MD hám PQJ / Qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasınıń ideyalıq-tematikalıq hám janrlıq ózgeshelikler

qutıldıq. Bul nárseni sınshı G.Esemuratov M.Jumanazarova qosıqların tallaw arqalı orınlı ilimiy-teoriyalıq juwmaqlar isleydi.

Sonshama ınjıqlıqtan,

Tiyesiz kóp jinime,

Mártlikke dım ıntıqpan,

Urıspań sókkenime.

Bunshama kúyinemen: Qızların xan sorasa, Gellesin alǵan xalqım, Bir teńiz qurıǵansha,

Ǵáplette qalǵan xalqım1

«Kemlik, dárt, arman, telegey teńizdey ashshı haqıyqatlıq qamırday qarısıp berilip turǵan joq pa?!»2

Sınshı G.Esemuratov hayal-qızlar poeziyasınan haqıyqıy «hújdan shaqırıǵı» bolıp jańlaytuǵın qatarlardı dál tańlaydı hám olardaǵı batıllıqtı, ótkirlikti ashıp beredi:

Ólidi, sup-sulıw ármanlar óldi, Óldi, ahdiw–paymanlar óldi.

Óldi hújdan, iyman hám óldi, Bilmedim kim qay derge kómdi3.

Sınshı J.Esenovtıń házirgi qaraqalpaq poeziyamızǵa arnalǵan maqalasında da qızıqlı ilimiy-teoriyalıq pikirler ortaǵa taslanǵan. Onıń atap ótkenindey, «…basqa shayırlarǵa salıstırǵanda I.Yusupov, X.Dáwletnazarov, B.Genjemuratov, N.Tóreshova, M.Jumanazarova, o.Sátbaev, h.t.basqalar bazar ekonomikasına ótiw dáwiriniń qıyınshılıqlardı hám ruwxıy dúnyamızdaǵı qarama-qarsılıqlardı

1Жуманазарова М. Еле мен… Нӛкис: «Қарақалпақстан», 2003, 36-бет.

2Есемуратова Г Поэзияда ҳүжданның жырланыўы, 3-b.

3Жуманазарова М. Жүрегимде дәрт бар. Қосықлар:Нӛкис, «Қарақалпақстан»,1992, 38-б.

11

jasırmastan, ashıq túrde hám kúyinip otırıp jazdı»1,–deydi. Rasında házirgi qaraqalpaq poeziyasınıń, sonıń ishinde hayal-qızlar poeziyasınıń tek ideyalıq-

tematikalıq baǵıtı ózgerip qalmastan, al shayırlardıń óz oy-sezimlerin

sáwlelendiriw usılı hám forması da ózgerdi. Xalıqtıń tariyxına oy juwırtıw, ol haqqında gúyzeliske túsiw, usı arqalı adamlarda óz ótmishin qásterlep biliw sezimlerin oyatıwǵa baǵıshlanǵan kóplegen shıǵarmalar dóretilmekte. «…Batıllıq shayır M.Jumanazarovanıń kópǵana dóretpelerine tán» «…Shayırdıń pikirleri tirdiń oǵınday qadalıwshılıq kúshke iye. Burınları hesh kim ayta almaǵan pikirlerdi batıl ayta alıw, adamlardıń sezimlerine túrtki salıw, usı arqalı biyparwalıqqa kóz basıw-bular oqıwshı qáwiminiń shayırǵa degen húrmetin arttıratuǵın belgiler…»2.

Al, ádebiyatshı, jazıwshı, qaraqalpaq tariyxıy romanların izertlew boyınsha belgili qániyge H.Ótemuratova házirgi hayal-qızlar poeziyası haqqında da jiyi-jiyi pikir bildirip turadı. Ol óziniń «Sen sónbeyseń, poeziya juldızı» dep atalǵan

maqalasında «…shayırlar jazıp atır, lekin sınshılar olardıń dóretpelerin óz

waqtında bahalap úlgere almay atır…

«Begligińdi buzba sen!» dep aqsaqal shayır I.Yusupov qálem terbese, «Ashıq bolmaǵan kim bar?!» dep talantlı qálem iyesi X.Dáwletnazarov oqıwshını yoshlandıradı, N.Tóreshova «Ózińnen» dep húkim shıǵarsa, «Álwıdaǵ aytpayman, muhabbat!» dep M.Jumanazarova álemge jer saladı, G.Nurlepesova

