MD hám PQJ / Dawıssız seslerdiń qabatlaslıǵı ayrıqsha seslik qubılıs sıpatında

Seslerdiń qabatlaslıǵı máselesiniń izertleniwi

Tildegi hár qanday fonema sózlerde keńnen qollanılıw múmkinshiligine iye. Belgili bir ses tek bir ǵana sózde jumsalıp qoymastan, sonday-aq sol tildegi basqa kóp sandaǵı sózlerde de jumsala beretuǵınlıǵın, tildegi bir neshe mıń sózlerde az sandaǵı sanawlı fonemalardıń túrli kombinaciyalarda jumsala beretuǵınlıǵın prof. L R Zinder ayrıqsha atap kórsetedi. “Tek bir ǵana fonemadan turatuǵın sózler tilimizde júdá az ushırasadı. Onda da olardıń hámmesi de ǵárezsiz sintaksislik birlik bola bermeydi. Bir fonemadan ibarat sózler tek ǵana dialoglarda siyrek ushırasadı. Mısalı, rus tilinde “Mınaw qaysı hárip?” degen sorawǵa “O” yamasa “A” dep juwap beriw múmkin1.

Demek, sesler mudamı birlikte, óz ara qarım-qatnasta bolıp, túrli fonetikalıq jaǵdaylarda jumsaladı. Biz sóylew waqtında sózlerdiń qanday fonemadan turatuǵınlıǵına itibar bermesten, sóylew aǵzalarımız sol sózdi aytıwǵa beyimlesip otıradı. Bunda olar qatań nızamlılıqqa tiykarlanadı. Seslerdiń qabatlaslıǵı – seslerdiń bir-biri menen qatar turıwı, tariyxıy jaqtan qáliplesken ornı bolıp esaplanadı. Bul xalıqtıń áwladtan-áwladqa ótip kiyatırǵan tili menen tıǵız baylanıslı. Seslerdiń bir-biri menen birigiwi haqqındaǵı máseleni analizley otırıp, fonetikada seslerdiń qabatlaslıǵınıń eki túri bar ekenligi anıqlandı.

Tildegi dawıslı seslerdiń dawıssız sesler menen birigiwi eń kóp tarqalǵan ses birikpeleri bolıp tabıladı. Bul jaǵdayda dawıssız sestiń xarakteri kóbinese keyingi kelgen dawıslıǵa, tek geypara jaǵdaylarda ǵana aldındaǵı dawıslı seslerge baylanıslı boladı.

1 Зиндер Л Р. Общая фонетика, М.,1979. 217-б.

10

Qaraqalpaq tilin izertlewde eń dáslep onıń seslik dúzilisi itibarǵa alınadı. 1930-jıllardan baslap ilimpazlar arasında qaraqalpaq tilin izertlewge qızıǵıwshılıq arttı. Usı waqıtqa shekemgi dáwirde qaraqalpaq tili izertlenbegen edi. 1930jıllardıń ekinshi yarımınan baslap til biliminde tildiń seslik dúzilisin izertlewge

úlken itibar berildi. Sonan berli aktual problemalardıń biri retinde házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń seslik sistemasın úyreniw lingvist alımlar tárepinen dawam etpekte. Qaraqalpaq tilin faktler tiykarında úyreniwdi birinshilerden bolıp rus alımları N.A.Baskakov, S.E.Malov, E.D.Polivanovlar baslap bergen edi. Olar qaraqalpaq tiliniń dáslepki fonemalıq quramın, olardıń dawıslı hám dawıssız bolıp bóliniwin, qaraqalpaq tiliniń ózine tán belgileri menen qazaq hám ózbek tillerinen ayırmashılıqların ashıp berdi.

1930-jıllarǵa shekemgi dáwirde qaraqalpaq tiliniń izertleniwi jóninde

eń dáslepki maǵluwmattı S.E.Malovtıń miynetinen1 alamız. Bul miynetinde avtor qaraqalpaq tiliniń úyreniliw jaǵdayı, seslik dúzilisi máselelerin qarastırǵan. Bul miynette dawıssızlardıń hár birine óz aldına toqtap, olardıń tilimizde qollanılıwın, jasalıwına, jumsalıwına ayırıqsha toqtap, mısallar menen dáliyllemekshi bolǵan. Ayırım kemshiliklerin esapqa almaǵanımızda bul miynet qaraqalpaq tiliniń seslik sistemasın izertlewde eń dáslepki qunlı miynet esaplanadı.

