MD hám PQJ / A.Muwsaevtıń dóretiwshiliginiń izertleniwi

áhmiyetke iye. Ol ótkendegi qaraqalpaq xalıq shayırlarınıń shıǵarmaların kútá jaqsı bilgen. Sonday-aq ol Kúnxojadan baslap ózine shekemgi qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri shıǵarmaların mudamı qıssa qılıp oqıǵan. A.Muwsaev Kúnxoja shayırdan óz zamanınıń eń aldıńǵı qatar ideyaları menen qurallanıw, xalıqqa barlıq shayırlıq talantı menen sadıq xızmet etiw, shıǵarmaların mazmun hám forma jaqlarınan minsiz jetilistiriw usaǵan prinsiplerdi úyrendi hám ózlestirdi.

Ájiniyaz shayırda óz zamanındaǵı jámiyetlik dúzimniń ońbaǵan táreplerin

áshkaraladı, óz watanın súysine jırlaǵan haqıyqıy shayır boldı. Ájiniyaz shayır A.Muwsaevtıń shayır bolıp jetilisiwine XIX ásirdegi basqa qaraqalpaq klassiklerine qaraganda ádewir kóp sheshiwshi tásir jasaǵan ustazı boldı.

A.Muwsaev Ájiniyaz shıǵarmalarınıń gúllán ideyalıq-kórkemlik

ózgesheliklerin qunt penen úyrendi hám ózlestirdi. Solay etip ol Ájiniyaz poeziyasınıń sulıwlıǵın, ideyalıq kúshin qaraqalpaq poeziyasına birinshi bolıp jetkergen shayır boldı.

A.Muwsaev Berdaq shayırdıń shıǵarmaların qıssa qılıp oqıǵan. Hátteki, Berdaq shayırdıń «Aydos baba», «Ernazar biy», «Ádil qalmaq» hám baska da poemaları hám qosıqları Ayapbergen shayırdan jazıp alınǵan. Solay etip shayır qaraqalpaq ádebiyatınıń ullı klassigi Berdaq dóretiwshiliginiń tiykarǵı ideyalıqkórkemlik ózgesheliklerin úyrengen hám sheber ózlestirgen.

Hár qanday ullı shayırlar tek ǵana óz milletiniń mádeniy miyrasın úyreniw jáne ózlestiriw menen sheklenbeydi. Al, olar kóplegen xalıqlardıń ádebiyatları menen tanısadı hám basqa da milletlerdiń mádeniy baylıǵınan óziniń jekke talǵamı boyınsha óz xalkınıń máplerine, dáwir talaplarına juwap beretuǵın shıǵarmalardı qabıl etedi.

XVIII ásirdiń akırı hám XIX ásirdiń baslarında Nizamiy, Saadiy, Djamiy sıyaqlı ullı klassiklerdiń kóplegen shıǵarmaları parsı-tájik tilinen

30

ózbek tiline awdarılǵan. Bulardan geyparaları Qaraqalpaqstanǵa da taralǵanı málim. Usı dáwirde qaraqalpaq shayırları Firdawsiydiń

«Shaxnama»sın qaraqalpaq tiline awdarǵan. Usı «Shaxnama» dástanın Ayapbergen shayır óz qıssaxanlıq repertuarına salıp atkarǵan.

Sonday-aq A.Muwsaev óz dáwiriniń sawatlı, aldıńǵı qatarı adamı bolǵanlıqtan, ol Firdawsiy, Nizamiy, Nawayı, Mashrab, Saadiy, Fizuliy, Maqtımqulı, Mollanepes, Andalip hám basqa da shayırlardıń shıǵarmaların oqıw múmkinshiligine iye bolǵan. Bul ullı oyshıllardıń dóretiwshiligi A.Muwsaevtıń ózindegi tábiyǵıy talanttıń oyanıwına, onıń durıs baǵdarǵa túsip, alǵa rawajlanıwına tásir etken.

