MD hám PQJ / Q.Sultanov-qaraqalpaq prozasın izertlewshi

Prozalıq shıǵarmalarda da bul temanıń súwretleniw tariyxı bar, mısalı,

A.Begimovtıń «Balıqshınıń qızı», T.Qayıpbergenovtıń

«Qaraqalpaq qızı» romanlarınıń birinshi kitaplarında azatlıq ushın gúres alıp barıwshılardıń bir buwını qalay júzege kelgenligi súwretlense, A.Begimovtıń «Gúres», A.Alievtiń «Kútken kún» shıǵarmalarında usınday azatlıq ushın alıp

barılǵan gúreslerge belsene qatnasqan adamlar súwretlenedi. Bulardıń

hámmesi durıs, romanǵa, povestke bap túsken waqıyalar súwretlengen dep juwmaq shıǵarıwǵa boladı.

Sońǵı jıllarda baspada járiyalanǵan Q.Sultanovtıń «Aǵalardıń áńgimesi» degen povesti bar. Onda waqıya bılay baslanadı. «Mine mınaw lalazar bolıp turǵan baǵ. Bir náwshe qız benen jigit ǵıjlaǵan ıssıdan qashıp, baǵdıń kólenkesin

panaladı. Jańa ǵana xalıqlap, demi qısılıp kiyatırǵan jaslardıń tınıshı ashılıp,

ájayıp bir dúnyaǵa kelgendey boldı, ráhátke battı. Endi bir waqıtta hár qaysısı daraqtıń bir shıbıǵın sındırıp aldı da ózlerinshe oynap kete berdi».

Povest azatlıqtı óz qollarına alǵan, jańa dáwirdi ornatıw ushın mártlik ushın gúres alıp barǵan adamlardıń táǵdirin súwretlewdi maqset e tip qoyadı.

«Atalar hám balalar» arasındaǵı qatnasqa joqarıdaǵı shıǵarmalardıń hámmesi de qurılǵan, atalardıń ádiwli isin balalardıń dawam e ttiriwi, atalarǵa húrmet

kórsetiwi haqqında jazılǵan. Birak Q.Sultanov waqıyalardı súwretlewde

ayrıqsha onıń sezimli bolıwına, súwretlengen waqıyalardıń ishki mazmunına bay bolıwına ayrıqsha áhmiyet bergen. Baǵdıń shıbıǵın sındırıp júrgenler, jası

úlkenlerge sálem beriwdiń ornına tımsırayıp ótip kete beretuǵınlar ómirinshe ata-anasınıń moynına musanat bolıp júretuǵınlar kimler ózi? Álbette, jaslardıń

10

hámmesi jaqsı. Al, baǵdaǵı ósip turǵan taldıń shaqasın sındırıwshılar keshqurın

nelerdi isler eken? Olardan hár nárse shıǵadı. Olardıń aldında jası úlken

oyınshıq, ermek. Bazı bir waqıtlarda onı iyterip jiberiwdende qaytpaydı. Jası

úlkenler kim? Ózleriniń turmısınıń hár qanday qıyın jaǵdayda bolıwına

qaramastan, jańa zamandı qurǵan, tal sındırıp júrgenlerdi de, olardıń ataanasında oqıtqan, bilim bergen adamlar bolıp tabıladı. Sonıń ushında da hár

bir jas ózin juwapkerli seziwi kerek boladı.

«Aǵalardıń áńgimesi» povesti mine usını sheshiwge qaratılǵan. Seytek te, Artıq ta, Matveyde gúressheń adamlar. Olar sonday shıraylı respublikamızdıń kelbetin jańartıwshılar, baǵdı dóretiwshiler. Mine, usınday úlken islerdiń qádir-

qımbatın biliwge ótkendegi turmısımızdıń usınday táreplerin úyreniwge shaqıradı.

