jasawshılar saylawdıń nátiyjeleri menen kelispeytuǵınıń bildirgen hám ol saylawdı qayta ótkeriwdi talap etken. Buǵan Kornilov kelisim bermegen. Onıń sheshimi menen kelispegen 150200 dey adam kóterilis shıǵarǵan. Olar pristavtı urıwǵa hám bolıstı óltiriwge shaqırǵan. Bul tuwralı usı waqıttaǵı Ámiwdárya bóliminiń baslıǵı Galkin Tashkent qalasına telegramma jiberip, onda 6-mart kúni Tallıq bolısınıń bir topar qaraqalpaqları pristavqa baǵınbay, qarsılıq kórsetip bolıs baslıǵın awıl aqsalların, pristav penen xızmet babında birge kelgen basqa adamlardı tayaqlaǵanın hám bul tuwralı istiń sudqa berilgenin, ol jerde tártip ornatıw máqsetinde Tallıq bolısına baratırǵanın xabarlaydı.
Sol jılı 28-marttan baslap bul is boyınsha is qozǵalıp, sudqa berilip 19adam 5-ay Petro-Aleksandrovskiy qalasında qamawda boladı.
Biraq kóterilis jeńilgeni menen Qúlen bolıs ornınan bosatılǵan,
Shımbay bólimi pristav baslıǵı da xızmet ornınan alınǵan.7 Solay etip, Berdaqtıń «Aq patshaǵa dadı jetti, Sezd qurmay bolıs etti»-degen maǵlıwmatı haqıyqatlıq bolıp shıǵadı.
Qúlen bolıstıń bolıslıqtan shıqqannan keyingi ómiri boyınsha maǵlıwmatlar joq. Biraq Berdaqtıń usı poemada berilgen maǵlıwmatı boyınsha ol uzaq jasaǵan.
Qúlen seksen jasqa keldi,
Toqsan jasqa jetken emes.
Berdaq bul poemasında Qúlen bolıstı «dańqıń joqarıdur shahtan», hám
«hesh bir janǵa kelmes nırqın», «Qızır kórgen Qúlen bolıs» dep kótermelep joqarı baha beredi. Izertlewshilerdiń pikirine qaraǵanda, Berdaq qartayǵan shaǵında (Fappı suwpı biyshara ózim, bir kózim bar, yoq bir kózim., Jasım ulǵaydı soramań, kem-kem qartayıp baraman) kún kóris ushın Qúlen bolıstı asıra kótermelep maqtaǵan, biraq Qúlen bolıs ılayıqlı sarpay jappaǵannan keyin óziniń «Bolǵan emes» qosıǵında «Hám maqtap Qúlen bolıstı, aǵań sarpay alǵan emes»-dep jazılǵanın bildiredi.
Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasın qaraqalpaq til bilimi kóz qarasınan izertlew áhmiyetli máselelerdiń biri. Sebebi Berdaqtıń bul poeması usı waqıtqa shekem til bilimi kóz qarasınan izertlenbedi.
Poemanıń tilinde qaraqalpaq tili tariyxın úyreniwge qosımsha maǵlıwmat beretuǵın materiallar kóplep ushırasadı. Poemada turmıslıq leksikaǵa, sonday-aq, diyxanshılıqqa baylanıslı, xalqımızdıń tariyxın úyreniwge járdem beretuǵın kóp sanlı tariyxıy adam atları jumsalǵan.
Qúlen bolıstıń qaraqalpaq mádeniyatı tariyxındaǵı xızmetleriniń biri-belgili aǵartıwshı, arab grafikasına tiykarlanǵan «Qaraqalpaq álipbesi» niń avtorı,
«Egedeler sawatı» «Xat tanı» sabaqlıqlarınıń avtorı Seyfulǵabit Májitovtı Qaraqalpaqstanǵa alıp keliwi bolıp tabıladı. Ol sawda isleri menen Kazan, Orenburg qalalarına barǵanında sol jerden bir tatar qızına úylenedi, nekelep aladı. Usı tatar qızı menen birge onıń inisi, jas Seyfulǵabitti qaraqalpaqqa ertip keledi. Tallıq bolıslıǵına xatib e tip
7 М. Тилеўмуратов. Қарақалпақ поэзиясы-тарийхый дерек. –Нөкис. 1994. 228-б.
tayınlaydı. Áne usı jas Seyfulǵabit keyin ala Qaraqalpaqstandaǵı mádeniy aǵartıw islerine óziniń úlken úlesin qosadı, ádebiy shıǵarmalar dóretip belgili kórkem sóz sheberine aylanadı. Qúlen bolıs onıń Qaraqalpaqstanǵa keliwine sebepshi boladı. Qullası, Qúlen bolıs tariyxta ótken qaramaqarsılıqlı minezlemelerge iye, Berdaqdıń bir poemasınıń bas qaharmanı sıpatında suwretlengen adam bolǵan.
