MD hám PQJ / Dawıssız seslerdiń qabatlaslıǵı ayrıqsha seslik qubılıs sıpatında

jabısıńqılar juwısıńqılar menen orın almaspaydı. Al dara jaǵdayda olar orın almasadı.

Qaraqalpaq tiline orıs tili arqalı ózlestirilgen, qurılısında eki únli qabatlasıp jumsalatuǵın ayırım sózler de bar. Máselen, poezd, syezd hám t.b. sózlerdi keltiriwge boladı. Biraq janlı sóylew tilinde olardıń sońındaǵı únli dawıssız ses túsirilip aytıladı: poyız, sez. Bul qaraqalpaq tilinde únli dawıssızlardıń bir buwın qurılısında jumsala almaytuǵınlıǵın tastıyıqlaydı. Ekinshiden, N. A. Baskakovtıń túrkiy tillerde sózler dawıssız + dawıslı + dawıssız túrine iye bolǵan degen pikiriniń durıs ekenin de kórsetedi.

Solay etip, qaraqalpaq tilindegi únli dawıssız fonemalardıń morfemalar poziciyalarında jumsalıwı hám basqa dawıssızlar menen qabatlasıp keliwiniń

ózine tán ózgeshelikleri bar. Olar qaraqalpaq tiliniń baslı fonetikalıq nızamlarınıń biri bolıp esaplanadı. Únli dawıssızlar túbir hám affiks morfemalarda jumsalıwı boyınsha bir-birinen úlken ayırmashılıqlarǵa iye. Barlıq únli dawıssızlar ushın uluwmalıq distribuciyalıq belgi sıpatında olardıń tek únli hám ayırım sonor dawıssızlar menen dizbeklesip jumsalıwın atap kórsetiwge boladı. Túbir morfemalarda únli dawıssız fonemalardıń qabatlasıp jumsalıwı ónimsiz sıpatqa iye. Olar kóbirek qaraqalpaq tiline arab-parsı tillerinen kirgen sózlerdiń quramında ushırasadı. Bunday ózgeshelik túrkiy tillerde dáslep sózlerdiń bir buwınlı bolıwı hám únli dawıssız fonemalardıń soń payda bolıw jaǵdayları menen tıǵız baylanıslı.

Únli dawıssızlar únsiz dawıssızlardıń únlesiw qubılısınan payda bolǵan. Bunı túrkiy tiller boyınsha izertlew júrgizgen ilimpazlardıń miynetleri, eski túrkiy jazba estelikleri tili, házirgi túrkiy tillerdegi ayırım til faktleri tolıq tastıyıqlaydı.

30

Biz qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi járdeminde barlıq únsiz dawıssız fonemalardıń qabatlaslıǵın analizlep shıqtıq.

Únsiz dawıssız fonemalardıń qabatlasıp jumsalıwında da únli dawıssızlardıń qabatlasıǵın anıqlaǵanımız sıyaqlı uluwma tilimizde qollanılatuǵın barlıq sózler mısalında analizlep shıqtıq.

Túpkilikli sózlerde p dawıssızı p, q, t dawıssızları menen ǵana qabatlasıp jumsala aladı. Al k dawıssızı k, sh, s dawıssızlar qabatlaslıǵın payda etedi. Mısali, appaq, toppı, jupqa (tawar), shıpta, hákke, tekshe, tekser hám t.b. Eger olardıń qabatlaslıǵına etimologiyalıq tallaw jasap qaraǵanımızda, olardıń burın eki túbir bolǵanı anıq seziledi. Mısali, appaq sózi arttırıw dárejesi ap-aq sóziniń seslik

ózgeriske ushırawınan kelip shıqqan. Shıpta degende ta ayırım sózlerde feyil jasawshı affiks xızmetinde jumsaladı: qım-ta. Bul da biziń keltirilgen sózler eki morfema bolǵan degen pikirimizdi tastıyıqlaydı.

Qaraqalpaq tilindegi q dawıssızı p hám k dawıssızna salıstırǵanda bir qatar dawıssızlar menen dizbeklesip keledi. Ol tómendegidey dawısızlar qabatlaslıǵın payda etedi. ql, qm, qn, qp, qq, qt, qsh, qs. Mısalı, qılqa, qalqan, taqmaq, saqla, maqpal, shaqqı, toqta, qaqshı, shalqı hám t.b. Qaraqalpaq tilindegi ayırım qospa affikslerde de q dawıssızınıń qabatlasıwı kórinedi:

-maqshı//-mekshi, -maqta//-mekte hám t.b.

