MD hám PQJ / Qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasınıń ideyalıq-tematikalıq hám janrlıq ózgeshelikler

II.1. Házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasınıń janrlıq

ózgesheligin izertlewdiń geypara máseleleri

Qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde ádebiy janrdıń tábiyatı, rawajlanıw evolyuciyası, onıń jazıwshınıń niyeti, dóretiwshilik ózgesheligi menen baylanısı haqqında dıqqatqa ılayıq ilimiy-teoriyalıq kózqaraslar menen pikirlerdi jámlegen miynetler jarıq kórdi1. Usı kózqarastan ǵárezsizlik dáwirinde jarıq kórgen K.Mámbetovtıń «Ádebiyat teoriyası», Q.Járimbetovtıń «Ádebiyattanıwdan sabaqlar» miynetleri dıqqatqa ılayıq. Q.Járimbetovtıń kórsetiwinshe, «Janr-bul turmıs shınlıǵın kórkem súwretlewdiń barısında jazıwshı (shayır) niyet etken ideyalardı beriwdiń usıllarınıń biri. Eger jazıwshı turmıs haqıyqatlıǵın, óziniń ideyasın waqıyalardı súwretlew, yaǵnıy syujetler arqalı bermekshi bolsa, onda ol súwretlewdiń epika túrin tańlaydı. Eger sóz ustası óziniń aytajaq ideyasın ishki sezimler, ruwxıy keshirmeler arqalı tásirsheń formada bermekshi bolsa, onda ol

ádebiyattıń lirika túrine murajat etedi. Solay e tip turmıs shınlıǵın ruwxıy keshirmelerdi kórkem sáwlelendiriw boyınsha hár bir ádebiy túrdiń (janrdıń) ózine tán kórkemlik múmkinshilikleri, súwretlew qurallarınan paydalanıw usılları, qullası, hár bir janrdıń ózine tán turaqlı kórkemlik qaǵıydaları qáliplesedi. Ádebiy túrdi, janrdı durıs tańlaw, janrdıń múmkinshiliklerinen durıs paydalanıw shıǵarmanıń qunın kóterip jazıwshınıń sheberligin arttıradı»2. Belgili ádebiyatshı alımnıń kórsetkenindey: «…shıǵarmanıń qaysı ádebiy túrge (epos, lirika, drama) tiyisliligine qaray onıń janrlıq ózgeshelikleri anıqlanadı»3. Demek biz bakalavrqániygelik jumısımızda házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasınıń ideyalıqtematikalıq hám janrlıq ózgesheligin qarastırıwımızǵa baylanıslı lirikaǵa hám liroepikaǵa kiretuǵın janrlardı

1 Ахметов С., Султанов Қ. Әдебияттаныў. Нӛкис: «Қарақалпақстан», 1987; Мәмбетов К. Әдебият теориясы.

Нӛкис: «Билим», 1995. Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2012. 2. Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2012, 28-b.

3 Járimbetov Q. Сонда, 29-b.

31

avtorlardıń ne ushın tańlaǵanlıǵı, bundaǵı tiykarǵı sebepler, onıń tariyxıy, kórkemestetikalıq hám jámiyetlik-siyasiy dárekleri jóninde pikir júritiw maqsetke muwapıq boladı.

Házirgi hayal-qızlar poeziyasınıń janrlıq sistemasına itibar berip qaraǵanımızda olardıń tiykarınan lirika hám liro-epika túrine kiretuǵın janrlarda qálem terbetkenliginiń gúwası boldıq. Máselen lirikanıń mazmun salasındaǵı túrleri bolǵan publicistikalıq lirika, didaktikalıq lirika, muhabbat lirikası, sondayaq táriyp-arnaw qosıqları, nalısh qosıqları házirgi qaraqalpaq hayal-qızları dóretiwshiliginde bir qansha rawajlanǵanlıǵın kóremiz. Bizińshe bunıń bir qansha sebepleri bar. Birinshiden, lirikanıń atı atalǵan túrleri óziniń genetikalıq jaqtan bay dáreklerine iye: olar awızeki hám jazba klassik ádebiyatımızda da kúshli rawajlanǵan. Basqasha aytqanda awızeki hám jazba ádebiyattaǵı bul janrlıq túrlerdiń tájiriybesinen tereń úyrengen shayırlarımız olardı ádebiyattıń házirgi rawajlanıw basqıshında da zamannıń áhmiyetli máselelerin súwretlew maqsetinde sheber paydalanbaqta. Bunıń ústine házirgi hayal-qızlar dóretiwshiliginde bul janrlıq túrler jańa mazmun menen bayımaqta. Nátiyjede SH.Payzullaeva menen M.Jumanazarovanıń muhabbat hám nalısh qosıqları házirgi dáwir poeziyasında belgili úles bolıp qosılmaqta. Al, G.Dáwletova, G.Nurlepesova, P.Mırzabaeva hám A.Óteniyazovalar publicistikalıq, didaktikalıq, muhabbat qosıqların rawajlandırıw barısında ózlerinin zaman talabına say shıǵarmaları menen oqıwshılardıń kewlinen shıǵıw ushın xızmet etpekte.

Házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyası formalıq salada da sezilerli túrde rawajlanbaqta. Olardıń dóretiwshiliginde e kilik, tórtlik, ǵázzel, terme hám tolǵaw qusaǵan janrlardıń, verlibrlik formanıń ayırım túrlerin kóriwimizge boladı. Al liroepika tarawında bolsa poema, lirikalıq poema, tariyxıy dástan, dramalıq dástan, tolǵaw, ballada h.t.b. janrlardıń kórinislerin ushıratamız. Álbette olardıń hámme túrleri de atı atalǵan janrlardıń qatań talaplarına tolıq juwap bermegeni menen de, hayal-qızlar poeziyası

32

házirgi ádebiyatta bul baǵdardaǵı janrlardıń rawajlanıwına belgili dárejede úles bolıp qosılmaqta.

Juwmaqlap aytqanda házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasındaǵı janrlar tipologiyasın úyreniw olardıń dóretiwshiliginiń búgingi dárejesin, ózine tán kórkemlik qásiyetlerin ashıwǵa járdem beredi dep oylaymız.

II.2. Házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasınıń janrlıq túrleri

Házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyası janrlıq kózqarastan ráńberáńligi menen ayırılıp turadı. Olar poeziyalıq shıǵarmaların túrlishe tematikaǵa qurıwı menen birge usıǵan sáykes janrlıq izlenislerdi de alıp barmaqta. Nátiyjede olardıń poeziyalıq shıǵarmaları házirgi dáwir ádebiyatımızdıń rawajlanıwına qosılǵan salmaqlı úles bolmaqta. Sonlıqtan da biz jumısımızdıń bul babında olardıń lirikalıq shıǵarmalarınıń janrlıq ózgesheligine arnawlı toqtaǵandı maqul kórdik. Bunda bizge házirgi dáwiri qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde poeziyamızdıń janrlıq qásiyetlerin, ondaǵı kórkem formalardıń evolyuciyasın izertlewge belgili úles bolıp qosılǵan Q.Járimbetov1 penen Q.Orazımbetovlardıń2 monografiyalarındaǵı ilimiyteoriyalıq juwmaqlar metodologiyalıq tirek xızmetin atqaradı. Bul miynetlerdegi teoriyalıq pikirlerge súyengen halda házirgi hayal-qızlar poeziyasın mazmunı boyınsha didaktikalıq, publicistikalıq, táriyp-arnaw, nalısh, muhabbat qosıqları, forması boyınsha erkin qosıqlar úsh qatarlı qosıqlar, bes qatarlı qosıqlar, tórtlikler hám t.b. túrlerge ajıratıp qarawǵa boladı.

Bul dáwirdegi hayal-qızlar poeziyasında publicistikalıq lirika basım orındı iyeleytuǵınlıǵın abaylawǵa boadı. SHayır qızlar publicistikalıq qosıqlarında

ǵárezsizlik, watan táǵdiri, millet keleshegi, Aral, Ámiw apatshılıǵı problemaların, jámiyetlik-siyasiy ózgerislerdi, sociallıq turmıs

1Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы.Нӛкис: «Билим», 2004; Usı avtor. Ádebiyattanıwdan sabaqlar (oqıw qollanba). Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2012.

2Оразымбетов Қ. Ҳәзирги дәўирдеги қарақалпақ лирикасында кӛркемлик излениўшилик. Нӛкис: «Билим», 1992. Оразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы. Нӛкис: «Билим», 2004. Оразымбеов Қ. Қосық теориясы. Тошкент: «Янги аср авлоди», 2008.