S.E.Malov joqarıdaǵı miynetinde tiykarǵı dıqqattı qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisine awdaradı. Avtor qaraqalpaq tiliniń dawıssız fonemalarına sıpatlama bergen, olardıń klassifikaciyasın keste arqalı kórsetken, dawıssız

1 Малов. С.Е «Каракалпакский язык и его изучение» Сб Каракалпакия. Труды I конференций по изучению производительных сил КК АССР I 1934 «Заметки о каракалпакском языке» Нукус 1966 г

11

fonemalardıń artikulyaciyalıq hám akustikalıq táreplerin mısallar arqalı dáliyllemekshi bolǵan.

S.E.Malov dawıssız fonemalardıń jasalıwına qaray kómekey, til artı, til ortası, til aldı, erinlik, dep bóledi. Al olardıń jasalıw usılına qaray birikpeli, jabısıńqı, qaptal juwısıńqı, dirildewik, murınlıq degen túrlerge bóledi. Sonday-aq avtor hár bir dawıssızǵa óz aldına toqtap, olardıń sózlerde keliw jaǵdayların, basqa seslerden ózinshelik belgilerine, j hám z dawıssızlarınıń sáykesligine1 hám taǵı basqa máselerine toqtaydı.

1. Qaraqalpaq tiliniń seslik sistemasınıń ayırmashılıq belgilerinen birin kórsetetuǵın dawıssızlardıń jabısıńqı dawıssızdıń juwısıńqıǵa aylanıwı qubılısına da

«f» dawıssız sesiniń mısalında toqtap ótedi.

2.Qaraqalpaq tilinde «y» hám «j» sesleri turaqlı emes, sózdiń basında y seside j seside ushırasa beredi, biraq sóz basında y sesiniń keliwi ózbek tiliniń tásirinen emes, al bunday turaqsızlıqtıń bolıwı qaraqalpaq tili ushın ázelden berli kiyatırǵan qubılıs dep esaplaydı.

3.Qaraqalpaq tiliniń qazaq tilinen baslı ayırmashılıqlarınıń biri qaraqalpaq tilinde l sesinen baslanatuǵın grammatikalıq formalardıń qazaq tilinde d, t sesleri menen almaspawında. Bunı tastıyıqlaw ushın avtor qaraqalpaq tili hám qazaq tillerinen mısallar keltirgen.

Mısallar. atlan-attan, bawızla-bawızda h. t basqa.

Eliwinshi jıllarda qaraqalpaq tilin izertlep úlken eki tomlıq

«Karakalpakskiy yazık» atlı miynet dóretken N.A. Baskakov boldı. Bul miynet qaraqalpaq tiliniń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken edi. Bul miynette fonetika tarawı eki bólimnen ibarat bolıp, tildiń seslik dúzilisine avtor ayırıqsha itibar bergen.

1 С.Е. Малов Заметки о каракалпакском языке. Нукус 1966 г 24 бет

12

Dawıssızlar bóliminde avtor qaraqalpaq ádebiy tilinde barlıǵı bolıp otız toǵız dawıssız ses jumsalatuǵının, sonıń ishinde jigirma jetisi dawıssız fonemalar hám on ekisi kombinatorlıq reńkler bolatuǵının tastıyıqlaydı. Solay etip N.A. Baskakov dawıssızlardıń eki túrli fonemalıq quramın belgileydi. ádebiy tilde jigirma jeti, xalıq sóylew tilinde jigirma fonemadan ibarat.

Házirgi qaraqalpaq tiliniń fonemalıq quramı tek janlı xalıq sóylew tiline tiykarlanıp ǵana anıqlanıwı zárúr. Al jazıwǵa álipbedegi háriplerdiń ıńǵayına qaray tildiń fonemalıq quramın anıqlaw qátelikke ákelip soǵadı. Sonlıqtanda N.A. Baskakovtıń qaraqalpaq ádebiy tilinde jigirma jeti dawıssız fonema bar degennen kóre onıń xalıq sóylew tilinde jigirma dawıssız fonema bar degen pikiri shınlıqqa jaqınıraq keledi.

