MD hám PQJ / Áskerbay Ájiniyazov poeziyası. Ideyalıq-tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri

Iymanım, ikramım – xalıqlar doslıǵı.1

Yaǵniy, shayır tek jeke óziniń quwanıshin hám kózqarasın bildirip ǵana qoymay, ulıwma xalıq atınan sóyleydi. Shayırdıń bul dúrkindegi qosıqları qatarınan «Taw talantlı Qırǵizstan», «Túrkmenstan», «Xorezm»,

«Tashkent», «Qazaqtıń kóńili darxan dalasınday», «Azatlıq dabılın qaq Chili mártleri», « «Afganlı» internacionalıst jaslarǵa» hám t.b. qosıqları orın alǵan.

Mısalı:

Doslıq dushpanınıń moynın úzeyik,

Tuwılǵan jer! Topıraǵıń teberik!

Biz áwladı-bir atanıń Xorezm,

Sen-óz úyim, óz Watanım Xorezm. («Xorezm»)

Sóz baslayman aq buwdaydan, aq nannan,

Sebep «shala qursaq» ósken adamman, Sálem Alma-atanıń ala tawına,

Sálem qazaq, Nókisli bir balańnan2. («Qazaqtiń kóńili darxan dalasınday»)

Babam qızıq ırım islep,

Mına sózdi aytqan dáslep:

«-Aq-qarası bajırayıp, Egiz bala tursın-depti- Bas kiyimnen ajıralıp» Al, negedur dúzdı sholıp,Eki tawdı tawıp bolıp, Ala tawdı saǵan berip, Qaratawdı maǵan bergen, Bala janlı bayǵus babam,

1Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009. 195-196-бетлер

2Сонда, 197-бет

32

Ekkimizdi teńdey kórgen,

Eli-xalqın jıyıp alıp,

At shaptırıp, atan soyıp,

Toy toylaǵan, bázim qurǵan,

(Tuńǵish perzent tuwılǵanda,

Toy bermeklik sonnan qalǵan)1 («Taw talantlı Qirǵizstan»)

Aytsam eger sózdiń haǵın,

«Xosh keldiń,qutlı qonaǵım»- Degen sózge talmas jaǵım! Meniń ushın tuwısqanı m, Júregimnen jay alǵanıń, Hár nárseden abzal janım, Túrkmenstan!

Túrkmenstan!2 (« Túrkmenstan»)

Shayırdıń doslıq haqqındaǵı qosıqlarında ózbek, qazaq, qırǵız, túrkmen, afgan hám Chili xalıqlarınıń boylarına sińgen ádetlerin ulıǵlaw, ol xalıqlardan shıqqan ullı adamlar, oyshıllardi sóz etiw arqalı tatıwlıq, doslıq máselesin birinshi orınǵa shıǵaradı.

Biz, shayır Á.Ájiniyazovtıń qosıqlarına kóz juwırtar e kenbiz, onda bir neshe tematıkalardı kóremiz. Solardan ekologiya temasında tábiyatımız kórinisi ayrıqsha Aral ekologiyası teması hám tábiyatti qorǵaw ideyası tiykarǵı orındı iyeleydi.

Aral mashqalası - bul biziń jámiyetimiz tarıyxında «Tubalawshilıq dáwiri» dep atalǵan waqıtta payda boldı. Bul mashqala jámiyet penen tábiyattıń rawajlanıw nizamlılıǵın túsinbewshiliktiń nátiyjesi.

1Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009. 197-бет

2Сонда, 205-бет

33

Tubalawshilıq dáwirinde adamzattıń oylawında, psixologiyasında bir táreplemyelik kelip shıqtı. Adamlar ózleriniń asırawshısı - Aral teńizi itibarsızlıqtıń saldarınan qurıy basladı, bunıń sebebi, Ámiwdárya hám Sırdáryanıń suwınıń ısırapkershilik penen paydalanıwd’ıń nátiyjesi ekenligin hámme biledi.

Shayır «Sálem Aral, suwda juldız janǵan jer», qos’ıǵında hám

«Ármanǵa aylanǵan Aral» publitsistikalıq poemasınan fragmentte dáryanıńqanday qúdiretke iye bolǵanın oqıwshı kóz aldına súwretlep, Araldıń suwsızlıq halatına keliwiniń sebeplerin tereń lirizm hám tragizm menen jırlaydı. Mısalı:

…Ayttı: «Júwenleymiz Jáyhun dáryanı, Shash etekten shashlaymız mol dúnyanı, Shólistandı shámenzarlı baǵ etiw – Awqam xalıqlarınıń erki, ármanı»… Sóytip olar

«doslıq tonın» búrkyendi.,

«Hash dva O» qum qoynında órtendi, Saǵadaǵı «sulıw soqır» saǵallar, Tábiyattı eskermedi erteńgi.1

- degen qatarlarda shayır tárepinen ashshı haqıyqatlıqtı buljıtpastan hám oǵan artıqsha qosımtalar qospastan batıl aytılǵan pikirler esaplanadi. Shayır turmıs haqıyqatlıǵın kórkem shınlıqqa aylandırǵan.

