MD hám PQJ / Áskerbay Ájiniyazov poeziyası. Ideyalıq-tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri

Dúldil menen búlbildiń,

Mákanı meniń úyimde,

«Qara jorǵa», «Aqboz at»,

Alamoynaq duwtar da, Sóyleydi óner tilinde…1

Bul qosıqtıń buwın sanı - buwınnan ibarat bolıp, oqıǵanda ıqsham oqıladı.

Shayırdıń usı shıǵarmasınan awızyeki ádebiyat dástúrlerine sadıq halda qatnas jasaǵanin, onıń házirgi zaman ádebiyatta da úlken ornı bar ekenligin ańlawımizǵa boladı. Sonıń menen birge Á.Ájiniyazov terme úlgisinde qosıq dóretkende eski dástúrlerdegi qurǵaq aqıl-násiyat aytıwdan góre termeni oqıǵan oqıwshınıń ózi bunnan juwmaq shıǵarıwın qáleydi.

Házirgi qaraqalpaq lirikasında verlibr qosıq forması keń qollanılıp, shayırlar azlı-kópli bolsa da tabısqa erisip atır. Bunday shayırlar qatarına Sh.Seytov, J.Izbasqanov, S.Ibragimov, B.Genjemuratov, Sh.Ayapov, K.Karımov, K.Reymovlardi atap ótiwge boladı. Bul formaniń qaraqalpaq poeziyasında qáliplesiwinde, tabıslı rawajlanıwında joqarıda atı atalǵan shayırlardiń ornı úlken. Verlibr formasında qosıq dóretiwde bul shayırlardiń hár biriniń ózine tán stili, jolı bar. Mısalı, bul formanı ádebiy dóretiwshiliginde sınap kórgen Á.Ájiniyazov bul janrda da tabısqa eristi. Onıń verlibrleri oqıshını jalıqtırmaydı. Sebebi, shayır qosıqtiń tek sırtqı formasın tańlap qoymastan, ondaǵı (qosıqtaǵı) sózlerge, olardıń mazmunina úlken funkciya júkleydi, intonaciyaǵa kúshli dıqqat awdaradı. Mısalı,

Á.Ájiniyazovtıń mına verlibrine dıqqat awdarayıq:

Basqlardan ayırmam:

Men-

Shákirtsiz shayırman,

1 Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009, 106-бет

52

Talaban kóp,

«tálába» kóp, Meni ustaz sanaǵan,

shákirtlikke mash kelmedi, arasınan-

bir adam. Qol-ayaqtan,

Mayırsań da, talantımdı mayırmań, Napaqamnan ayırsa da, Ne qılayın,qayil’man, Dúnya-maldan,

Ayır meni,

Ilham-yoshtan,

Ayırmań.1

Haqıyqattan da, qosıqta shayır lirikalıq qaharman obrazında ómiriniń ájayıp máwritlerin ótkergen adamnıń filosofiyalıq oyların ishki keshirmeler arqalı verlibr formasında sheber jetkeredi.

Bunda shayır qosıqtıń hár bir qatarındaǵı sózlerdi kúshli intonaciyaǵa qurǵan, tákirarlanıwshı «ayırmań» sózine ayrıqsha logikalıq pát tásiri menen, ayriqsha intonaciya menen beredi, sol arqalı lirikalıq qaharmannıń ishki tolǵanısları hár tárepleme ótkirlesedi. Ásirese, poetikalıq qaytalawlar arqalı shayır lirikalıq sezimlerdi sheber jetkeredi.

Shayır «Aq qosıq degen usı ma?» degen qosıǵinda ádebiyattıń erkin qosıq janrına óziniń kó-qarasın erkin qosıq úlgisinde jetkerip beredi:

Men aq qosıq jazaman. Jazǵim kelse,

Shala saqaw kimseniń, salańlaǵan-

1 Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009, 110-бет

53

Qayıstay uzın tilin-tıyıw ushın, Ózimniń de tilimniń sınıwı ushın,Sen aq qosıq jazasań, bir kitapqa-

«Dawamı bar bir qosıq» sıyıwı ushın, Men, aq qosıq jazaman,

Lapızı keń Araldıń bayaǵı aq tolqınınday,

Qosiǵımnıń quramı tutasliǵı-

Ala moynaq duwtardıń alqımınday!