Sonday-aq kórnekli jazıwshı T.Qayıpbergenovtıń «Suwıq tamshı»

povestin oqıw arqalı hár bir jastıń óziniń kúshiqúdretin, aqıl-oyına

«Suwıq tamshı»- jay túrdegi tamshı emes. Al ayırım adamlardıń ómirinde ushırasatuǵın tamshılar. Sonday úlken ashılıwlardıń miynet kóterińkiliginiń, tabıslardıń kıyınshılıqları da, quwanıshları da boladı. Kamal hámme balalarday mektepte oqıydı, urıs jıllarındaǵı, urıstan keyingi dáwirdegi hár qıylı

jetispewshilikti adamlar menen kóredi. Povestte tayar qálip joq. Miynet

islewge qumarlıq Kamaldıń jasaw sharayatınan kelip shıǵadı. Mısalı: povesti

11

bar másele durıs qoyılǵan. Povesttegi «atańnıń balası bolma, adamnıń balası

bol» degen pikir menen suwıq tamshı arasındaǵı logikalıq baylanıs saqlanǵan. Kamal obrazındaǵı turmısqa jaqınlıq mine usınnan kórinedi. Ol jas

waqıtlarında urıstıń azabın tartqan bala. Ákesi arzagóylik qıladı. Bir neshe

adamlardıń jınayatsız qamalıwına sebepshi bolǵan, frontta fashistler tárepine

ótip ketedi, ákesiniń elxalıq aldındaǵı burıshın aqlamaǵanı onın aqıbeti,

ómirge jańa qádem qoyǵan Kamaldıń moynına túsedi. Ol hújdan azabın tartadı.

Ómirdiń aǵımı menen qaxarman xarakterindegi psixologiyalıq keshirmelerdegi baylanıslardan, sol hádiyselerge keltiriwshi sebeplerden izleydi. Kamal ómirge

«qaytıp» kelgende ya ruwlas aǵayinleriniń, ya jaqın juwıq tuwısqanlarınıń járdemi menen emes, al óziniń adamgershiligi hadal miyneti arqalı jeńip

shıǵadı. Kamal adamlardı turmısqa, ómirge qaynaǵan miynetke shaqıradı. ózi barlıq haq niyetli adamlar menen birge boladı, birge júredi, endi Kamaldıń aldında hesh kim keselep shıǵıwı múmkin emes. Ol turmısta adamlardıń

12

romanǵa unamlı pikir bildiredi. Jáne de ilimpazdıń pikirinshe keyingi jılda dóretilgen shıǵarmalardıń úlken bir bólegi házirgi dáwirde qaharmanlıq penen miynet etip atırǵan jaslardıń obrazın dóretiwge qaratılǵan. Bul shıǵarmalardıń qurılǵan waqıyaları qoyǵan máseleleri hár qıylı bolıwına qaramastan, olardı birlestiretuǵın jaslardıń sewgi-muhabbatı bolıp esaplanadı. Mine, usınday temaǵa baǵıshlanǵan bir neshe povestler payda boldı. Bulardıń arasında Q.Jumaniyazovtıń «Jaylawım», I.Qurbanbaevtıń «Bir awız sóz», Á.Atajanovtıń «Sarǵayǵan dápter», O.Pirjanovtıń «Súwret», G.Izimbetovanıń «Tunǵısh muhabbat», «Ayralıq qosıǵı», «Júrek sıraları» sıyaqlı povestlerdi qosıw múmkin. Joqarıda kórsetilgen shıǵarmalar boyınsha akademik N.Nurmuxammedovtıń «Házirgi qaraqalpaq prozasınıń aktual problemaları»,

J.Narımbetovtıń «Qaraqalpaq romanınıń házirgi jaǵdayı haqqında»,

Q.Maqsetovtıń «Jańa povestler haqqında oylar» degen sonday aq kúndelikli baspa sózlerde K.Qudaybergenovtıń, Á.Qojıqbaevtıń, S.Bahadırovanıń maqalaları járiyalandı. Olarda tiykarǵı ortaǵa qoyılǵan máseleler

ádebiyatımızdıń sońǵı jıllardaǵı rawajlanıwın belgilewden ibarat ekenin bildiredi. Máselen akademik N.Nurmuhammedov: «Házir qaraqalpaq prozası hár tárepleme ósti, janrlar menen temalardıń hár qıylılıǵı, prozada jazatuǵın avtorlar sanınıń artıwı hám jazıwshılarınıń kórkemlik sapasınıń jaqsılanıwı, prozanıń e ń jaqsı shıǵarmalarına oqıwshılar jámiyeti hám kritika tárepinen unamlı baha beriliwi, shıǵarmalardıń basqa tillerge awdarılıwı usaǵan jetiskenlikler házirgi qaraqalpaq prozasının jetiskenligi bolıp tabıladı1» dese, al

J.Narımbetov óziniń joqarıdaǵı atı atalǵan maqalalarında házirgi dáwir turmısın súwretlewdiń qospalı ekenligin eskerte kelip

1 Нурмухаммедов М. «Әмиўдарья» журналы, 1976, №10, 98-бет.