«Qaylardasız, gúmis bulaqlar!?» dep soraw taslaydı. Marhum shayır qız N.Tleovanıń «Aytarım bar» toplamın qolıma uslap otırıp, ózimniń ilimpaz ekenligimdi de, oqıwshı ekenligimdi de umıtaman, kóz jaslarım muqabaǵa tamadı. Saqlań shayırlardı?–dep buyrıq bergim keledi…»

«Qádirleń shayırlardı!»–dep jalınsam deymen… olarǵa qosılıp árman etemen»3,– dep joqarı kóterińkilik penen jazadı. Avtordıń bul maqalasında házirgi dáwirdegi qaraqalpaq shayırları poeziyasınıń rawajlanıw

1Есенов Ж. Ҳақыйқатшыл, руўхы терең сӛз маржанлары ушын//«Устаз жолы», 1999, 13-май; 20-май.

2Есенов Ж. Бул да сонда,

3Ӛтемуратова Ҳ. Сен сӛнбейсең, поэзия жулдызы, poeziya! // «Еркин Қарақалпақстан», 1999. 20-январь;

12

baǵdarları, ideyalıq-tematikalıq, janrlıq-stillik ózgeshelikleri, lirikalıq qaharman obrazın jasawdaǵı ayrıqshalıqları boyınsha dıqqatqa ılayıq pikirleri bar.

Ádebiyatshı T.Mámbetniyazovtıń «Qosıqları kewillerdi terbeydi»1 maqalası N.Tóreshovanıń bir pútin dóretiwshiligine arnalǵanlıǵı menen bahalı. Al, P.Nurjanovtıń «Shayırdıń ishki erkinligi haqqında oylar»2 degen maqalasında bolsa M.Jumanazarovanıń poeziyasına baylanıslı ortaǵa taslanǵan pikirleri oqıwshınıń dıqqattın ózine tartpay qalmaydı. T.Mámbetniyazov atı atalǵan maqalasında N.Tóreshovanıń poeziyası haqqında keń túrde sóz etedi. Avtor bul portretlik maqalada shayır dóretiwshiliginiń rawajlanıw evolyuciyasın durıs kórsete otırıp:

«Nabiyra talapshań. Ol ózine de, basqaǵa da talap qoya aladı. Onıń qosıqları qıyalıy bayanlawǵa qaraǵanda ómirge jaqın. Onıń shıǵarmaların oqıp atırǵanda qosıqtıń turmıstan dórep atırǵanı oqıwshını isendirip otıradı»3,–dep durıs juwmaq shıǵaradı.

Mámbetniyazovtıń durıs atap ótkenindey, N.Tóreshova poeziyamızdıń sóńgı buwınındaǵı M.Jumanazarova, G.Nurlepesova, A.Óteniyazova h.t.b. sıyaqlı shayır qızlardıń aldında kiyatırǵan qálem iyeleriniń biri. Onıń dóretpelerindegi ideyalıq anıqlıq xám batıllık, poetikalıq boyawlardıń kóp túrliligi h.t.b. kórkem qásiyetler shayır stiliniń ózine tánligin ańlatıp turadı.

Házirgi qaraqalpaq ádebiyatında belgili orınǵa iye hayal-qızlar poeziyası

ádebiyatshı sınshılar tárepinen óz bahasın almaqta. Bunda sınshı ilimpazlar hayalqızlar poeziyasınıń baslı tematikalıq ózgesheliklerin, janrlıq qásiyetlerin, lirikalıq qaharman obrazın jaratıwdaǵı izlenislerin úyreniw arqalı búgingi poeziyanıń rawajlanıwında olardıń ornın kórsetip beredi.

1Мәмбетниязов Т. Қосықлары кеўиллерди тербейди//«Әмиўдәрья», 1998, №5, 84-б.

2Нуржанов П. Шайырдың ишки еркинлиги ҳаққнда ойлар//«Қарақалпақстан жаслары», 1998, 8-август.

3Мәмбетниязов Т. Аты аталған мақала, 85-б.