N.A.Baskakovtıń pikirinshe dawıssızlar sisteması qaraqalpaq tilinde differenciaciyalıq belgilerine qaray shawqımlılar hám únsizler dep bóledi. Jánede dawıssız fonemalardı jasalıw ornı boyınsha aldıńǵı, ortańǵı, artqı dawıssızlar dep bóledi. Ol aldıńǵı dawıssızlarǵa erinliklerdi, ortańǵı dawıssızlarǵa til aldı hám til ortası dawıssızların, artqı dawıssızlarǵa til artı, kishkene tillik, kómekey dawıssızlardı jatqaradı. jasalıw usılı boyınsha dawıssızlardı jabısıńqı hám juwısıńqı, dawıstıń yaki shawqımnıń basımıraq qatnası jaǵınan sonor hám shawqımlı, dawıs shımıldıǵınıń qatnasına qaray únli hám únsiz dep bóledi. Solay etip N.A. Baskakov dawıssızlardıń sıpatlaması tiykarında olardıń fonetikalıq klassifikaciyasın beredi.

Álbette N.A.Baskakovtıń qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisi boyınsha aytqan pikirleriniń hámmesi shınlıqqa sáykes kelmeydi, bunday kemshilikler qaraqalpaq tiliniń fonetikasın keyingi dáwirlerde izertlegen ilimpazlar tárepinen orınlı túrde sınǵa alındı. Solayda N.A.Baskakovtıń bul miyneti

13

qaraqalpaq tiliniń fonetikasın, seslik dúzilisin, ásirese, dawıssızlar sistemasın qalay qáytip izertlewde oǵada áhmiyetke iye boldı. Onda aytılǵan bir qatar pikirler tastıyıqlanıp búgingi kúngi qaraqalpaq til biliminde keńnen qollanıp otır.

Qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisin izertlewde 1930-jıllardıń basında kórnekli

tyurkolog-ilimpaz E.D.Polivanovtıńda xızmeti ayırıqsha boldı. Ol

Qaraqalpaqstanda bolıp, janlı xalıq sóylew tilin baqlawlar tiykarında jazǵan ilimiy maqalaları1 ayrıqsha qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilislerin izertlewde úlken

áhmiyetke iye boldı.

E.D.Polivanovtıń baqlawı boyınsha qaraqalpaq tiliniń konsonantizm

sisteması qazaq tiline salıstırǵanda bir fonemaǵa artıq. Qaraqalpaq tilinde bar

ayrıwshılıq qásiyetiniń ázziliginde bolıp esaplanadı. Bul ushın dize-tize, dene-tán, bal-pal h. t. basqa jeterli dáliyller mısalǵa keltirilgen.

E. D. Polivanovtıń dawıssız seslerge bergen sıpatlamasınıń kópshiligi sońǵı

dáwirlerde eksperimental maǵluwmatlar menen tolıqtastıyıqlandı.

1 Поливанов Е.Д Некоторые фонетические особенности каракалпакского языка – Сб. Труды по Хорезмской экспедиции Ташкент 1933 г

14

izertleniwi, klassifikaciyalanıwı qaraqalpaq tilin ilimiy izertlewdiń e ń dáslepki baslaması boldı.

Qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisi bolǵan dawıssızlar sońǵı waqıtları jergilikli ilimpazlarımız tárepinen keńnen izertlenip bardı.

Qaraqalpaq tilinde dawıssızlar sistemasın óz miynetinde sóz etken ilimpaz K.Ubaydullaev boldı. Onıń «Házirgi zaman qaraqalpaq tili.

«Fonetika» miyneti qaraqalpaq tilinde dawıslılar menen qatar dawıssızlardı izertlewge arnalǵan. Bul miynetinde avtor dawıssızlarǵa ayrıqsha dıqqat awdarǵan.

Dawıssızlarǵa avtor jasalıwınan baslap tilde qollanılıwına shekem sóz etedi. Miynette dawıssızlarǵa ajıratılǵan bólimleri ilimiy kóz-qaraslar dıqqatqa sazawar.

K.Ubaydullaev dawıssızlar sóylew aǵzalarınıń bir bólek dara qıymıldap háreket etiwinen payda boladı. Dawıssızlardı aytqanda sóylew aǵzalarınıń tosqınlıǵına ushırap, sonnan túrli shawqım payda boladı da fonaciyalıq hawa pátli shıǵadı, dawıssızlar ún menen shawqımnıń qatnasınan jasaladı dep aytqan edi. Solay etip K.Ubaydullaev dawıssızlardıń fonemalıq quramı hám olardıń artikulyaciyalıq sıpatlaması haqqında maǵluwmat beriw maqsetinde dawıssızlardıń kestesin dúzedi. Dawıssızlar fonemalıq quramın jigirma bes birlikten turadı dep esaplaydı.

Olar. b, v, g, g, d, j, z, y, k, k, l, m, n, n, p, r, s, t, w, f, x, x, c, ch, sh.