A.Muwsaevtıń ustazlarınıń, zamanlaslarınıń biri Begim baqsı Kóshim ulı bolıp esaplanadı. Begim sol elattıń baqsısı hám kishigirim shayırı sıpatında tanılǵan. Ol diyxanshılıq penen shuǵıllansa da ómiriniń kópshilik bólegin baqsıshılıqqa sarp etken. A.Muwsaev óz ustazınıń shayırlıq ónerin tez waqıttıń ishinde ózlestirgen. A.Muwsaevtıń shayır bolıp qáliplesiwine kúshli tásir jasaǵan ekinshi adamMolla Iskender bolıp esaplanadı. Ol shayırdıń eń jaqın aǵayinleriniń biri bolıp, kásibi diyxanshılıq, ónermentshilik, mollashılıq bolǵan. Biraq ol xalıqqa qıssaxan, kátip hám shayır sıpatında tanılǵan.

Shayırdıń Molla Iskenderdi ustazım dep húrmetlegeni óziniń shıǵarmalarınan da anıq kórinedi. Ol óziniń «Molla Iskenderge» degen qosıǵın jazǵan:

Iltimasım bardur, molla Iskender,

Ishqı aqlı atashı, senseń Samender,

Anda bolsań biz paqırǵa xat jiber,

Dep jalına jazdım ishkista sálem.

Shayır bunda molla Isknederdi gúllán ashıqlardıń júregine ot taslawshı fantastikalıq qus-Samenderge teńeydi. Demek, ol kóplegen liroepikalıq dástanlardı oqıp, jas jigit-qızlarda ashıqlıq otın tutandırǵan.

31

Sonlıqtan shayır usını názerde tutıp, Iskenderdi «ashıqlardıń otısanSamenderseń» dep ataydı.

A.Muwsaevtıń shayır bolıwına ustazlıq e tken zamanlaslarınıń biri

XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń baslarındaǵı belgili qaraqalpaq shayırı Qulmurat Qurbanalı ulı bolıp esaplanadı. Onıń kásibi diyxanshılıq bolǵan. Qulmurat shayır jigit waqıtlarınan baslap qosıq jaza baslaǵan. Ol óz shıǵarmalarında eldegi teńsizlikti, ádalatsızlıqtı, insapsızlıqtı jırlaǵan.

Jas talant iyesi A.Muwsaev óz ustazınıń dóretiwshiliginiń eń jaqsı táreplerin tereń ózlestirdi. Qulmurat shayır da óz shákirtiniń shayırlıq óneriniń artıqmashlıǵın durıs tusindi hám onıń kelesheginen úmit e tti. Sonlıqtan ol shákirtine óziniń geypara shıǵarmaların redaktorlaw ushın isenip tapsırdı. Máselen Qulmurat shayırdıń «Begdiń kók atı» qosıgı shayır tárepinen qayta islenip xalıqqa taratıldı.

Sonıń menen birge A.Muwsaev qaraqalpaq ádebiyatında birqansha shayırlardıń ustazı sıpatında da tanıldı. «Birinshi qaraqalpaq jazıwshıları

Ábdiraman Ótepov, Asan Begimovlar ózlerin A.Muwsaevtıń shákirtleri dep esaplaydı»1. Olar A.Muwsaevtıń jardemi arqalı qaraqalpaq ayaızeki xalıq dóretiwshiligi hám klassik shayırlardıń sarkılmas ǵáziyneleri menen tanıstı.

Á.Ótepov, A.Begimov, X.Axmedovtıń dáslepki shıǵarmaları xalık shayırınıń tikkeley tásirinde jazıldı. Shayır olarǵa zárúrli keńesler berip turdı hám sheberliktiń sırların úyretti. Sonlıqtan olardıń barlıǵıda A.Muwsaevtı ózimizdiń birinshi ustazımız dep esapladı.

X.Axmetov óziniń bir qosıǵında:

Ayapbergen ullı shayır,

Shayırlıgıń xalıqqa qayır,

1 Ахметов С.Қарақалпақ поэзиясы. Нӛкис, 1988 ж, 23-бет.