Aytaman qále, yaki qáleme sen:

Qosıqtı aq, sarıǵa bólemeken,

Pushkin, Berdaq, Abbazlar,-

Alańǵasar,

Shekspir, Shiraziyler shala ma eken.

Usı ulama shayırlardıń,

Jazıp ketken bir awız qosiǵına,-

…Aq qosıǵım jortqanda jolıń bolsın, Qánekey so, bayraqtan oza berseń, At sırı iyesine málim bolsın.1

Shayır Á.Ájiniyazovtıń bir qansha qosıqları joqlaw janrıniń bir kórinisi bolǵan marsiya janrında jazılǵan. «Amanat» toplamındaǵı «Bul dúnyaniń qonaǵımız bárimiz» atamasındaǵı bólimdegi «Ana»,

«Yadıgarlıq», «Shayır ediń», «Xoshlasıw», «Perishte», «Xosh bol, veteran», «Jaqsı bala birew bolsa - ózi ediń» hám t.b. qosıqları usı janrdıń barlıq talaplarına juwap beretuǵın hám shayırdıń ruwhı sińdirilgen dóretpelerinen esaplanadı.

Sonday-aq, Á.Ájiniyazov poeziyasında ózi at qoyıp ataǵan janrlarınan

«shaǵın poema» («Qız ketken»), «publitsistikalıq poema»

1 Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009, 108-110-бетлер

54

«Ármanǵa aylanǵan Aral» hám ballada «Dańq baytalı» janrlarında qálem terbetken.

Shayır Á.Ájiniyazov poeziyasında dástúriy janrlardı hám jańadan sintezlew arqalı payda etilgen janrlar kópshilikti quraydı. Biz bul jumısımızda olardıń barlıǵın kórkem analızge tarta almadıq. Sonlıqtan, shayır poeziyasındaǵı janrlardiń kórkem ózgesheligin úyreniw ele izertleniwin kútip turǵan máselelerdiń biri esaplanadı.

55

JUWMAQLAW

XX ásirdiń 50-60 jıllarında qaraqalpaq ádebiyatında jańa baǵdardaǵı tendenciya júzege keldi. Insannıń ishki álemin barınsha sáwlelendiriw, sózge jańa kórkem qatnas jasaw hám súwretlewde obyektiv sharayatlar menen esaplasıw qubılıs sıpatında payda boldı. Bul dáwirde qaraqalpaq poeziyazında da jańasha rawajlanıw kózge taslandı. Usı dáwirdedóretiwshilik etken Á.Ájiniyazov poeziyası da ózi jasap dóretiwshilik etken dáwir qaraqalpaq ádebiyatı ushın úlken jańalıq boldı. Shayırdiń dóretiwshiligin ideya-tematikalıq, janrlıq jaqtan úyrene otirip tómendegidey juwmaqlarǵa keldik:

Birinshiden, Á.Ájiniyazov poeziyasında onıń lirikalıq shıǵarmaları baslı orın iyeleydi. Shayır lirikalıq shıǵarmalarında tek ǵana bir ideyalılıqtan, bir temalılıqtan qashadı. Sonlıqtan onıń qosıqlarınıń ideya-tematıkasın úyrengende qosıq teksitiń mazmunın tek bir kóz-qarastan úyreniw múmkin emes. Shayırdıń bir shıǵarmasınıń ózi bir neshe ideyalardı sáwlelendiredi. Shayır lirikasında gózzallıqtı jırlaw, insannıń ishki álemin joqarı bahalaw, ullı adamgershilik ideyaların hám insaniyatlıq qádiriyatlardı ulıǵlaw sıyaqlı máseleler ortaǵa taslanadı, Watan súyiwshilik, batırlıq, doslıq, muhabbat, miynet súygishlik, paraxatshılıq, hadallıq hám taǵı basqa ideyalar óz sáwleleniwin tapqan. Ránbáreń tematıkalardaǵı bul lirikalarında Á.Ájiniyazov oy-pikirdi jetkerip beriwdiń ózine tán usıllarınan paydalanadı.