Avtor bul dawıssızlardıń tariyxıy jaqtan qáliplesiw etabın hám rawajlanıw izbe-izligin úsh etap dawamında jetisti dep N.A. Baskakov aytqan pikirlerge qosıladı. Solay etip K.Ubaydullaev dawıssızlar sistemasın klassifikaciya jasaydı.

15

Dawıssızlar dawıs penen shawqımnıń qatnasına qaray. únli, ızıńlı, ızıńsız. Sóylew aǵzalarınıń qatnası yamasa jasalıw ornına qaray. qos erinlik, tislik-

erinlik, tislik, til ushı, til aldı, til ortası, til artı hám kómekey.

Jasalıw usılına qaray jabısıńqı, juwısıńqı, birikpeli bolıp bólinedi. K.Ubaydullaevtıń dawıssızlar sistemasın klassifikaciya jasawında házirgi

qollanıp júrgen basqa terminlerdi qollanadı. Mısalı únliniń ornına ızıńlı, únsizdin ornına ızıńsız, sonordın ornına únli. Usınday ayırım terminologiyalıq jaqtan ketken kemshiliklerdi esapqa almaǵanda dawıssızlardıń jasalıwında dawıs hám shawqımnıń qatnasın hám olardıń jasalıw usılın avtor tiykarınan durıs bahalaǵan. Al jasalıw usılı, ornı boyınsha dawıssızlarǵa bergen artikulyaciyalıq sıpatlama hám soǵan avtordıń usı belgisi boyınsha klassifikaciyalawı geypara dúzetiwler kirgiziwdi talap etedi. Bul miynettegi ayırım kemshilikler A.Dáwletovtıń miynetinde1 eksperimental maǵluwmatlar tiykarında dúzetildi.

Joqarıdaǵı ayırım terminologiyalıq kemshiliklerdi esapqa almaǵanda K.Ubaydullaevtıń «Fonetika»sı, qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisin, dawıssızlar sistemasın úyreniwde óz dáwirinde úlken xızmet atqardı.

Qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisin, fonetikalıq ózgesheliklerin izertlewge sırt el ilimpazlarıda qızıǵıp otırdı. Qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisi Kolumbiya universitetiniń professorı Karl Menges tárepinen arnawlı túrde «Qaraqalpaq grammatikası. Fonologiya» kitabında sóz etiledi. Bul miynette avtor qaraqalpaq tilindegi dawıslı sesler menen bir qatarda dawıssızlarǵa da sıpatlama beredi. Qaraqalpaq tilindegi dawıssız sesler

1 Дәўлетов А Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. Нөкис 1999

16

bolǵan d-t alveol seslerin, til artı sesleri bolǵan g-ǵ seslerin, b sesiniń sóz aqırında geyde túsip qalıwın qazaq tili menen qaraqalpaq tilinde birdey qubılıs dep kórsetedi.

K.Mengestiń qaraqalpaq tilindegi dawıssızlardıń ayırımların qazaq tili menen birdey dep tastıyıqlawı qaraqalpaq tilin tolıǵıraq úyrenbegenliginen derek beredi. Biraq ta sırt el ilimpazı bola tura qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisi menen qızıǵıp, oǵan itibar berip miynet dóretiwi qaraqalpaq til bilimi ushın úlken áhmiyetke iye boldı.

Til biliminiń rawajlanıwında prof. D.S. Nasırovta belgili dárejede úles qosqanlıǵı belgili. Onıń «Qaraqalpaq uluwma xalıqlıq sóylew tiliniń hám onıń dialektlik sisteması» miynetinde qaraqalpaq tiliniń dialektlik ózgesheliklerin izertlew menen qatar qaraqalpaq ádebiy tiliniń seslik dúzilisi máselesi jóninde bahalı pikirler ayttı.

D.S. Nasırovtıń baqlawı boyınsha xalıq sóylew tilinde hám onıń dialektlerindegi dawıssızlar quramı jigirma eki fonemadan turadı.

Olar. b, w, g, ǵ, d, j, z, y, k, q, l, m, n, ń, r, s, t, x, sh, ch, x, p

Bulardan tısqarı D.S. Nasırovtıń pikiri boyınsha v, f, c, j dawıssızlar fonemaları orıs tilinen kirgen sózlerde ǵana ushırasadı hám tek sawatlı, jas

óspirimlerdiń tilinde ǵana ushırasadı hám olardı yaǵnıy dawıssızlardı tómendegishe klassifikaciyalaydı.