32

dep jazıp ustazına tereń húrmet hám minnetdarshılıq bildirdi. A.Muwsaev jas jazıwshılarǵa tek ápiwayı ustaz bolıp ǵana qoymastan, ol óz náwbetinde olardan da

ádewir nárselerdi úyrendi. Sebebi eseygen adamlarǵa qaraǵanda jaslar zamanınıń ruwxın, turmısta enip atırǵan ózgerislerdi, hár kıylı jańalıqlardı tez qabıllaǵısh hám olarǵa iykemlemkish keledi. Solay etip A.Muwsaev ózine zamanlas shayır, baqsı, qıssaxan jırawlardan ádewir nárselerdi úyrendi. Bul onıń turmısqa kóz-qarasın, mádeniy bilim dárejesin arttırdı.

Ádebiyatshı Q.Bayniyazovtıń joqarıda atı atalǵan miynetiniń ekinshi bólimi

«Ayapbergen Muwsaevtıń shayırlıq stili» dep ataladı. Bul bólimde tiykarınan avtor A.Muwsaevtıń shayırlıq stiline keńnen toqtaydı hám ilimiy jaqtan analiz beredi. Jáne de shayır shıǵarmalarınıń ideyalıq-kórkemlik ózgesheligi, tili, shayır shıǵarmalarında basqa tillerden kirgen sózlerdiń qollanılıwı hám kórkem súwretlew quralların paydalanıwı sóz etiledi.

Jazıwshınıń dóretiwshiligi, onıń jeke adamgershilik qásiyetleri, qaytalanbaytuǵın turmıs tájiriybesi, dúnyaǵa kóz-qarası, mádeniy bilim dárejesi, talantınıń kúshi menen tikkeley baylanıslı boladı. Usınday jeke belgileri onıń shıǵarmalarında ayqın baykaladı hám ekinshi bir avtordan ayırılıp turadı.Turmıs materiallarına qatnas jasaw hám bahalaw, syujet qurıw, xarakterlerdi tańlaya jáne olardıń obrazların kórkem sózler arkalı sáwlelendiriwde jazıwshınıń jeke hawazı, bayanlaw usılı anıq seziledi. Sonlıqtan shıǵarmanıń barlıq elementlerinde, onıń pútkil kompoziciyalıq qurılısınan baslap ayırım teńewlerine shekem jazıwshınıń jeke dóretiwshilik ózgeshelikleriniń izi qaladı.

Qaraqalpaq xalıq shayırı A.Muwsaevtıń jeke stili 1917-jıllardan burınak qáliplesti. Hár qanday kórkem sóz sheberi sıyaqlı A.Muwsaev ta óziniń jeke hawazına ańsatlıq penen erise almadı. Ol ádewir waqıtqa shekem eliklew, úyreniw, izleniw processin bastan keshirdi.

33

A.Muwsaevtıń shayırlıq kúshin tanıtkan dáslepki qosıqlarınıń biri

«Yaranlar» shıǵarması bolıp tabıladı. Bul qosıq anıq bir waqıyaǵa baylanıslı shayır ulıwmalastırıw arqalı jalpı qaraqalpaq xalqınıń turmısına tan jaǵdaylardı súwretleydi. A.Muwsaevtıń qaysı qosıǵın oqısaq ta, olardı belgili bir adamnıń bastan keshirgen waqıyaların sáwlelendiredi. Olardıń barlıǵı derlik ózleriniń haqıyqat atları, minezqulıqları menen anıq kórsetiledi. Usınday qásiyetleri boyınsha shayırdıń satiraları feletonlıq, maqtaw-tárepleri ocherklik háreketlerge iye. Shayır shıǵarmalarınıń tiykarǵı qaharmanları - ózi biletuǵın zamanlasları bolıp esaplanadı.

Begler, táriyp etsem Qutlımurattı, Xalkı úshtamǵalı, haslı qıyattı, Etektey el gezip, uralar laptı, Táriypin bayan etsem yaranlar.

Usı qatardıń ózinde-aq oqıwshı qaharmannıń haqıyqat atı, jasaǵan jeri, ruwı, tiyresi hám minez-qulqınıń baslı bir ózgeshelikleri menen tanısadı. Shayır bunnan keyin Qutlımurattıń qılwaların izbe-iz bayan etedi. Eger shayır burın jazǵan qosıqlarında personajdıń háreketlerin sol turısında ózgertpesten súwretlep, naturalistlik usıl menen sheklense, bul qosıgında pútkilley dóretiwshilik principti qollanıladı.