13

bılay dep jazadı: «Sebebi ondaǵı waqıyalar, xarakterler e le toqtaspaǵan, ele

óz rawajlanıwın tawıspaǵan juwmaqlanbaǵan…»1

Bunday pikirler ádebiy kritikanıń qansha dárejede ádebiy process penen

birge qaynasqan onın jetiskenliklerine quwanıp atırǵan, orın alǵan kemshiliklerdi tez arada dúzetiw ushın gúres alıp baratırǵan adamlardıń ideyalıq baǵdarlırın kórsetedi. Olar kórkem shıǵarma haqqında pikir júritiwdiń qansha dárejede paydalı ekenligin kórsetip turadı. Adamlardıń turmısı, tábiyat hár bir adamǵa qansha dárejedegi baylıqlardı, sawlıq –salamatlıqlardı, bilimdi, doslıq-

tuwısqanlıqlardı hám qaharmanlıqlardı berdi. Tábiyat ózi saqıy e ken, biraq

Házirgi dáwirdegi prozanıń rawajlanıwınıń bir ózgesheligi bar, ol mınada

kórinedi burınları turmısımızdaǵı yadda qalarlıq bir waqıya shıǵarmaǵa negiz etip alınatın edi. Bul waqıya sonshama janrlardıń talabın qanatlandıra ma, joqpa,

onıń menen esaplaspastan, bárshe sol waqıya negizinde dóreteberetuǵın e di.

Al, Q.Jumaniyazovtıń «Jaylawım» povesti arqalı biz bunday hádiyselerdi emes,

al povest ushın ılayıq bolǵan waqıyalardın ústinen shıqqan húkimler menen tanısamız. Sonıń ushın ondaǵı súwretlengen hár bir waqıyada, tek turmısımızdın waqıyaları e mes, al onın keleshegi, waqıyalardın rawajlanıwının aqıbetin, turmısımızdaǵı bazıbir hádiyselerdiń nátiyjesi nege alıp kelip

otırǵanlıǵın kórsetiwge baǵdarlanǵan. Olar júrgen jolıńnıń durıs yaki nadurıs ekenligin anıqlawǵa járdem beredi. Respublikamızdıń uzaq rayonlarında sharwashılıqtı rawajlandırıw ushın gúresken shopanlarımızdıń

1 Нарымбетов Ж. «Әмиўдарья» журналы, 1970, №8, 126-бет.

14

turmısın suwretlew arqalı, orın alǵan ayrım hádiyselerdiń betin ashadı.

Tańatar-turmıs penen baylanıslı bolǵan qaharman. Onıń povestte suwretlengen

ómiri joqarıdaǵı hádiyselerdiń mazmunın ashıǵa sebepshi boladı. Ol turmısta

úlken qıyınshılıqlarǵa, ya shuǵıllıqqa, ya tábiy apatlarǵa, ya bir-birewge biz benen pıshaq beriwge ushıraspaydı. Al, hadal e tip miynet islewge, adamlardı adam sıpatınja tanıwǵa, onıń qádirin biliwge, jámiyetlik múlikti kózdin qarashıǵınday saqlawǵa tırısadı. Bul házirgi dáwir adamlarınıń naǵız kelbetin

kórsetedi. Povestte súwretlengen hár bir adamnıń Jumabay, Shınargúl,

Tańsulıw, Otbasqannıń da óziniń ómir jolı bar, maqsetleri bar, birewleri adamgershiliktiń durıs jolın gózlese, birewleri oǵan qarama-qarsı. Povesttiń

ótirik ústinen haqıyqatlılıqtıń jeńisin bekkemlewge qaratılǵan. Mine, mısalı: Otbasqan fermanın baslıǵı, onıń aytqanıaytqan, degeni-degen. Sol aytsa bás,

hámmesi jayına júredi. Bul kisiniń

«Jomırı» ushı «Otbasqan qaysı adam bolsada bir jip penen baylap qoyadı.