33

máselelerin sáwlelendiriwge umtıldı. Máselen, N.Tóreshovanıń «Seni jırlayman»

dúrkini, Sh.Payzullaevanıń «Dáwir tolǵawı», M.Jumanazarovanıń «Qásterlep

saqlańlar bir-birińizdi», G.Dáwletovanıń

«Ne qılıp júripsiz balajanlarım» h.t.b. bir qatar qosıqları jámiyetlik turmıstaǵı sociallıq áhmiyeti bar máselelerdi óz waqtında hám ashıq túrde sáwlelendirgeni menen bahalı.

Didaktikalıq lirikanıń da bul dáwir poeziyasında óz rawajlanıw ózgesheligi

bar. Máselen, N.Tóreshova, M.Jumanazarovanıń didaktikalıq shıǵarmaların

ayrıqsha atap ótiwge boladı. N.Tóreshovanıń didaktikasında hadallıq, páklik, adamgershilik, kisige hazar bermew temaları haqtan úmit etip jasawdı násiyatlaw baslı orındı iyeleydi. Bul máseleler onıń tórtlikleri menen ǵázzellerinde oqıwshıǵa

ayrıqsha tásirli túrde sáwlelengen. Al, M.Jumanarovanıń didaktikalıq

shıǵarmalarında bolsa shayırdıń haqıyqatlıqtı tuwrıdan-tuwrı aytıwǵa umtılısın, qaytpas xarakterin abaylawǵa boladı. Bul haqqında ádebiyatshı P.Nurjanov: «ol jaqsılıq hám jamanlıq, sadıqlıq hám qiyanet, ádalat hám jawızlıq, insaniylıq hám insapsızlıq, pidayılıq hám biyparwalıq sıyaqlı ázelden kiyatırǵan temalarǵa úlken itibar qaratadı»1–dep durıs jazadı.

Muhabbat lirikası házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasında baslı orındı iyeleydi. Olardıń bul baǵdardaǵı shıǵarmaları lirikalıq qaharmannıń muhabbat sezimlerin sáwlelendiriw boyınsha erler poeziyasınan bir qansha ajıralıp turadı. Pinhamı sanalǵan bul sezim hayal-qızlar lirikasında lirikalıq qaharmannıń álwan túrli oy-sezimleri, hár túrli nyuansqa tolı imaisharaları, birese quwanıshlı, birese qayǵılı, btrese kóterińki, birese túsińki keypiyattı, qullası hár máwrit sayın ózgerip otıratuǵın sezimlerin sáwlelendiriw arqalı sheber túrde beriledi. Bunda ashıqlar ishki sezimin Batıs ádebiyatındaǵıday ashıqtan-ashıq, tuwrıdan-tuwrı emes, al,

1 Нуржанов П. Бәрҳәма ел-халық дәрти менен жасайтуғын шайыр.-М.Жуманазарова. Кетпек ушын келгенмен. (Қосықлар ҳәм дәстан). –Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2011, Алғы сӛз, 3-5-бб.

34

torına qanshelli bekkem oralmasın, sezim onı bárhama tuwrı jolǵa salıp turadı. Minet, waziypa, juwapkershilik sezimi hámme waqıtta ústinlik etedi. Bunı biz

ásirese M.Jumanazarovanıń muhabbat qosıqlarınan tereń ańlawımızǵa boladı. Mısalı, M.Jumanazarovanıń mına qosıǵına dıqqat awdarayıq:

Biyparwalıq tek te nıqabım, Áy,

áziyzim, sezgeyseń sonı, Tek

ózińde kewil ıqrarım, Mehrimdı kózimnen tanı.1

Al, G.Dáwletovanıń «Muhabbat» qosıǵında qızdıń ishki sezimlerin sırtqa tıs jarıp ayta almaw halatı shıǵıs xalıqları mentalitetine tán formada sáwlelendirilgen. Qarańız:

Kewlim sırın bildirmege batpadım, Beglik tuwın awlaǵıraq atpadım. Sezimlerge tursamdaǵı mayısıp, Bir awız sózińe juwap qatpadım.

Mudam júregimde seni saqladım,

Ózińdi dep sóz marjanın taqladım, Jeńgem házillese qoyshı sonnı,-dep, Al, pinhámi maqtaǵanın jaqladım2.

Házirgi hayal-qızlardıń dóretiwshiliginde táriyp-arnaw qosıqları da salmaqlı orındı iyeleydi. Olarda watan táriypi, qaraqalpaq xalqınıń ataqlı batırlarınıń, gózzal qızlarınıń, belgili shayırlarınıń, elge tanılǵan azamatlardıń obrazı jasalǵan. N.Tóreshovanıń «Qaraqalpaqstanım meniń»,

«Aral qızları», «Qaraqalpaq gózzalları», M.Jumanazarovanıń «Dostıma»,

G.Nurlepesovanıń «Ádenbay aǵaǵa», «Ellikseń», G.Dáwletovanıń «Gúlaysha apa», «Ármanıń seni» h.t.b. qosıqlar táriyp janrınıń kórkem

1М.Жуманазарова. Кетпек ушын келгенмен. (Қосықлар ҳәм дәстан). –Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2011, 50-б.