17

2 Qaptal hám dirildewik juwısıńqılar. l, r;

Sonday-aq kórsetilgen dawıssızlar qaraqalpaq tiliniń arqa hám qubla dialektlerinde ayırım ózgerisler menen jumsalatuǵınlıgın dáliyllegen.

Qaraqalpaq tiliniń dawıssızlar sisteması boyınsha eksperimental izertlew jumıslarıda islendi. Usınday izertlew jumısın alıp barǵan R.S. Beknazarova1 boldı. Bul jumıs dawıssızlar sisteması boyınsha eń dáslepki eksperimental ilimiy jumıs bolıp tabıladı.

Ol házirgi qaraqalpaq tiliniń dawıssızlar sistemasın eksperimental usıllar járdeminde izertlew júrgizdi. Olda qaraqalpaq tiliniń dawıssızlar fonemalarınıń quramın jigirma bes birlikten turadı degen. Olar únli-únsiz, murınlıq-awızlıq, jabısıńqı-juwısıńqı bolıp fonologiyalıq oppoziciyanı payda etedi degen edi. Sonday-aq dawıssızlardıń sózdiń eń basında jumsalıw jiyiligin esaplap, avtor mınanday juwmaqqa keledi.

1.Joqarı jiyiliktegiler - v, k, z, 1, s

2.Ortasha jiyiliktegiler - m, 5, d, h

3.Tómen jiyiliktegiler - n, ǵ, p, w, v, r, x, g, w, l, c, c, ch

Sonday-aq izertlewshi eksperimental maǵluwmatlar tiykarında qaraqalpaq tiliniń dawıssızlarına artikulyaciyalıq sıpatlama beredi, olardıń sozımlılıǵın anıqlaydı hám orıs, ukrain tilleriniń sáykes keletuǵın dawıssızları menen salıstıradı.

Izertlewshi dawıssızlar fonemalar fonologiyalıq qarama-qarsılıqlı oppoziciyanı dúzip únli-únsiz bolıp jubaylasatuǵınlıǵın, olarǵa b-p, v-f, d-t, s-z, g- k, ǵ-1, j-z dawıssızları jatatuǵınıń, sonday-aq tórt únsiz

1 Бекназарова Р.С Консонантизм современного каракалпакского литературного языка. Автореферат дисс.канд фил наук. Киев 1972 г 8 - стр

18

dawıssızlar s, c’, x, h fonemaları korrelyativ dawıstı qabıl etpeytuǵının jazadı. R.S.Beknazarovanıń sóz etip otırǵan jumısın qaraqalpaq tilin dawıssız

fonemaların izertlewge baǵıshlangan eń dáslepki arnawlı ilimiy miynet retinde de qaraqalpaq tiliniń seslik sisteması menen basqa tillerdiń atap aytqanda orıs hám ukrain tilleriniń seslik sistemasın salıstıra otırıp izertlewge arnalǵan jumıs retinde de, sonday-aq seslik sistemanı izertlewge de eksperimentallıq usıldı qollanǵan miynet retinde de qunlı jumıslardıń qatarınan orın aldı.

Sońǵı 1990-jıllardan baslap qaraqalpaq tiliniń fonetika tarawı boyınsha ayırıqsha izertlew jumısları alıp barıldı.

Qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisin izertlewge A.Dáwletovtıń xızmeti ayrıqsha

boldı.

A.Dáwletov 1994-jılı «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń seslik dúzilisi» degen temada doktorlıq dissertaciya jaqladı. 1995-jılı usı temada monografiyası1 basılıp shıqtı. Monografiyada til biliminiń jetiskenlikleri tiykarında házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń tutas seslik dúzilisi izertlengen. Dawıssızlardıń fonemalıq quramı anıqlanǵan. Eksperimental maǵluwmatlar tiykarında hám avtordıń óz baqlawları tiykarında barlıq fonemalarǵa artikulyaciyalıq hám akustikalıq sıpatlama bergen.

Bul miynet qaraqalpaq til biliminiń jetiskenligi bolıp esaplanadı. Akademik A.Dáwletovtıń tildiń seslik sisteması, fonemalıq quramı

hár bir dawıssızǵa eksperimental materiallar tiykarında artikulyaciyalıq jaqtan sıpatlama beriw házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń izertleniwindegi úlken tabıs bolıp e saplanadı. Ilimpazdıń 1999-jılı jarıq kórgen «Házirgi qaraqalpaq

1 Дәўлетов А Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң сеслик дүзилиси. Нөкис 1995 .

19