I BAP. BERDAQTÍŃ «QÚLEN BOLÍS» SHÍǴARMASÍNÍŃ
LEKSIKALÍQ ÓZGESHELIKLERI
Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasınıń sózlik quramın úyrenip qaraǵanımızda onıń oǵada bay ekenliginiń gúwası boldıq. Poemanıń sózlik quramında ushırasatuǵın sózler tariyxıy shıǵısı jaǵınan eki qatlamǵa ajıraladı.
Birinshi toparǵa, túrkiy xalıqları tilinde neshe ásirler dawamında qáliplesip hám rawajlanıp kiyatırǵan túpkilikli túrkiy sózler qatlamı sózler kiredi. Ekinshi toparǵa belgili bir siyasiy-jámiyetlik qarımqatnaslarǵa baylanıslı basqa tillerden kelip kirgen sózler toparı kiredi.
Túrkiy sózler qatlamı
Berdaqtıń «Qulen bolıs» poemasında jumsalǵan túpkilikli túrkiy sózlerdi tómendegidey tematikalıq toparlarǵa ajıratıp qarawǵa boladı.
Adam múshelerin hám tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın sózler.
«Qúlen bolıs» poemasında adam hám onıń músheleriniń atamaları, qanǵa, nekege, jasqa baylanıslı tuwısqanlıq atamalardı bildiretuǵın sózler jumsalǵan. Olar tiykarınan túpkilikli túrkiy sózleri bolıp tabıladı.
Mısalı: Turıp belin bekkem buwdı;
Bir ter menen betin juwdı; Bul sózime qulaǵıń sal; Diyxannıń qarnı qampayıp,Etke shıqtı Qúlen bolıs; Qolǵa basqan qoldawlı, Shamǵa basqan ashamaylı;
Joqarıdaǵı mısallardaǵı «bel», «bet», «kulaq», «karın», «et», «qol» sózleri adam múshelerin ańlatıp kelse, tómendegi mısallarda tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın sózler jumsalǵan:
Mısalı: Jumlá Końırattıń babası;Otuz uǵulnıń atası; Porsıqtay appak ul tuwdı; Qızdıń qarań danasına, Opap qamqa
ǵónesine; Aǵádil balanı aldı; Eki uǵıl jetim kaldı.
Joqarıdaǵı mısallardaǵı «baba», «uǵul», «ul», «ata», «qız», «bala» qanǵa, nekege baylanıslı tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildirse, ayırım sózler adamnıń jámiyettegi sotsiallıq jaǵdayın ańlatıp kelgen: jetim, nashar, jigit, ǵarrı h.t.b.
Siyasiy jámiyetlik sózler
Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasınıń sózlik quramında shayır jasaǵan zamandaǵı jámiyetlik dúzimge baylanıslı sózler kóplep ushırasadı; Olar hámel atları, adamlardıń jámiyetlik dúzimdegi sotsiallıq jaǵdayın bildirip keledi.
mısalı: Jurt biyhisap bolǵan emes; Jurt xannı bildi, el boldı; Xalqın jıynap berdi toydı.
Bul mısallarda «jurt», «el», «xalıq» sózleri hár qanday jámiyetlikdúzimniń tiykarı bolǵan xalıqtı ańlatıw ushın jumsalǵan.
Mısalı: Jeti ıqlım jerdiń júzi,
Qahanı shındur tórtisi
Patsha kibi saray saldın;
Xan háziret inám qıldı;
Elbarıs súrdi patshalıq,
Patshalıqtı berdi xalıq,
Naǵaday biy jurt aǵası,
Adina atalıq inaq
Inaq bop xan bolǵan emes, Wáziri Aǵadil atalıq, Patshalıq altın taxtında, Qándeklisi bolıp sardar, Uyiń bolıs, biydiń káni; Dańqıń joqarıdur shahdan;Kimler miner altıntaxtqa; Saqshılar gezip júredi.
Joqarıdaǵı mısallardaǵı «patsha», «xan», «shah», «biy», «jurt aǵası», «atalıq», «inaq», «wázir», «sardar», «bolıs», «saqshı» sózleri XIX ásirdegi hámel atların bildirip keledi. «Patsha», «xan», «shah», «qaǵan» sózleri mámleket basshısın «wázir»,-xannıń orınbasarı, «atalıq»-bir neshe urıwlar birlespesiniń basshısı, «biy»-bir urıwdıń saylanıp qoyılatuǵın basshısı, «inaq» sózi xannıń keńesgóyleri, járdemshilerin ańlatqan.
«Bolıs» sózi orıs tilinen kelip kirgen sóz bolıp 1873-jılı Ámiwdárya oń jaǵalıǵı patsha Rossiyasınıń qarawına ótkennen keyin bolǵan, aymaqlıq el basqarıwshı mánisin ańlatadı.