2Дәўлетов Г. Қыз тахтым. Қосықлар ҳәм поэма. –Тошкент, «Янги аср авлоди», 2009, 96-б.

35

talaplarına say túrde jazılǵan. Olarda atı atalǵan shayırlardıń kórkem obraz jasawdaǵı bir-birine uqsaslıǵı menen ózine tán ayrıqshalıqların da abaylawǵa boladı.

Házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar dóretiwshiliginde peyjazlıq lirika da elewli orındı iyeleydi. Avtorlar báhár, jaz, gúz paslındaǵı máwsimlik ózgerislerdi sáwlelendiriw arqalı insan ómiriniń mánisi menen mazmunı, jasawdan maqset haqqında sır shertedi. Ayrıqsha atap ótetuǵın nárse, qızlar poeziyasında jıl pasılları arqalı insandaǵı muhabbat tuyǵısınıń oyanıw, ayralıq, saǵınısh máwritleri sáwlelendiredi. M.Jumanazarovanıń lirikasında jaz hám báhár paslındaǵı tábiyat muqamları, G.Dáwletova lirikasında báhár paslı, A.Óteniyazova qosıqlarında gúz

ırǵaqları arqalı insandaǵı muhabbat sezimleri tuwralı sır shertiledi.

Házirgi dáwiri hayal-qızlar poeziyasında kórkem forma salasındaǵı izlenislerdiń jemisin de kóriwge boladı. Olardıń shıǵarmaların forması boyınsha eki qatarlı qosıqlar, úsh qatarlı qosıqlar, tórtlikler, bes qatarlı qosıqlar, termetolǵaw formasındaǵı qosıqlar, ǵázzeller h.t.b. túrlerge ajıratıwǵa boladı.

Eki qatarlı qosıq úlgisinde G.Nurlepesovanıń «Abaylan ázizler adamnıń kewli» qosıǵı jazılǵan.

Insannıń kewli-haslında appaq,

Kewildiń naǵısı-súymek, jaratpaq.

Kewil-keń dúnyadur teńew tabılmas, Kewiller keń bolsa dúnya tarılmas1.

Bes qatarlı qosıqlarǵa G.Dáwletovanıń «Jáne báhár keldi», «Tumarisa anajan», «Áziyzim watan» qosıqları mısal boladı.

Tórtlikler házirgi hayal-qızlar poeziyasınıń janrlar sistemasında baslı orındı iyeleydi. Biraq ta hár bir shayır dóretiwshiliginde olardıń bir-

1 Нурлепесова Г. Ақ сағымлар. –Нӛкис: «Қарақалпақстан», 2011, 19-б

36

birinen ózgeshelew, bir-birine usamaytuǵın túrlerin ushıratıwımızǵa boladı. Máselen, N.Tóreshovanıń hám G.Dáwletovanıń tórtliklerin bir-biri menen salıstırıp qaraǵanımızda olar qurılısı boyınsha bir-birinen ózgesherek, forması boyınsha

ǵázzellerge jaqın keledi:

Dana, dana bolmas, názerinen qalsa samal aǵımınıń sál-pál ózgerisi, Bala, bala bolmas, ózi ónip shıqqan taldıń ruwx bermese terbelisi, Lala, lala bolmas, júzindegi uyatı menen álemge bermese shuǵlı, Basshı, basshı bolmas, oylantpasa, soramındaǵı eldiń halı,

kún kórisi1. Házirgi hayal-qızlar poeziyasında awız ádebiyatında hám klassik

ádebiyatımızda bay dástúrine iye bolǵan terme hám tolǵaw janrlarında jazılǵan qosıqlar da belgili orın tutadı. Usı kózqarastan N.Tóreshovanıń «Qaraqalpaqstanım meniń», «Jiyen jıraw monologi», G.Nurlepesovanıń «Ernazar alakóz haqqında tolǵaw», Sh.Payzullaevanıń «Dáwir tolǵawı»,

M.Jumanazarovanıń «Ernazar alakózdiń páryadı», «Muhabbat haqqında tolǵaw» h.t. basqa shıǵarmaların kirgiziwge boladı.