Qutlımurat tekte ápiwayı adam emes. Ol belgili sociallıq gruppanıń wákili. Onıń minez-qulqında eski unamsız qásiyetler jámlengen.

Shayır kóp hayal alıwshılarǵa qarsı gúresedi, al olardıń sóz salǵan qızların,

ıshkı ketken gózzalların namısın qorǵap qaladı, sonlıqtan ol satiranıń otlı jalının muhabbatın qádirin bahalay almaytuǵınǵa qaratadı. Usınday maqset penen shayır

«Yaranlar» qosıǵında Qutlımurattıń shermendesin shıǵaradı, Sayatxannıń obrazın guressheń etip jasaydı, al Nábiyra degen sarkólshi qızdı jábirlengen, aldanǵanlardıń biri sıpatında

«Biyshara nashar» dep ataw menen sheklenedi.

34

«Qız alamısań ústime endi meniń ústime? Qaramaysań

óziń bálent-pástińe.

Netsem bolar seniń qılǵan qastıńa?!»-

Deyip, annı jerge urdı, yaranlar.

Bulardıń hámmesi Sayatxannıń qolınan keletuǵın erlik is emes, shayırdıń kórkem oy tárepinen jasaǵan ideal qaharmannıń óz muhabbatın qorǵap qalıw ushın kórsetken qarsılıgı. Sayatxan óz ústine hayal alıwǵa ishinen narazı bolıwı múmkin, biraq ol Qutlımurattı qorqıtıp, aytqanınan shıǵarmay anıq turmıs kórinislerine (faktlerine) sáykes kelmeydi. Haqıyqatında Sayatxan Qutlımurattı emes, kerisinshe, Qutlımurat Sayatxandı júndey qılıp sabaytuǵın bolǵan. Ol aqıret azaptan qutılıw ushın eriniń óz ústine basqa birewdi alıwına ırazalıq bergen. Sayatxannıń bul háreketi avtordı qanaatlandırmadı. Shayır onıń xarakterindegi jetispeytuǵın belgini basqa hayallardan izlep taptı hám jeke basınıń azatlıǵı muhabbatı ushın gúresiwshi basqa bir tip. Qutlımurattıń hayalına uqsaǵan basqa bir batır Sayatxannıń xarakterin jasap shıqtı.

A.Muwsaev obraz dóretiwdiń bul sırın aykın túsindi. Shayır XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq hayal-qızlarınıń eń jaqsı qásiyetlerin Sayatxan obrazında beriwge háreket etti.

Qaraqalpaq folklorı, klassik shayırlarınıń ájayıp tradiciyaların sadıqlıq penen dawam etiwshi A.Muwsaev óziniń maqtaw táriyplerinde hayal-qızlardıń gózzallıǵın kókke kóterip jırladı, óz teńine qosılǵanlardı qutlıqladı, al arıwlardı tek waqıtsha tán házliginiń, ayshıwáshirettiń predmeti dep qarap, buzıqlıq penen shuǵıllanıp júrgenlerge ol barlıq adamgershilik hám shayırlıq kúshi menen qarsı shıqtı. Olardı áshkaralaw avtordıń tiykarǵı ideyalıq-kórkemlik wazıypası boldı. Shayır bul adamgershilikke jatpaytuǵın jat qásiyetlerdi óziniń «Kemal» qosıǵında súwretlep beredi.

«Begler, táriyp etsem molla Kemaldı,

35

Kewlinde hár túrli qıyalı bardur,

Qası qálem kibi, júzi hilalı, Aysha,

Patma degen nigarı bardur.»

Qosıqta shayır personajdıń sociallıq shıǵısın bayanlaydı, jáne onıń buzaqı ekenin kórsetip beredi. Sebebi, «qıyal» sózi kelbetlikler, sanlıqlar, almasıqlar menen qatar qollanǵanda kóbinesen unamsız mánini ańlatadı. Sonlıqtan oqıwshı

«Kemaldıń kewlinde hár túrli qıyal bar» degen qatarlardıń ózinde-aq onıń turaqsız adam ekenin sezedi. Qasın qálemge, júzin jańa tuwǵan ayǵa teńew jáne «nigar»

dep ataw – unamlı qásiyettegi hayal-qızlarǵa miyassar kórkemlew quralları.