13

I.2. Házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasınıń ideyalıq hám

tematikalıq baǵdarları

Kórkem shıǵarmada jazıwshı jámiyetlik turmıstaǵı, adam táǵdirindegi qanday da bir máselelerdi, problemalardı qozǵaydı. Usı arqalı óziniń aytajaq oy-pikirin, ideyasın alǵa súredi. Sonday-aq jazıwshı kórkem shıǵarmanı dóretiwdiń barısında belgili bir kózqaraslardı, principlerdi basshılıqqa aladı. Olardı ózi jaratqan obrazlarǵa sińdiredi. Demek, kórkem shıǵarmanıń mazmunı temadan, problemadan hám ideyalardan turadı eken. Tema–bul kórkem shıǵarmanıń sáwlelendiretuǵın turmıslıq hám syujetlik materialları bolıp tabıladı1. Al, «Ideya–shıǵarmada qoyılǵan hám jaratılǵan máselelerdiń mazmunınan, xarakterler analizinen logikalıq tárizde kelip shıǵatuǵın juwmaq»2 bolıp esaplanadı. Tema ham ideya bir-biri menen tıǵız baylanısta boladı. Olardıń ekewi de turmıstıń anaw yaki mınaw tárepi haqqındaǵı shayır yaki jazıwshınıń pikirlerin oqıwshıǵa jetkeriwshi qural.

Kórkem shıǵarmadaǵı ideyalıq-tematikalıq kóp qırlılıq onıń kórkem qurılısındaǵı bir pútinlilikke zıyan jetkizbewi kerek. Sebebi, turmıstıń ózinde belgili bir hádiyse basqa bir hádiyse menen óz-ara baylanısqa kirisip, quramalı, kóp qırlı bolǵan jańa hádiyselerdi payda etedi. Sonlıqtan olarǵa belgili bir kózqarastan baha beriw múmkin. Al, «Tematika– kórkem shıǵarmanıń tiykarǵı hám jetekshi teması menen birge oǵan baǵınıshlı bolǵan basqa kishi temalardı da

óz ishine qamtıp, shıǵarmadaǵı ideyalıq–kórkemlik bir pútinlilikti táminleydi»3. Kórkem shıǵarmada súwretlenetuǵın hár bir obraz, hár bir turmıslıq jaǵday ózine tán temaǵa hám oǵan berilgen bahaǵa iye boladı. Usı mániste ádebiy shıǵarma kóp máseleli, kóp temalı hám ideyalı bolıp keliwi múmkin.

Kórkem shıǵarmanıń ideyası da shıǵarma mazmunın sáwlelendiredi. Haqıyqıy kórkem shıǵarmadaǵı hár bir epizod, hár bir obraz, hátteki,

1Járimbetov Q Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2012. 16-b.

2Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Тошкент: «Ўзбекистон», 2002, 105-б.

3Бобоев Т. Бул да сонда, 107-б.

14

bólek detallar da tiykarǵı ideyanı ashıwǵa xızmet etedi. SHıǵarma ideyasın tolıq túsiniw ushın onda súwretlengen waqıya–hádiyseler, obrazlar, detallar haqqında tereń pikir etip kóriw, olardı hár tárepleme talqıdan ótkeriw kerek. Sonlıqtan kórkem shıǵarma ideyası haqqında sóz etilgende onıń usı ózgesheligi dıqqat orayında bolıwı kerek.

Kórkem shıǵarmanıń ideyalıq-tematikalıq ózgesheligin úyrengende onı eki túrli usılda talqılaw múmkin: birinshiden, kórkem shıǵarmada berilgen ideya arqalı shayırdıń niyetiniń, maqsetiniń sáwleleniwi; ekinshiden, shıǵarmada berilgen ideyalıq ózgeshelik. SHıǵarmanıń ideyalıq–tematikalıq ózgesheligin úyrengende usı eki baǵdarǵa itibar qaratıw kerek.

Házirgi dáwirdegi hár bir shayır aytajaq oy pikirin oqıwshıǵa jetkeriwde ózine tán soqpaǵına iye ekenligin kóriwimizge boladı. Hár bir sóz, hár bir detal, hár bir obraz onıń názerinen shette qalmaydı. Olardıń qosıqlarındaǵı kóp ideyalılıq, kóp temalılıq máselesine kelsek, bul baǵdarda da onıń ózine tán jolı bar ekenligin kóriwimizge boladı. Shayırlardıń poeziyalıq shıǵarmaların tómendegi tematikalarǵa shártli túrde bóliwge boladı: a) watan, tuwǵan jer saǵınıshı; b) ıshqımuhabbat teması; v) aqıl-násiyat teması; g) tábiyat teması; d) nalısh qosıqları j) ekologiya teması. Atı atalǵan tematikalar shayıralardıń ideyalıq poziciyasın oqıwshıǵa jetkeriwge xızmet qıladı hám olardıń indvidual stilin de belgilep beredi.