Erkin qosıq formasında jazılǵan qosıqlarda házirgi hayal-qızlar poeziyasında belgili orın tutadı. Bul formada jazılǵan shıǵarmalarǵa G.Nurlepesovanıń «Men qosıq jazsam…», M.Jumanazarovanıń «Náreste»,

«Saǵınısh», «Anajan», «Kózler», N.Tóreshovanıń «Men tunǵısh márte túńildim…», «Áziyzim» dúrkinine kirgen qosıqların jatqarıwǵa boladı.

Men tunǵısh márte túńildim,

Ózimnen,

Bunsha arlı bolıp tuwılǵanımnan,

Bunsha taza bolıp tuwılǵanımnan.

Sebebi,

Bul dúnyaǵa sıymas pákize ruwxlar,

Bul dúnyaǵa hadallıq, insap2.

1Тӛрешова Н. Әзизим. –Нӛкис: «Қарақалпақстан», 2009, 49-б.

2Тӛрешова Н. Сонда, 17-б.

37

Házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar lirikasında ǵázzel janrı da belgili dárejede rawajlanbaqta. Bul baǵdarda N.Tóreshova sezilerli túrde qálem terbetpekte. Onıń eń sońǵı poetikalıq toplamına seksenge jaqın shıǵarmalar kiritilgen bolsa, sonıń eliwge shamalası ǵázzel formasında jazılǵan. Olar tiykarınan muhabbat temasına arnalǵan.

Poeziyamızdaǵı ballada, liro-epikalıq poema, liro-dramalıq poema, dramalıq poema, dástan janrların rawajlandırıwda da hayal-qızlarımız jemisli miynet etpekte. Máselen N.Tóreshovanıń «Qızım-aw», «Tutqın» lirikalıq poeması,

«Yalǵanshı» dramalıq dástanı, «Periyzat», «Analıq haqqında qıssa» shıǵarmaları, Sh.Payzullaevanıń «Quyash atawı» nasırıy poeması, G.Nurlepesovanıń «Qumar ana» tariyxıy dástanı, M.Jumanazarovanıń «Súyinbiyke» tariyxıy tolǵawı, A.Óteniyazovanıń

«Aysultan», «Júreklerde bar muhabbat» poemaları gárezsizlik dáwiri poeziyamızdıń janrlıq ráńbe-ráń formada rawajlanıwına belgili úles bboldı. Shayırlardıń liro-epikalıq shıǵarmaları, poemaları, dástanları, qıssaları, tolǵawları

ǵárezsizlik dáwiri poeziyasınıń janrlıq dúzilisiniń bayıwına xızmet islemekte. N.Tóreshovanıń «Qızım-aw» shıǵarması–lirikalıq poema. Bul poemada da

lirikalıq qaharmannıń jeke táǵdirine baylanıslı tolǵanısları, ǵam–qayǵıları sáwlelengen. Ózine ılayıq ómirlik joldas tabıwda aljasqanın kesh ańlaǵan Yusup joldan shıqqan hayalınıń qolında qalǵan qızınıń táǵdirin oylap qıynaladı.

Qızım-aw

Házir sen qanday oydasań,

Tórtmúyesh diywaldan ótpey tur kózim,

Júregim úziler seni oylasam,

Kúldey ıdıraydı sonshelli kózim1. (44-b)

1 Тӛрешова Н. Ӛзиңнен. Нӛкис: «Қарақалпақстан», 1994, 14-б.

38

Yusup hayalınıń iplas islerine shıdamay úyden shıǵıp ketedi. Qızınıń táǵdine qıynalıp tolǵanıp júrgen kúnlerinde birden úy betinen Xanımnıń dawısı shıǵadı. Dárhal telefonǵa juwırıp miliciya shaqıradı, olar bángilerdi alıp ketedi. Al, Yusup qızın óz qolına aladı. Poemada bayaırman áke obrazı sátli shıqqan. Lirik qaharmannıń ishki debdiwleri sheber súwretlengen. Shayırdıń lirikalıq qaharmannıń jan dúnyasına kire alıw sheberligi oqıwshıda ayanısh sezimlerin oyatadı. Demek, bul nárse avtordıń shıǵarma dóretiwdegi tabısı desek artıqmashılıq etpese kerek.