Shıbırdı alıslardan taslap orap aladı. Sovxozdıń direktorıda oǵan oylasadı,

hátteki sonıń sózi menen is alıp baradı. Bul fermada Otbasqannıń ıǵın

shalmaytuǵın adamnıń ózi joq. Brigadir Jánibek bolsa óziniń aǵayini buxgalterde Otbasqannın jılawında túrli adam. Otbasqan birewdi adam

qılaman dese,adam qıladı, joq kılaman dese túbine duz e gedi. Povesttegi

tiykarǵı mazmun jeke adamlardıń pikiriń ústinen jámiyetlik pikirlerdiń

ústemlik etiwiniń aqıbeti bolıp tabıladı. Usıdan adamlar arasındaǵı jámiyetlik

15

ózleriniń arasındaǵı tartısıwlarda júda durıs sheshilgen. Bul jazıwshınıń

sheberligi. Tańatardıń barlıq iselerine Otbasqan aralasadı. Onıń qoylarına jem

bermeydi, bir oqıw ornına kiremen dese aldınan kes-keslep shıǵadı. Úyleneyin

kórinsede jiptiń ushın tawıp alıw qıyın. Sonıń ushında Otbasqanday adamlardıń bolıwı tábiy. Ol bakteriya. Azıraq qolaylı sharayat tapsa, biri mıń bolıp ósip shıǵadı. Sonlıqtan bir jas shańaraqlardı jámiyetlik múlkti qorǵaw ushın onday adamlar menen qatar gúres alıp barıw kerek. Povest usınday gúreske shaqıradı.

qurılǵan. Hár bir povest xalıq ushın áhmiyetli máselelerdi sheship beredi. Olardıń ishinde «Súwret», «Hayallar», «Ayralıq qosıǵı» povestlerinde watandarlıq urıstıń adam taǵdiyrine alıp kelgen qara aqıbetlerin áshkaralawdı

ámelge asıradı. Al, «Aqtal astındaǵı aqsham» povestinde óziniń teńine qosılıw ushın qalıń maldıń hám atastırıp qoyıwdıń dárdeserine ushıraǵan adamlardıń táǵdiyrlerin súwretlewdi. «Perzent» povestinde ata menen bala arasındaǵı hádiyselerdi adamlardıń biliwi kerek bolǵan máselege qaratılǵan dep kórsetedi. Mısalǵa alınǵan shıǵarmalardıń qızıqtıratuǵın ayrıqsha bir máselelerdiń biri kópshiligi bir temaǵa birikken. Biraq onıń turmıstıń hár qıylı fonında sheship bergen. Máselen: U.Pirjanovtıń «Súwret» povestinde joqarı oqıw ornında bilim alıp atırǵan studentlerdiń turmıs súwretlense, «Hayallar» povestinde watandarlıq urıstan keyingi awıl-xojalıǵındaǵı qıyınshılıqlar adamlardıń jetispewi sonıń menen birge paxta, basqa

awıl xojalıq ónimleriniń mol zúráátin jetistiriw ushın gúresip

16

atırǵan adamlardıń obrazları súwretlenedi. K.Raxmanovtıń «Ayralıq qosıǵı» povestinde urıstıń arsız aqıbetlerin lirik qaharmannıń ishki keshirmeliri arqalı

ashıp beredi, bul ádebiyatımızǵa jańa hádiyseni alıp keledi, sebebi Altınaydıń

qosıǵı ayralıq qosıǵı e di. Onıń anası ákesin taslap ketedi. Al ákesi watandarlık

studentlerdiń ayrımların instituttan shıǵaradı, ósh alıwdıń tárepinde bola beredi. Povest jámiyetlik turmıstı biliw ushın ayrıqsha bahalı.

Sapar Xojaniyazov prozada, dramaturgiyada kópten berli islep atırǵanı

belgili. Usı dáwir ishinde ol «Aq altın eliniń adamları»,

«Baxıtın tapqan Bekjan», «Hújdan qıssası» sıyaqlı povestlerdi dóretti. Sonıń

menen birge ilimpaz ádebiyatımızdıń rawajlanıwında e ki nárse ayrıqsha

kózge taslanıp turatuǵınlıǵın bildiredi. Birinshiden, shayır jazıwshılar xázirgi turmıs haqıyqatlıǵın poetikalıq jaqtan ulıwmalastırıwǵa qaray qızǵın kirispekte. Bunda dáwirimizde bolıp atırǵan waqıyalardıń tariyxıy konkretligin saqlaw