Tómendegi mısallar adamzatıń jámiyettegi sotsiallıq jaǵdayın ańlatıw ushın jumsalǵan:
Kúnlikshiler etti talap; Izzetlerseń alım kelse, Mánisiń bolmas gedey kelse, Adam bolsań ashtan tanı, Eki uǵlı jetim qaldı, Bunday batır bolǵan emes; Hár bendeniń bir halı bar, Sırıńdı dushpan almaǵay.
Bul mısallardaǵı «kúnlikshi», «alım», «gedey», «ash», «batır», «bende», «dushpan» sózleri shayır jasaǵan jámiyetlik dizimindegi adamlardıń
sotsiallıq jaǵdayın bildirip tur. Shayırdıń «Izzetlerseń alım kelse» degen qosıq qatarınan Qúlen bolıs óz zamanındaǵı ulama, alımlardıń sıyhúrmetin ornına qoyıp olarǵa izzet kórsetkenin dálilleydi.
«Kúnlikshi» sózi arqalı kúnlik awqatı hám xojalıǵın baǵıw ushın jallanba miynet penen shuǵıllanǵan adamlar túsiniledi. Tariyx ilimleriniń doktorı G.A.Jdankoǵa informatorlar Qúlen bolıstıń bay bolǵanlıǵı jóninde aytıp onıń júz tanaptan kóp jeri bolǵanın, mıń bas qara mal, mayjuwazǵa iye bolǵanlıǵı, Qúlenniń jerinde jarımshı diyxanlar hám tuwısqanları eginin egip, kómekshi esabında júrgenligi tuwralı maǵlıwmat bergen.8
Berdaqtıń bul poeması, Ámiwdáryanıń oń jaǵalıǵı patsha
Rossiyası qol astına ótkennen keyin, kapitalistlik óndiris qatnasları qáliplese baslaǵanınan derek beredi. Máselen, Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaqtıń basqa qosıqlarında baylardıń esiginde kóp jıllar jallanıp miynet haqısın ala almay júrgen adamlar tuwralı maǵlıwmatlar kóplep ushırasadı.
Endi, «Qúlen bolıs» taǵı maǵlıwmatlar tómendegishe; Jay saldırdı ózi qálep,
Kúnlikshiler etti talap, Haqı berdi aqsha sanap, Dúnyası kóp Qúlen bolısTurdıń basında taltayıp, Jánibek xanday shalqayıp, Diyxannıń karnı qampayıp, Etke shıqtı Qúlen bolıs.
Bul kosıq qatarlarınan qara miynetten qashpay miynet etken kúnlikshilerdiń miynet haqısın waqtında tólep turǵanın, diyxannıń da jaǵdayı júdá jaman bolmaǵanın kóriwge boladı.
Jer-suw atamaları
«Qúlen bolıs» poemasınıń sózlik quramında bayanlanıp atırǵan
8 Т.А.Жданко. Очерки исторической этнографии каракалпаков. –М.Л., 1950. 69-б.
waqıyanıń bolıp ótken ornın bildiriw ushın jumsalǵan bir qansha jer-suwatamaları ushırasadı.
Mısalı: Jeti ıqlım jerdiń júzi,
Qahanı shındur tórtisi,
Bul qosıq qatarı jer júzinde jeti materiktiń bar ekenligin, onıń tórtewi Shın mámleketi yaǵnıy Qıtay mámleketiniń quramına kiretuǵınınańlatadı.
Mısalı: Xorezm badduwa boldı,
Pirdiń qádirin bilgen emes.
Bul mısal Shınǵıs xannıń basıp alıwshılıǵı baslanardan aldın eski Xorezm mámleketinde ilim adamları, alım-ulamalardıń qádirlenbegenin, ılayıqlı sıyhúrmet kórsetilmegeni ushın ǵarǵısqa ushıradı, sonnan keyin Shıńǵıs xan basıp aldı degen mánini kóriwge boladı.
Mısalı: Xiywa menen Xanqa qaldı,
Ornınan jıljıǵan emes,
Góneden ketti dáwlet-baxıt.
Joqarıdaǵı mısallarda Shıńǵıs xannıń jawlap alıwshılıǵınan keyin bul keń aymaqtaǵı xalıqlardıń qırılıp ketkeni, yamasa qırılmaǵanı basqa jaqlarǵa kóship ketkeni ushın ornınan qozǵala almay Xiywa, Xanqa qalalarınıń qańırap qalǵanın, Góne Úrgenishten dáwlet-baxıttıń qashqanın bildiredi. Tariyxıy maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Shıńǵıs xan áskerleri 6 ay dawamında Góne Úrgenishti qamal qılıp ala almaǵannan keyin, kóp millionlıq Shıńǵıs áskeri Ámiwdáryanı bógep, aǵısın
ózgertip Góne Úrgenishti suwǵa aldırgan.