Poemada syujet izbe-iz waqıyalarǵa qurılǵan. Al, lirik qaharmannıń ómirindegi tragediyalıq waqıyalarǵa baylanıslı onıń ishki sezimleri, tolǵanısları, debdiwleri berilgen. Bul nárse poemanıń bayanlaw qurılısında lirikalıq sıpatlardıń basım bolıwına alıp kelgen. Lirizm shıǵarmanıń syujetlik-kompoziciyalıq qurılısı menen kórkem obrazlar dúnyasında baslı orındı iyeleydi. Sonlıqtan biz onı lirikalıq poema degen janrlıq atama menen belgilegendi maqul kórdik.

Házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasında N.Tóreshovanıń «Tutqın» poeması da avtordıń belgili tabısı bolıwı menen qatar, milliy poeziyamızdıń janrlıq jaqtan jetilisiwin de xızmet isledi. Bul shıǵarma liro– dramalıq poemanıń janrlıq talabına juwap beredi. Álbette, bul shıǵarmaǵa tán janrlıq belgiler qaraqalpaq poeziyası ushın jańalıq emes. Qaraqalpaq poemashılıǵında dramalıq sıpatka iye poema eń dáslep I.Yusupov qáleminen dóregen edi. Keyingi dáwirde onıń «Máńgi bulaq», T.Mátmuratovtıń «Jaqsı adamnın júregi», «Meniń juldızım» shıǵarmaları payda boldı. Olar tek atı atalǵan shıǵarmalardıń ǵana emes, al pútkil qaraqalpak poeziyasınıń úlken tabıslarınıń biri boldı.

Liro-dramalıq poemalardı sıpatlaytuǵın tiykarǵı janrlıq qásiyetler ayrıqsha qızıǵıwshılıq oyatadı. Bunda kópshilik poemalardaǵıday hádiyseni bayanlaw da, lirikalıq sheginis te, qaharmannıń hádiysege qatnası da, avtordıń waqıyaǵa bergen bahası da bar boladı. Demek bul tiptegi poemalar aralas janrdıń bir túri. Lirodramalıq shıǵarma da syujetke,

39

personajlarǵa baylanıslı avtordıń qatnasları da, qaharmannıń oy-sezimleri de, ruwxıy tolǵanısları da berilip baradı. Sonday-aq avtor óz qaharmanlarınıń isháreketlerine óziniń katnasın ashıqtan-ashıq bildirip, olardıń táǵdirine aralasıp ta otıra beredi. Bunı usı tiptegi poemanıń janrlıq tábiyatı kóteredi. Máselen, N.Tóreshova óziniń «Tutqın» poemasında bul aralas janrdın keń múmkinshiliklerin dóretiwshilik penen paydalanıwǵa umtılǵan. Poemada lirikaǵa tán sezimler, qıynalıw hám ókinishler, epikaǵa keń masshtablılıq penen sonshelli dárejede biriktiriledi, olardı ajıratıw múmkin bolmay qaladı. Degen menen poemada qaharmannıń ishki ruwxıy halatın súwretlew bul poemada ózgeshe tús aladı. N.Tóreshova shıǵarmanıń syujetlik jelisi menen lirikalıq sezimlerdi saxnalıq kórinis formasında, dialog úlgisinde bergen. Eger de poemanıń usı kompoziciyalıq

ózgesheligin esapqa alsaq, «Tutqın»nıń liro-dramalık poema ekenligi aydınlasadı. Avtordıń ózi «Tutqın»dı dramalıq poema dep kórsetedi. Degen menen shıǵarmada lirikalıq sheginisler arkalı qaharmannıń ómirindegi keskin momentler onıń ilim jolındaǵı mashaqatlı demleri, ruwxıy dramatizmi, sezimler gúresi berilgenligi, basqasha aytqandalirikalıq qásiyetler dramalıq halatlar menen uyǵınlasqan formada súwretlengenligi shıǵarmanı bizge liro-dramalıq poema dep atawǵa tiykar boladı.

Demek «Tutqın» shıǵarması liro-dramalıq poemanıń talabına juwap beredi degen sóz. Shıǵarma basqaharman Ziyadanıń ruwxıy daǵdarısların, quwanıwı menen

ókiniwlerin onıń óz tilinen bayanlaw menen baslanadı:

…Qulaq qoymaw kerek edi ázelden Part bolıp ketse de hesh bir sózine, Kórinbewim kerek edi kózine Kórinbegenimdi qıldı ma?

Qayda qashsam, shıǵap turar jolıma…1

1 Тӛрешова Н. Тутқын. Драмалық поэма//«Еркин Қарақалпақстан», 1993, 11-декабрь. (endigi mısallar usı gazetadan alınadı).

40