Meshit salar bina qılıp gúz bolsa,

Jánjel salar igiri aytılǵan sóz bolsa,

«Eri ólip, qaytıp kelgen qız bolsa, Alıp kelsem»,-degen qıyalı bardur.

Kórkem shıǵarma ajıratılmas bir pútinlikke iye. Shayır óz pikirin kemkemnen rawajlandırıp baradı. Eger ol qosıqtıń dáslepki kupletinde personajdıń sociallıq shıǵısı, semyalıq jaǵdayı, minez-qulqı menen azlap tanıstırsa, sońǵı kupletlerinde buzakınıń qılwaların anıqlastırıp beredi. Kemaldıń háreketleri, sózleri unamsız adamnıń xarakteri jasaladı. Shayır avtor sózi menen personajdıń sózine

«Sonlıqtan «igrige», «nadurıs sóz mánisinde» dep túsinik berip, «Jánjel salar nadurıs aytılǵan sóz bolsa»,-dep qabıllasań, shayırdıń bul uǵımǵa júklegen ideyalıq-kórkemlik wazıypasın esapqa almaǵan bolamız. Sebebi, kórkem shıǵarmadaǵı anaw yamasa mınaw sózdi, sóz dizbeklerin hárippehárip awdarıwǵa bolmaydı, olardıń mánisi shıǵarmanıń kórkemlik

36

tiykarı menen tutasıp jatadı. Bul jerdegi «igri-nadurıs», «dúziw emes»- unamsız qaharmannıń sózi»1 - deydi ilimpaz Q.Bayniyazov.

Shıǵarmanıń stili avtordıń alǵa qoyǵan maqseti menen belgilenedi. Shayır din iyesiniń xarakterin beriw ushın olardıń sóylew tilinen orınlı paydalanadı. Mollanıń kúnde aytıp qalǵan úyrenshikli sózleri onıń obrazın jasaw ushın xızmet etedi.

Avtor ápiwayı xalıqtıń sóylew tilindegi sózlerdi de dinshillerdiń leksikasına muwapıq formada máselen, «Sózlayıp-sóylep», «gózlayıpgózlep», «izleyipizlep» sıyaqlı etip qollanadı.

Eger «Yaranlar» shıǵarmasında shayırdıń kórkem oyı ádewir áhmiyetli orındı iyelese, shayırdıń «Kemal» qosıǵı turmıs faktların tiykarınan sol turısında beriwi menen xarakterlenedi. Avtor qaharmanlardıń xarakterlerine qarap hár túrli ádebiy usıllardan paydalanadı.

A.Muwsaev dóretiwshiliginiń kópshilik bólegin táriyp iyelep, bul janrda da ol tiyisli úles qostı. Shayır 1917-jıllarǵa shekemgi qosıqlarında tiykarınan aqıllı qızlardı maqtadı. Ol qaraqalpaq awızeki xalıq dóretiwshiliginiń, klassik shayırlarınıń unamlı dástúrleri dawam etti hám alǵa rawajlandırdı. Xalıq naqılmaqalların, tradiciyalıq kórkemlew quralların keń túrde isletti. Bul shayır táriypleriniń ideyalıq-kórkemlik tiykarı menen tıǵız baylanıslı maqtaw janrınıń organikalıq birikpesi bolıp ketti.

Shayır satiralıq qosıqlarında aqıllı, sulıw hayal-qızlardıń eń jaqsı qásiyetlerin bir-eki qatar menen kórsetip, olardıń kelbetin tanıstırsa, táriyplerinde keń túrde sáwlelendirilgen tolıq portretin usındı:

«Seniń táriypińdi xatqa yazmalı, Aytqan sóziń sheker-paldan mazalı, Shahnıń qızı-shahzadadan ibalı, Gúl júzleriń mahitabana keldi.

1 Байниязов Қ. А.Муўсаевтың шайырлық стилиниң ўӛзгешеликлери. Нӛкис, 1972 ж. 35-бет.