Ekinshiden, shayır Á.Ájiniyazov lirikasında mazmunı boyınsha bir neshshe janrlar qollanılǵan. Shayırdıń qosıqlarında tema tańlaw ózgesheligi de oy-pikirdi jetkerip beriwdiń bir usılı bolıp, bunda shayırdıń kórkem-stillik izleniwleri kózge taslanadı. Mısalı, «Topıraq» qosıǵında tiykarında topıraq haqqında sóz bolıw menen birge, al tuwılǵan jer, watanǵa bolǵan saǵınısh máselesi óz sáwleleniwin tabadı. Shayır qosıq basında topıraqti sıpatlay otırıp (ekspoziciyadaǵı sıyaqlı), qosıq

56

aqırında birden pikirge burılıs jasap, gúlge tuwılǵan jeriniń sıpatların salıstıradı. Bunda shayır topiraq detalı arqalı watan obrazın jaratadı. Usı sıyaqlı kórkemlik izleniwlerdi shayır shıǵarmalaınan kóplep ushıratıwımızǵa boladı.

Úshinshiden, Á.Ájiniyazov qaraqalpaq poeziyasında bir neshe qısqa kólemli poemalardıń da avtorı. Onıń «Qız ketken» publitsistikalıq poeması, «Ármanǵa aylanǵan Aral» hám t.b. poemaları qaraqalpaq poeziyasında poema janrın kórkemligin hám syujetlik-kompoziyaciyalıq jaqtanshólkemlesiwin joqarı dárejede jetkerip berip rawajlandırǵan shıǵarmalardan boldı.

Tórtinshiden, Á.Ájiniyazov qaraqalpaq ádebiyatında burınnan kiyatırǵan shayırlıq dástúrdi dawam etip didaktikalıq janrdaǵı, jámiyetlik lirikadaǵı qosıqlardı jazıw menen birge, folklordaǵı hám jazba ádebiyattaǵı bir qansha janrlardı óz kórkem izlenisleri nátiyjesindesintezlep, jańasha mazmunda hám formada qollandı.

Mısalı, qaraqalpaq xalıq awızyeki dóretiwshiliginde qollanatuǵın termetolǵawlardi óz individualestetikalıq oy-pikir izlenisleri menen rawajlandırıp jańa mazmundaǵıqosıqların dóretti.

Á.Ájiniyazovtıń kórkem izlenisleri onıń qosıqlarınıń tek ishki formasında

ǵana emes al sırtqı forma ózgesheliklerinde de kórinedi. Onıń qosıqlarındaǵı bul

ózgeshelik shayırdıń óz qosıqlarına hár túrli uyqas hám bántlik formalardı taba biriwinde kórinedi. Ol poeziyamızda siyrek shayırlar qálem terbetken verlibr forması menen birge, bir neshe birbirine uyqas tártibi de, buwın sanı da, bántlik

ólshemi de tuwra kelmeytuǵın formalardı bir lirikalıq shıǵarmaǵa jámlep, oypikirdi jetkeriwde kompoziciyalıq pútinlikti támiynlegen jańa formalardı qollanadı.

Besinshiden, shayır Á.Ájiniyazov ádebiyat maydanında publicist sıpatında da belgili bolıp, «Shaxamannıń shınjırlı sharwaları» atlı kitabı járiyalanadı. Degen menen onıń ádebiyatqa qosqan úlesi poeziyalıq shıǵarmalarınıń salmaǵı menen belgilenedi.

57

Bul jumıs qaraqalpaq poeziyasına ádebiyattıń baslı maqseti bolǵan insan hám onıń ishki álemin, barlıǵın sáwlelendiriwde jańasha kórkem qatnas ornatqan shayır Á.Ájiniyazov dóretiwshiliginiń poeziya tarawındaǵı kórkem izlenisleriniń ayrım máselelerine arnaldı. Á.Ájiniyazov dóretiwshiligi ádyediyatımızda ele bahasın tolıq alǵan joq. Sonlıqtan shayır dóretiwshiligin ele de keń hám tereń úyreniw

ádebiyatımızdaǵı áhmiyetli máselelerdiń biri dep oylaymız.