Házirgi qaraqalpaq tilinde daraq sózi ózbek tilinde daraqt túrinde qollanıladı. Qaraqalpaq tili ushın únsiz dawıssızlardıń bir buwın quramında qabatlasıp keliwi tán emes. Sonlıqtan keyingi dawıssız túsip qalǵan.

Qaraqalpaq tilindegi dos, qas sózleride sepelengende, tartımlanǵanda olarda

“awısıq” t fonemasınıń payda bolıwı seziledi. Parsı tilinen

32

ózlestirilgen bul sózdiń túbiri dost, qast bolǵan. Biraq eki únsiz dawıssız bir buwın quramında kele almaǵanlıqtan, olarda t foneması túsip qalǵan. Seplengende, tartımlanǵanda payda bolatuǵınınıń sebebi olar bul jaǵdayda eki buwınǵa aylanadi: dos-tım, qas-tıń hám t.b.

Qaraqalpaq tilindegi t foneması tl, tn, tp, tt, ch qabatlaslıǵın payda etedi. Mısali, atla, jatna, ketpen, qattı, patsha hám t.b. Bul sózlerdegi keyingi bólekleri basqa sózlerde morfema xızmetin atqara aladı. Sonlıqtan t fonemasınıń dizbegi tek soń payda bolǵan qubılıs sıpatında bahalanadı. Qaraqalpaq tilindegi sh foneması k/q, t, sh fonemaları menen, s foneması l, k, t, s fonemaları menen dizbeklesip shq, shk, sht, shsh, sl, sq, st, ss dawıssızları qabatlaslıǵın payda etedi. Mısalı, shoshqa, eshki, ashshı, tasla, qısqa, estelik, ıssı hám t.b.

Uluwma aytqanda, únsiz dawıssızlardıń da ózine tán distribuciyalıq

ózgeshelikleri bar. Olar da únli dawıssızlar sıyaqlı házirgi túbir sózlerde dawıssızlar qabatlaslıǵın payda etedi. Sońǵı waqıtları dawıssızlardıń distribuciyasın úyreniw til biliminiń morfologiya tarawında úyreniliwi kerek degen pikirler aytılmaqta1. Haqıyqatında da, dawıssızlardıń qabatlasıp keliwi morfemalar menen tıǵız baylanıslı. Sonlıqtan morfemalar menen baylanıslı halda olardıń qabatlasıp jumsalıwın úyreniw zárúr.

1 Qudaybergenov M. Kórsetilgen maqalası, 113-115-b.b.

33

Barlıq sonor dawıssızlardıń qabatlasıp jumsalıwın orfografiyalıq sózlik tiykarında anıqlap shıqtıq.

Únli hám únsiz dawıssız fonemalardıń qabatlaslıǵına salıstırǵanda, sonor dawıssız fonemalardıń qabatlasıp jumsalıwı jiyi ushırasadı.

Qos erinlik m dawıssızı túbir morfemalar da b, z, l, m, p, k/q, t, sh, s dawıssızları menen dizbeklesip kele aladı. Bunnan kórinip turǵanınday, onıń distribuciyası ádewir keń. Máselen, qımbat, hamza, hámme, múmkin, mámleket, dúmpek, tumsıq, qamshı, tamshı hám t.b.

Sonor dawıssızlardıń jáne bir ózgesheligi, olar bir buwın qurılısında da únli hám únsizler menen qabatlasıp kele aladı. Máselen, m sonor dawıssızı tomp, gúmp sıyaqlı sózler de p dawıssızı menen dizbeklesip kelip tur.

Túpkilikli túrkiy sózlerde n dawıssızı d, j, z, t, sh, s dawıssızları menen kele aladı: endi, jánjel, tentek, enshi, Tashkent hám t.b. Ol bir buwın qurılısında ayırım

únli hám únsiz dawıssızlar menen dizbeklesip kele aladı: Tashkent, Samarqand, Qoqand hám t.b. Biraq janlı sóylew tilinde n sonor dawıssızınan soń kelgen únli hám únsiz dawıssızlar túsirilip aytıladı: Samarqan, Tashken, Qoqan.