Basqa xalıqlardaǵı sıyaqlı biziń ádebiyatımızda da kópshilik shayırlar watan temasın jırlawǵa óz shıǵarmaların arnaǵan. XX ásir qaraqalpaq poeziyasında bul tema A.Dabılov, S.Nurımbetov, A.Musaev, I.Yusupov, K.Raxmanov, T.Matmuratov J.Izbasqanov, H.Ayımbetov h.t.b shayırlardıń shıǵarmalarında hár tárepleme hám sheber súwretleniwin tapqan. Solar sıyaqlı házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasında da bul tema joqarı pafosta jırlanadı.

15

Shayır M.Jumanazarovanıń «Nókisim», «Xalqım-aw» qosıqlarında Watan– insannıń kindik qanı tamǵan topıraq, onı kamalǵa keltirgen, ómirine máńgi mazmun baǵısh etken teberik mákan sıpatında ulıǵlanadı. Watan-babalarımızdan bizge kelip jetken hám keleshek áwladlarımızǵa miyras bolıp qalatuǵın muxaddes nárse ekenligi uqtırıladı, onı kóz qarashıǵınday abaylap asıraw, oǵan sadıq bolıw ideyaları alǵa qoyıladı. Máselen, shayırdıń «Nókisim» qosıǵındaǵı watan temasınıń tariyxıy shınlıqtı kórkem shınlıqqa aylandırıp kórkem súwretlew táripine bir názer salayıq:

Táriypińdi tap arıdan aǵızsam, Ormanbet biy babam shalǵan qobızsań, Sahrayı kewlime pitken baǵımsań, Nókisim, Nókisim, gózzal Nókisim.1.

Bul qosıqta shayır óziniń súwretlew obyektiniń biri bolǵan «sahrayı kewlime pitken baǵımsań» metafora sıpatında paydalanıp, usı trop arqalı lirikalıq qaharman qálbindegi tuwǵan elge degen sheksiz muhabbattı oqıwshınıń júregine ornalastıradı. Sonlıqtan da onıń oqıwshıǵa degen tásiri kúshli.

Minayxan Jumanazarovanıń shıǵarmalarınıń tárbiyalıq áhmiyeti kúshli. Olar biziń zamanǵa ılayıq tárbiyalanǵan áwlad bolıp jetilisiwimizge járdem etedi, ruwxıy azıq boladı.

Watan hám watanshıllıq teması Gúlistan Dáwletovnıń «Hayal elegiyası» atlı qosıǵında filosofiyalıq tereńlik penen ashıp berilgen.

Qosıqtıń lirikalıq qaharmanınıń kóz aldında-ekologiyalıq daǵdarısqa ushıraǵan ata mákannıń ayanıshlı kórinisleri.

Aq tal shaqasınan úzildi japıraq, Saǵınısh malınǵan muńlı ármanım. Jılǵa-say, salalar qalǵan qańırap,

1 Жуманазарова М. Әлўидағ айтпайман, муҳаббат. Қосықлар. Нӛкис: «Қарақалпақстан», 1997, 36-б.

16

SHor tábiyat-jetim, dártli sıńarım...1

Bul jerde parallelizm usılı qollanılıp, adam menen tábiyattıń halatı bir kózqarastan alıp qaralıp berilip tur.

Lirikalıq qaharmannıń kewlindegi qapalıq tábiyattıń bılaǵaylı kórinisi menen únlesip turadı. Lirikalıq qaharmannıń kewli-«boz duman perde»ge oranǵan bolsa, tábiyattıń halatı-aspannıń nayzaǵaylardan sótilip, nóserlep kóz jasın tógip atırǵanı.

«Gúlistannıń qosıǵın oqıǵan adam biytárep qala almaydı. Sebebi shayıranıń sezimlerge tolı poeziyası biziń kewil sandıǵımızǵa jaqın»,- dep kórsetedi Q.Orazımbetov. Gúlistan Dáwletovanıń qosıqlarında adam táǵdiri probleması baslı orında turadı. Bul ózi tuwılıp ósken mákanınıń mashǵalaları, adamzat dárti menen jasaytuǵın shayıranıń tebirenisleri. Máselen, «Hayallar» qosıǵındaǵı mına qatarlar alımnıń joqarıdaǵı pikirin tolıq tastıyıqlaydı.

Jartı qabırǵadan jaralǵan mártim, Qıyıstırǵan qıyın turmıstıń shártin, Baq-dáwlet, quwanısh, qayǵı hám dártin Qapqa salıp arqalaǵan hayallar2.