37

Gúl júziń kórmege qurshıydı anwar,

Qarańǵı kesheni áyler munawwar,

Zarabshan shashlarıń, kirpigiń qanjar,

Qıyılǵan qasların kámana keldi.

Shayır qızdıń júzin qarańǵı túndi jaqtırıwshı ánwarǵa, shashların altınǵa, kirpiklerin ótkir qanjarǵa, qasların oq jayǵa teńeydi. Bul burınnan málim tradiciyalıq troplar, xalıqqa túsinikli kórkemlew quralları. Óytkeni «Mahitaban» -

«tolǵan ay», «ánwar», «eń nurlı», 2júdá ráwshan»,

«munavvar-ráwshan», «jaqsı, «zarabshan», «altın jalatqan», «jarqıratıwshı», «káman-oqjay», «gárdan-moyın» h.t.b. qaraqalpaqtıń túpkilikli óz sózleri bolmasa da, túrkmen, ózbek, qaraqalpaq klassik shayırlarınıń muhabbat lirikalarında, liroepikalıq dástanlarda jiyi ushırasadı. Sonlıqtan shayır arab, parsı, ózbek, túrkmen tillerindegi zamanlaslarınıń tanıs sózlerden orınlı paydalandı hám óziniń poetikalıq leksikasın bayıtıp bardı.

Súmbil shashıń gárdanıńa sholasar, Tilla háykel óz kóksińe jarasar, Kiygen tonıń patshayıday shın hasıl, Kórgenler aqılı hayrana keldi.

Sonıń menen birge shayır xalqımızdıń sóylew tilinen de sheber paydalanǵan.

«Kiygen tonıń patshayıday shın hasıl»-shayır jasaǵan zamannıń eń xarakterli

sózleri. Sebebi «ton» tek «postın» degendi ǵana ańlatpaǵan, al ulıwma «kiyim» degen mánini bildirgen. Shayır «ton» sóziniń awıspalı mánisin orınlı paydalanǵan.

38

paydalanǵan. Barıs seplewinde turǵan «kamalǵa», «qıyalǵa» sózlerinde «ǵ» sesi qaldırılıp «kamala», «qıyala» túrinde berilgen.

Sen hám búlbil ediń gúl shaqısında, Ol bir zaǵan edi kól yaqasında, Japalaq ań tutpas qasında,

Bul bir sóz bul jerde tımsala keldi…

Hár Kim óz dáwirinde Ǵárib-Shaxsánem, Ótti bul dúnyadan Ǵárip-jan bilen,

Hár kim teńin tapıp, oynıyıp kúlen, Gúl bilen Bulbildek jawlana keldi.

Bul eki qatardı salıstırsaq gúl hám búlbil sózi eki túrli mánide berilgenin kóremiz.

Dáslepki kuplete Gúl-Búlbil qus, ósimlik atı, simvolikalıq súwretlew quralı bolsa, sońǵı kuplete tuwra mánisinde-túrkmen klassik shayırı Shabandeniń «GúlBúlbil» dástanınıń baslı qaharmanları bolıp tabıladı. Demek, shayır bir sózdiń ózin hár qıylı maqsette paydalanǵan hám oǵan hár túrli ideyalıq-kórkemlik wazıypanı atqara alǵan. Shayır túpkilikli óz sózlerimizdi de eski túrkiy ádebiy tiline jaqınlastırıp paydalanǵan. Máselen, «yaqa»-«jaǵa», «bilen»-«benen», «tapıp»-

«tawıp»,

«oynayıp»-«oynap», «kúlen»-«kúlgen», «bilmen»-«bilmeymen», «erur»-«edi», «japıraǵındek»-«japıraǵınday», «sebebidin»-«sebebinen» h.t.b.

«Sen andıń tamizkar ádep-hayadan, Tilleriń shiyrindur búlbilgóyadan, Júz ese ziyada Raziyadan,

Bálki saqıylıǵıń ziyada keldi».

Bul qatarlarda búgingi kitap oqıwshılar jámiyetshiligine «taizkar», «haya» sózleri túsiniksiz bolıwı múmkin. Shayır bulardı eski túrkiy ádebiy tilinen

ózlestirgen: «tamiz»-aqıl, oy, seziw, qıyal, ugımında bolıp, «kar»

39