58

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Каримов И. А. Бизнинг бош мақсадимиз жамиятни демократиялаштириш ва янгилаш, мамлакатни модернизация ва ислоҳ этишдур – Тошкент, «Ўзбекистон», 2005.

2.Каримов И. А. Жоқары мәнаўият – жеңилмес күш. Тошкент. «Маънавият», 2008.

3.Адабий турлар ва жанрлар.Уч жилдлик. 2-жилд. Лирика, Тошкент, «Фан», 1992.

4.Ахметов С. Талантқа талап Нөкис, «Қарақалпақстан», 1986.

5.Ахметов С. Қарақалпақ әдебий сыны. Нөкис, «Қарақалпакстан», 1994.

6.Ахметов С. Қарақалпақ совет поэзиясы. Нөкис, «Қарақалпақстан»,

1988.

7.Ахметов С., Есенов Ж., Жаримбетов Қ. Әдебияттаныў атамалырының ўорысша-қаракалпақша түсиндирме сөзлиги. Нөкис, «Билим», 1994.

8.Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Тошкент, «Ўзбекистон», 2002.

9.Бобоев Т. Шеър илми таълими. Тошкент, «Ўқитувчи» 1996.

10.Есенов Ж. Поэзия жулдызы, Нөкис , «Билим», 2003.

11.Жамол Камол. Лирик шеьрият. Тошкент, «Фан», 1986.

12.Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық ўөзгешеликлери ҳәм раўажланыў ратыйхы. Нөкис, «Билим», 2004.

13.Иззат Султан. Адабиѐт назарияси. Тошкент, «Ўқитувчи», 1986.

14.Quranov D. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent. Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004.

15.Квятковский А. Поэтический словарь, Москва, «Сов. Энц.», 1966.

16.Литературный энциклопедический словарь, Москва, «Советский энциклопедия». 1987.

17.Литературный энциклопедический словарь. Москва, «Русский язык»,

1986.

59

18.Лотман Ю.М. О поэтах и поэзии. Анализ поэтического текста. Статьи.

Исследования. Заметки. Санкт-Петербург, «Искусство-СПБ», 2001.

19.Мамбетинязов Т. Жана қаракалпақ поэзиясы ҳәм дәўир талабы. Нөкис

«Билим», 1994.

20.Муратбаев Қ. Қарақалпақ поэзиясында қосық ҳәм қурылысы. Нөкис, «Қарақалпакстан», 1977.

21.Носиров. О., Жамалов С., Зиѐвиддинов М. Ўзбек классик шерияти жанрлари. Тошкент, «Ўқитувчи», 1979.

22.Оразымбетов Қ. Қосық теориясы. Тошкент. Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашириѐти, 2010.

23.Оразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында көркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы. Нөкис, «Билим», 2004.

24.Пахратдинов Д. И.Юсупов төртликлери. Нөкис, 2005.

25.Расулов. Бадиийлик-безавол янгилик. Илимий-адабий мақолалар,

талқинлар, этюдлар. Тошкент, «Шарқ», 2007.

26.Тимофеев Л. М. Основы теории литературы. Москва, «Просвещение»,

1971.

27.Туйчиев У. Узбек поэзиясида аруз системаси. Тошкент, «Фан», 1985.

28.Турдыбаев Қ. Ғәрезсизлик дәўириндеги қарақалпақ поэзиясы. Нөкис, «Қарақалпақстан», 2004.

(Библиографиялық көрсеткиш. 1950-2010 ж.ж), Нөкис, «Қарақалпақстан»,

2010.

30.Умуров Ҳ. Адабиѐт назарияси. Тошкент, «Шарқ», 2002.

31.Хайддеггер М. Разговор на просѐлочной дороге. Москва, «Высшая школа», 1991.

32.Ҳотамов Н., Саримсақов Б. Адабиѐтшунослик терминларининг русча-

ўзбекча изоҳли луғати, Тошкент, «Ўқитувчи», 1970.

33.Худайбергенов К. Дәўир ҳәм парыз. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1987.

60