Watan hám xalıq probleması, watanshıllıq teması Gúlistan Dáwletovanıń úlken shayırlıq sheberlik penen jırlap atırǵan temalarınıń biri. Ol shın mánisinde óz watanınıń, óz xalqınıń patriot-watanshıl qızı, patriot-watanshıl shayırası.

Insannıń el-xalqı hám watanı aldındaǵı parızı-shayıranıń jırlawǵa sharshamaytuǵın teması.

Tórt reń lipaslı kelbetliseń sen, Altın

ǵáziyneli dáwletliseń sen, Suwlar tolqıp aqsa-sháwketliseń sen, Hámmmege birdeyseń, Ana Jer –Ana3,

1Дәўлетова Г. Сениң дәртиң менен жасайман ҳаял! Нӛкис: «Қарақалпақстан», 2011, 26-б.

2Дәўлетова Г Бул да сонда, 27-б.

3Дәўлетова Г. Бул да сонда, 10-б.

17

dep jırlaydı ol óziniń «Ana Jer-Ana» qosıǵında. Bunda lirikalıq qaharmannıń tuwǵan jerine degen mehir-muhabbattı, ayrıqsha bir súyinishi sheber súwretlengen. Al shayırdıń «Ámiwdáryaǵa shaǵınıw» qosıǵında

Jer Anamız duzdan kórpe jamıldı, Burqıp aqqan suwlarıńdı saǵındı, Duz shańların juwıp áziyz jurtımnıń, Kórset, Jayhun, doynaǵıńda barıńdı1,

degen qatarlardı keltiriw arqalı elimizdegi ekologiyalıq apatshılıq oqıwshıǵa ayrıqsha bir emocionallıq tásirsheńlik formada sáwlelengen.

Ádebiyattıń barlıq janrlarında avtor turmıslıq materialdı óz júregi arqalı

ótkeriwi, óziniń jan sezimi menen suwǵarıwı shárt. Bul lirikaǵa da tán bolıp, onda shayırdıń ruwxıy dúnyasınıń baylıǵı, fantaziyası, joqarı adamgershilik sezimleri epikalıq shıǵarmalardaǵıday basqa personajlar arqalı emes, al shayırdıń lirikalıq

«meni» arqalı beriledi. Mine, sonıń ushın shayır lirikada óziniń oy-sezimlerin keń ráwishte sáwlelendiredi.

Belgili teoretik L.I.Timofeevtiń kórsetip bergenindey, lirikanıń ózinshelligi sonda, ol epos hám dramadaǵıday adamnıń tolıq tamamlanǵan xarakterin emes, al onıń ayırım, biraq eń tiyisli áhmiyetli jaǵdayın súwretlep beredi. Insan ómiri onıń tuwılǵan topıraǵınan, óz xalqınan, onıń túsinik dúnyasınan, ana tilinen saǵalar aladı. Hár bir insan óz eli-xalqı, watanı menen baxıtlı. Bul jaǵday ásirese shayır táǵdirinde ayrıqsha kózge taslanadı. Kórkem shıǵarma oqıwshıǵa óziniń ideyalıqemociyalıq tutaslıǵı menen tásir jasaydı. Usı tutaslıq saqlanbaǵan jerde onıń oqıwshınıń sezim dúnyasına tásiri bosańlaydı. Adamnıń gózzallıqqa bolǵan qushtarlıǵın qanaatlandırıw hám onı kórkemlik álemine engizip jiberiw-

ádebiyatttıń estetikalıq kúshine baylanıslı. Usı ózinshelik shayır qızlardıń lirikalıq shıǵarmalarında ayqın bayqaladı.

1 Дәўлетова Г. Сениң дәртиң менен жасайман ҳаял! Нӛкис: «Қарақалпақстан», 2011, 17-б.

18

Shayır G.Nurlepesovanıń «Tuwılǵan jer», «Ellikseń», «Awılım-qız taxtım» qosıqlarında Watan–insannıń kindik qanı tamǵan topıraq, onı kamalǵa keltirgen,

ómirine máńgi mazmun baǵısh etken teberik mákan sıpatında ulıǵlanadı. Shayırdıń «Watan» degen qosıǵında shayır dáwirdiń, ómirdiń táshwishleri, millet, el, xalıq, Watan táǵdiri haqqındaǵı lirikalıq qaharman tolǵanısları menen oqıwshıǵa oy saladı:

Suw tańqıslıǵınan qıynalsa elim, Daqıl

ónbey kewip qalsa da jerim. Mehirmuhabbetim tasqınlap meniń,

Seni shın júrekten súyemen, Watan! (42-b).