arqalı jámiyetlik turmısımızdıń talap etken eń aktual máselelerin

shıǵarmalarında ortaǵa qoyıp atır. Ekinshiden, sońǵı jıllardaǵı ádebiyatımızdıń

artıqmashılıǵın kórsetiwi, xalıqlıq áhmiyetke iye bolǵan máselelerdi ortaǵa

17

jámiyetlik turmıstı biliwde, hár bir adamdı tanıwda onıń jámiyetlik turmıstı

arnap belgilewde úlken áhmiyeti bar. Sebebi jazıwshı belgili bir dáwirdiń adamı onıń aldındaǵı qatardaǵı ideologı, jámiyetlik isker bolıp tabıladı. Usı mazmunda J.Aymurzaevtıń «Jetimniń júregi», Q.Ayımbetovtıń «Ótken kúnlerden e lesler», Q.Sultanovtıń «Ájiniyaz» shıǵarmalarınıń áhmiyeti úlken

ekenin aytadı. Jáne de J.Aymurzaevtıń qaraqalpaq ádebiyatındaǵı ornın belgilep ol ádebiyatımızdaǵı aqsaqallarımızdıń biri deydi. J.Aymurzaev ádebiy processtiń

aldınǵı qatarında kiyatır. «Jetimniń júregi» oǵan mısal bola aladı. «Jetimniń júregi» xázirgi prozanıń e ń jaqsı shıǵarmalarınıń biri bolıp tabıladı. Sońǵı

jılları Respublikamızdaǵı belgili ilimiy ǵayratker, filologiya ilimleriniń doktorı,

professor ádebiyatımızdıń jan kúyeri marhum Q.Ayımbetovtıń «Ótken kúnlerden e lesler» degen memuarlıq kitabı prozanıń rawajlanıwında elewli

orın alatuǵının avtor hár tárepleme belgileydi. Bul prozalıq shıǵarmaǵa toqtaydı.

Bul dóretpeniń toǵız bólimnen ibarat ekenin bildiredi. Onda adamlardıń

kórinisleri, salt-dástúr, ırımları, bazarlar, túrli kásip adamları, jumıssızlar, túrli

ilimpazlardıń keliwi, ilimiy ekspediciyalar, armiya qatarında bolǵan dáwirleri, watandarlıq urıstan keyingi dáwirdi óz ishine aladı. Q.Ayımbetov úlken

folklorist. Ol awız ádebiyatımızdıń bay materialların xalıq arasınan jıynaǵan

hám olardı bastırıp shıǵarǵan, xalıqtı tárbiyalaw ushın qural e tken. Mısalı :

«Qaraqalpaq awıllar» degen bóliminde qudalıq, saltdástúr ırımları, taǵı da

18

ádebiyatımız úlken tabıslardı qolǵa kirgizbekte. Ótkendegi hám házirgi dáwirdiń

«Pirqaqqan» komediyası qaraqalpaq mámleketlik teatrınıń sahnasında qoyıldı. Komediyanı hámme adamlar kórdi. Ayrıqsha unaǵan jeri meńmenlik penen

ámelparazlıqtı hám aǵayınpazlıqtı qaralaǵan piri boldı. K.Raxmanovtıń «O dúnyaǵa mirát» trogediyasındaǵı Taspolat, Ulperi, Nurpolatlarda dál usınday. Biraq olardın hár birewiniń óz aldına jasaw sharayatı bar. Olar ótirikti uw jalaydı, kórgenin kórmedim, esitkenin esitpedim, aytqanın aytpadım, deydi. Ulıwma bul komediya turmıstaǵı hár qıylı máselelerdi tamırınan kesip taslawǵa qaratılǵan. Juwmaqlap aytqanda dramalaq shıǵarmalar menen povesttiń mazmunı bir birine qarama-qarsı. D.Aytmuratov, K.Raxmanov aǵayınpazlıqtı qaralaydı. K.Qudaybergenov quwatlaydı. Álbette qaraqalpaq prozasınıń rawajlanıwında onıń ideyalıq mazmunı bas baǵdarın belgileydi. Sońǵı jılları ádebiyattanıw iliminde qaxarmanlardı unamlı, unamsız ideyal qaxarman, bas qaxarman, dep bóliw anaǵurlım dárejede belgili ilimiy negizge qurılıp tártipke salınıp kiyatır. Sonday bolıwına qaramastan qaharman terminin anıqlaǵanda mınaday anıqlmalar orın aladı. «Kórkem shıǵarmaǵa qatnasqan,

ózine tán minez-qulıq, xarakterge iye bolǵan shıǵarmadaǵı adamlar hám waqıyalarǵa tolıq tiyisli bolǵan adamdı

shıǵarmanıń qaharmanı dep ataymız» dep jazılǵan. Q.Sultanov

19