Tiykarınan kent sózi parsı tilinen ózlestirilgen bolıp esaplanadı. Biraq ayırım sózlerde n dawıssızınan soń kelgen dawıssız túsirilmeydi. Mısalı, qunt, ant, jent hám t.b. Demek sonor dawıssızlardıń bir buwın quramında únli yamasa únsiz dawıssızlar menen keliwi ayırıqsha qızıǵıwshılıqtı tuwdıradı. Olardı hár tárepleme izertlew talap etiledi.

Qaraqalpaq tilindegi ń dawıssızı tańba, teńge, jańǵırıq, qańlı,

móńke, mańqa, qańtar, qońsı hám t.b. sózlerde ńb, ńg, ńǵ, ńl, ńq, ńk, ńt, ńs dizbeklerin morfemalardaǵı buwınlar shegarasında payda etip tur. Al

35

dańq, shańq, múńk hám t.b. sózlerde bir buwın qurılısında k hám q dawıssızları menen dizbeklesip tur.

Qaraqalpaq tilindegi awızlıq sonorlardıń basqa dawıssızlar menen dizbeklesip keliwi oǵada ónimli.

R dawıssızı derlik barlıq basqa fonemalar menen dizbeklesip kele aladı. Mısalı, arba, irge, torǵay, marjan, ırza, erke, arpa, qırsıq, erte, arsha hám t.b. Mısallardan kórinip turǵanınday ol ń dawıssızınan basqa barlıq dawıssızlar menen túbir morfemalardaǵı buwınlar shegarasında dizbeklesip kele aladı. Sonday-aq r dawıssızı bir buwın qurılısında tórt, úrp, qarsh, tars, turs sózlerinde ushırasadı.

Y, w, l dawıssızları da derlik barlıq dawıssızlar menen dizbeklesip kele aladı. Mısalı, y dawıssızı yb, yd, yg, yj, yz, yr, yk, yq, yw, yn, ym, yt, ysh, ys dizbeklerin dúzedi: aybın, mayda, ǵayza, ayran, úyke, qayqı, haywan, sayman, iyshan, qayshı, ayna, iyne, ayt, Aysha, qaysı hám t.b. ol da bir buwın qurılısında ayt, qayt, búyt hám t.b. sózlerde ushırasadı.

W hám l sonor dawıssızları táwbe, sawǵa, awna, ǵawza, áwpildek, belgi, alǵa, úlke, jılqı, qalpı, bulshıq, selpi, túlki hám t.b. dawıssızlar menen dizbeklesip kelip tur.

Uluwma atqanda, qaraqalpaq tilindegi sonor dawıssızlar morfemalar ishindegi buwınlar shegarasında hám ayırım bir buwınlı sózlerdiń qurılısında basqa dawıssızlar menen dizbeklesip jumsaladı.

Túpkilikli túrkiy sózlerdiń basında dawıssız seslerdiń qabatlasıp keliwi ushıraspaydı. “Al orıs tilinen ózlestirilgen hám qabatlasqan dawıssızlardan baslanatuǵın sózler awızeki sóylew tilinde fonetikalıq ózgerislerge ushıraydı: Qabatlasqan dawıssızlardıń aldına yamasa

36

ortasında protezalıq yamasa epentezalıq qısıq dawıslı ses qosılıp aytıladı1.”

Usıǵan baylanıslı búgingi jazıw tájriybemizde hár qıylı bolıp jazılıp júrgen sózler de ushırasadı. Máselen, ayırım qabatlasıp kelgen dawıssızlardıń arasına dawıslı sesti qosıp jazamız: qulıp, gúrish, qırıq hám t.b. Al ayırım sózlerdegi qabatlasqan dawıssızlardıń arasına dawıslı ses qosılamaydı: úrp, dańq, tomp hám t.b.

Sonlıqtan qabatlasqan dawıssızlardı ele de hár tárepleme izertlew biziń imla qaǵıydalarımızdı jetilistiriwge de óziniń sebebin tiygizedi. Hár bir dawıssızdıń distribuciyasın úyreniw oǵada actual máselelrdiń biri.