Qosıqta tek watanǵa degen ishki-sezimlerin kórsetilip ǵana qoymastan, ekologiyalıq apatshılıq máselesi, adamnıń insanıylıq pazıyletleri de óz sáwlesin tapqan:

Duzlı shańǵıt mazamızdı alsa da, Aralım tartılıp suwsız qalsa da, Tábiyat ne qıylı záwlim salsa da, Qushaǵıńda mángi qalaman, Watan!

Saǵan sadıq perzent bolaman, Watan (43-b.)

Shayır ushın watan túsinigi hámme nárseden qádirli. Lirikalıq qaharman bul watannıń ıssısında kúyse de, ekologiyalıq daǵdarıs sebepli qıyınshılıqqa dus bolsa da, báribir oǵan sadıq ekenligi attan anıq bilinip turadı.

Watan temasındaǵı qosıqlardı shayır P.Mırzabaeva dóretiwshiliginde de ushıratamız. Usı kózqarastan onıń «Xalqım meniń», «Saǵınısh tolı qálbim», «Watan» qosıqları dıqqatqa ılayıq. Shayır Watan-onda ómir súriwshi insanlar menen qádirli ekenin oqıwshıǵa óziniń qıyınnan qıyıstırılǵan qatarları menen jetkermekshi boladı. Qarańız:

Bir úlke bar topıraǵı altınǵa teń,

Adamları dalasınday peyili keń,

19

Miynet dese tayar turǵan, erki bekkem,

Maqtanıshım-záberdesseń, xalqım meniń1.

Bul qatarlar arqalı shayırda tuwılǵan jerine bolǵan patriotlıq sezimlerine qosa, ana Watanǵa degen maqtanısh sezimleriniń berilgenligin kóremiz.

Házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasında muhabbat temasına arnap jazılǵan qosıqları hár tárepleme dıqqatqa ılayıq. Bul temanıń milliy ádebiyatımızda sáwleleniwi bay ádebiy dástúrge iye. Awızeki ádebiyatımız benen klassikalık

ádebiyatımızda muhabbat qosıqlarınıń álwan túrleri bar2. Bulardı Házirgi qaraqalpaq hayal-qızlar poeziyasında da ushıratamız. Máselen, P.Mırzabaevanıń bul dáwirdegi muhabbat lirikası óziniń biytákirarlıǵı, originallıǵı, girshiktey pák sezimlerge baylıǵı menen ayırılıp turadı. Shayırdıń «Hawazıń telefon arjaǵınedaǵı»,

«Jalǵızgenem», «Baxıt urısı dep…», «Muhabbatımnan», «Jayǵaspay janımnıń», «Dárwazań aldında», «Posalarǵa kómgen demler…»,

«Hayallardıń», «Sen tawlardı súyeseń», «Bir bulaqtı ańsayman», «Izleymen seni», «Seniń» h.t.b. qosıqların muhabbat lirikasınıń jaqsı úlgileri dewge boladı. Bul qosıqlarda lirikalıq qaharmandı bárinen de burın yar jamalı, onıń mehir-muhabbatı muptala etedi. Bul jolda oǵan qálegen dúnyawiy tosqınlıqlar: ósek sózler, jastaǵı ayırmashılıq, jala-bálamatlar, milliy mintalitettiń shegaraları irkinish bola almaydı. Sonlıqtan da «Baxıt urısı dep…» qosıǵındaǵı lirikalıq qaharmannıń:

…Shıǵarıp aldım men shadlı demlerdi, Hámme túsine bermes kewli kemlerdi, Janımnıń jartısı

ózińde ketti,

Shala jan bop júre alsam netti?3

–dep tolǵanıwları onıń lirikalıq kewil keshirmeleriniń tereńliginen dárek beredi. XX

ásir qaraqalpaq poeziyasın izertlewshi S.Axmetov: «Poeziyaǵa 60-

1Мырзабаева П. Бахыт урысы деп… Қосықлар//«Әмиўдәрья», 2000, №6, 70-б.

2Классикалык әдебияттағы муҳаббат лирикасының жанрлық ӛзгешелиги ҳаққында әдебиятшы Қ.Жәримбетов дыққатқа ылайық пикирлерди ортаға таслаған. Қараңыз: Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы.Нӛкис: «Билим», 2004, 106-122-бб.

3Мырзабаева П. бул да сонда. 65-б.

20