Ámiwdárya endi burınǵıday Aral teńizine emes, al Góne Úrgenishtiń ústi menen Sarı qamıs kóline quyadı. Sonlıqtanda házirgi Tórtkúl, Ellikqala rayonları aymaǵındaǵı eliwden aslam qalalardaǵı xalıq suwsızlıqtan otırǵan qalaların taslap posıp basqa jaqlarǵa kóship ketedi.
Urıw, xalıq atamaları
Berdaqtıń «Qúlen bolıs» poemasında kóp sanlı qaraqalpaq urıwlarınıń atamaları, olardıń payda bolıw tariyxı tuwralı maǵlıwmatlar berilgen. Informatorlardıń sonday-aq Bregeldiń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Tallıq bolıslıǵı aymaǵında tiykarınan qaraqalpaqlardıń úlken bes urıwıAshamaylı, qoldawlı, balǵalı, qostamǵalı hám qandekli urıwları, qazaqlardıń tabın, álim urıwları hám xojalar bolǵan.
«Qúlen bolıs» poemasında tómendegi etnonimler jumsalǵan: Naǵaday biy jurt aǵası
Júmlá Qońırattıń babası, Naǵadaydıń tuńǵısh uǵlı Erlikke mısal Ǵóruǵlı, Qara moyın sonnan boldı, Bay boldı ash bolǵan emes. Xantekli dep attı qoydı, Basqadan at qoyǵan emes, Qándekliden úsh ul tuwdı, Atasınıń jolın quwdı, Laǵlı zamarrad gáwhar polat, Qırıq sadaq quyrıq qanat, Onnan soń boldı toqpolat Bunday batır bolǵan emes, Qırıq sadaq, toqpolattan,
Qol úzbediń haslı zattan, Altı urıw qaraqalpaqta, Qızılbastıń shawıp xalqın,Ǵóruǵlı ótti dúnyadan.
Birinshi mısalda «Qońırat» etnonimli jumsalıp, ol qaraqalpaq xalqınıń qurılısındaǵı «qońırat» arısı hám on tórt urıw arısına
baylanıslı túsinikti ańlatadı. Berdaqtıń «Shejire» poemasındaǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda qaraqalpaqlardı ullı babası Mayqı biy, onıń ulı Jayılǵan biy, Jayılǵan ulı Naǵaday biy, jurtqa aǵa bolǵan Naǵaday jurttıń aǵası, júmlá Qońırattıń babası, otız uldıń ol atası, ulı otızbolǵan eken.
«Qońırat» etnonimi Abulǵazınıń shejiresinde de ushırasadı, túrkmongol urıwlarınıń biri ekenligi aytıladı. Berdaq óziniń «Shejire» sinde de Shıńǵıs xandı xan tiklew payıtında sol máresimge torı at minip keliwine baylanıslı «Qońırat» ataldı deydi:
Shul torı atnı qońırat dedi,
Shundıń qońırat bolǵan eken.
XIX ásirde qaraqalpaq awıllarında material jıynaǵan A.V.Kaulbars qaraqalpaqdardıń urıwlıq qurılısı tiykarınan eki arıstan turatuǵınlıǵın, onı izertlew zárúrligin kórsetip tómendegishe jazadı: «Házirgi waqıtta deltada jasawshı qaraqalpaqlar eki arısqa bólinedi:
On tórt urıw hám Qońırat9
Końıratlılardıń Xorezm, Xiywa xanlıǵı aymaǵında belgili dáreje de salmaqlı ornı bolǵan. XVII-XIX ásirlerde qońıratlılar dinastiyasınan shıqqan Ǵayıp xan, Elbarıs xan, Áwez inaq, Eltezer xan, Qutlımurat inaqlar Xiywada xan boladı. 1790jıldan 1804jılǵa shekem Muhammed inaq 1804- 1806-jılları Eltezer xan patshalıq etken.
Mısalı: Qolǵa basqan qoldawlı,
Shamǵa basqan ashamaylı,
Juptan basqan qostamǵalı,
Tamǵasız mal qalǵan emes,
Qoldawlı menen qandekli,
Tamǵası bir bolǵan eken.
Bul mısallarda «qoldawlı», «ashamaylı», «qostamǵalı», degen urıw atlarınıń kelip shıǵıw sebebi malǵa basılǵan tamǵalarǵa baylanıslı ekenligin kóriwge boladı. Yaǵnıy tamǵası maldın aldınǵı ayaǵına
9 А. В. Каульбарс. Низовья Аму-Дарьи описанные собственным исследованиям 1873. - Санкт-Петербург. Записи императорского русского географичексого общества. -1881.