1 Dáwletov A. Kórsetilgen miyneti, 169-bet.

37

II BAP. Bir qıylı dawıssızlardıń qabatlaslıǵı

Hár bir tildiń fonemalıq sistemasındaǵı fonemalardıń túrli fonematikalıq jaǵdaylarda jumsalıwında qatań nızamlılıq bar ekenligi lingvistika ilimine kópten málim. Tildegi konkret bir fonema yamasa fonemalar tildegi sózlerdiń ayrıqsha bir poziciyasında /sózdiń basında, ortasında, aqırında/ ya jiyi, ya siyrek jumsalıwı, ya pútkilley jumsalmawı múmkin. Dúnya tillerinde seslerdiń ayırım fonetikalıq jaǵdaylarında, qatań shekleniwshiligi jóninde, ayrıqsha bir sestiń bir topar sesler menen dizbeklesiwi, al basqa bir topar sesler menen dizbeklesip kelmewi jóninde amerikan lingvisti G.Glison ayrıqsha atap kórsetken edi1. N.S.Trubeckoydıń aytıwı boyınsha seslerdiń jumsalıwındaǵı shekleniwshilik hár túrli tillerde hár qıylı dárejede boladı2. Sonıń menen birge barlıq dúnya tillerine yamasa kópshilik dúnya tillerine ortaq bolǵan uluwmalıq distribuciyalıq jaǵdaylardı da kóremiz3. Buǵan mısal retinde dawıslı hám dawıssız fonemalardıń sózlerdiń túrli poziciyalarda jumsalıw ózgesheligin kóriwge boladı. Mısalı, dúnya tilleri ortasında sózlerdiń aqırında dawıssız fonemalar pútkilley jumsalmaytuǵın tiller, sózlerdiń basında dawıslı fonemalar pútkilley jumsalmaytuǵın tiller ushrasadı. Al sózlerdiń hámmesi tek ǵana dawıslı fonemalardan baslanatuǵın tiller ushraspaydı4.

1. Глисон Г. Введение в дескриптивную лингвистику. М.,1959. –С.36.

2. Трубецкой Н.С. Основы фонологии. М.,изд-во иностранной литературы. 1950. –С.278.

3. Зубкова Л.Г. Сегментная организация простого слова в даннах разлычных типов. АДД.

М., 1978.

4. Зубкова Л.Г. Сегментная организация простого слова в даннах разлычных типов. АДД.

М., 1978.

38

Sózlerdiń absolyut basında dawıssız fonemalardıń, al sózlerdiń aqırında dawıslı fonemalardıń jumsalıw jiyligi jaǵınan aktivirek ekeni kópshilik tillerdiń mısalında tastıyıqlanadı.

Birdey, yaǵnıy geminat dawıssızlardıń qabatlasıwı ayırıqsha qızıǵıwshılıqtı tuwǵızadı. Bul haqqında ilimpazlardıń pikirleri hár qıylı. Bir qatar ilimpazlar geminat dawıssızlar erteden baslap bar, soń ózgerislerge ushırap, olardıń birewi túsirilip aytılatuǵın bolǵan deydi.

N.K.Dmitriev geminat dawıssızlardıń túrkiy tiller fonetikası ushın tán emesligin, biraq ilgerili hám keyinli tásir affiksleri shegarasında olardıń jiyi ushırasatuǵının aytadı hám dáliylli mısallar keltiredi1. Ilimpaz geminat dawıssızlar túrkiy tiller fonetikası ushın tán emes degende, olardıń eski túrkiy jazba estelikleri tilinde ushıraspaytuǵının, túrkiy tillerde dáslep túbir morfemalar bir buwınlı bolǵanın esapqa alǵan bolsa kerek. Haqıyqatında, eski túrkiy jazba esteliklerdiń tilinde geminat dawıssızlar qollanılmaǵan. Sonlıqtan geminaciya qubılısı soń payda bolǵan dep shamalawǵa boladı.

Geminatlar túrk tillerinde hám olardıń dialektlerinde de ushırasadı. Biraq olardıń qollanılıwında sistemaǵa túspegenligi menen bir-birinen ayrılıp turadı.

Ásirese, geminatlardıń qollanılıwındaǵı ózgeshelik qumıq, ózbek, gagauz, uyǵur tillerinde olardıń dialektlerinde belgili bir sistemaǵa túspegenligi bayqaladı.

Qumıq tiliniń dialektlerindegi geminatlardı arnawlı izertlegen Dj.M.Xangishiev kaytaks hám tersk tilleriniń dialektlerinde kópshilik jaǵdaylarda

únsiz dawıssızlardıń qabatlasıwın ushıratqanlıǵın aytıp ótedi: ullı-ulu “úlken”, achchı-achı “ashshı”, gichchi-gichi “kishkene”, etti-

1 Дмитриев Н.К. Двойные согласные в тюркских языках – Сб ИСГТЯ, часть 1, Фонетика,

261-265-б.б.

39