«Qayta qurıw» dáwiriniń qurbanına aylanǵan Araldıń ashshı táǵdirine ashınǵan shayır tarıyx muǵallimi Tańsıqbay Allamuratovqa arnawında insaniyattıń tábiyat aldında etken úlken qáteligine nalınadı:

Bala dep qaramay oqıwshılarǵa, Haqıyqatın aytıw kerek olarǵa, Qayta qurıp alıw múmkin kóp isti,Al, tarıyxti qayta qurıp bolar ma?1

1 Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009, 340-бет

34

Qosıǵınıń pátiwası, duzı edi, Úmitimniń Aqquw, qońır ǵazı edi,Tek bir úydıń maqtanıshı emes ol,

Ol – pútkil dúnyanıń erke qızı edi.2

Haqıyqatında da, Ámiwdáryanıń qurıwına ózlerimiz sebepshi boldıq. Onı kóz-kóreki biyparq sarpladıq. Aqıbetinde onıń aqpay, tartılıp qalǵanına endi janımız ashıp atır. Bunı tábiyattıń insanǵa bergen qatań jazası dep aytsaq ta boladı. Shınında da, qosıq kúshli lirizmge hám tolǵanısqa bay. Shayır ápiwayı adamnıń elestirmeytuǵın hám itibarbermeyitǵın nárselerin kóre biliw hám seze alıw uqıbına iye. Bul shayırdıń úlken jetiskenlikke erisken tabıslarınan esaplanadı.

Shayır teńizdiń duzlı qumǵa aylanıp, adamlarǵa tiygizgen suwsızlıqtıń ashshı azabın aytıw menen birge kópshilikti úmitsizlikke túsiwge bolmaytuǵinlıǵın eskertedi. Qosıqlarınıń juwmaǵında jaqsı sezimler taba alǵan. Mısalı:

Házirshe bul gápti qoya turayıq, Attıń basın Aqdáryaǵa burayıq, Adam, Jámiyet, Tábiyat bir pútinlik,Biz onı sáykeslep qayta qurayıq.3

Á.Ájiniyazov ta basqa shayırlar sıyaqlı tábiyat kórinisin óz dóretiwshiliginen shette qaldırmadı. «Gúz» atlı qosiǵında tábiyattıń ájayıp kórinisin sheberlik penen súwretlegen, hátte shayır gúzdiń sulıw kórinisine óziniń ómirindegi sátsizliklerin de sińdirip, lirikalıq qaharmannıń halatı menen sáykeslendirip súwretleydi, gúz máwsimi menen birge ótip baratırǵan waqttı da aytpaqshı boladı. Bul gúz tek

ǵana jıl

35

máwsimi bolıwi menen birge adamnıń ótken bir báhári, endi qaytıp kelmesligin eskertpekshi boladı. Bul keltirilgen pikirler tómendegi qosıq qatarlarında kórinedi.

Mısalı:

Qız qılıqlı báhár menen jaz ótip,Sen jatırsań jas kelindey naz etip, Ústińnen qublaǵa qaytqan ǵaz etip,

...Qus - Aralsiz, qız – bolmaydı tórkinsiz!

… «Bes qonaq»ta urdı «qazanıń» seniń, Óziń, meniń, dawası yoq dártim gúz…1

Qosıqta jáne de elimizdiń bayliǵi, milliy maqtanıshı bolǵan salı hám paxta qırmanlarınıń gúzdegi kórinisi úlken sheberlik penen súwretlengen.

Sonday-aq, haywanatlarǵa, ósimliklerge, tábiyat qubılıslarına baylanıslı dóregen qosıqları kóp. Máselen, «Jamǵır jazǵan qosıq», «Paxta haqqında qosıq», «Gúl», «Peyzaj», «Báhár sezimleri» hám t. b. Shayır tábiyat temasındaǵı qosıqlarında tábiyat kórinislerin qurı bayanlaw emes, al onı insan táǵdiri, adamzat jámiyeti menen birge baylanıstırıp rawajlandıradı. Bizińshe bul shayır dóretiwshiligindegi tábiyatlirikasınıńózine tán ózgesheligi bolsa kerek.

Sonday-aq, shayır tábiyat kórinisleri arqalı insannıń ómirine filosofiyalıq kóz-qaras bildirmekshi boladı. Yaǵnıy insan jasap ótken ómiriniń bir bólegi tábiyat ekenligin uqtırmaqshı boladı.

Suw aǵadı, aǵar salmadan, Men telmirip qarayman oǵan,Nege deseń usı aǵıstan,

Ómir sırı «kóriner maǵan…»2

1Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009, 250-бет

2Сонда, 244-бет

36

Shayırdıń tábiyatqa baylanıslı qosıqlarında ápiwayı detallar arqalı tereń mazmun sóz etilgenin kóremiz.

Á.Ájiniyazov lirikasında ayralıq teması, jaslıqtı kúsew, balalıqtı kúsew, ananı saǵınıp qumsaw, tuwǵan jerdi saǵınıp qumsaw kórinislerindekórinedi.

Jaslıqtı kúsew, yaǵniy jaslıqtıń eń ilahıy baylıǵı esaplanǵan muhabbat saǵınıshı, ayralıǵi sóz etilgen qosıqlarında waqıt ótkeni menen muhabbattıń ólmeytuǵını, máńgiligi, lekin hár bir adam óz jolı, óz táǵdiri menen ǵana jasap

ótetuǵinliǵi sóz etiledi. «Balalıq»,

«Samat awılınıń sahibjamalı» qosıqlarında balalıq shaqlarındaǵı sada muhabbat,

ıshqı sezimlerin janlandıradı.

Uzın kamzolı bar belin qınaǵan,

Kózi ótkir edi meni sınaǵan,

Ol súttey pák, súp-súykimli qız edi,Meniń bala juregime unaǵan.1

Á.Ájiniyazov poeziyasında muhabbat teması názik sezimler, bálent párwaz benen jırlanadı. Sebebi shayır jeke ómirinde muhabbat babında sátsizlikke ushıraydı. Bir ómir usı sátsizliktiń qurbanı bolıp, jaslıǵındaǵı muhabbatın ańsap, jırlap ótedi. Sonlıqtan, shayır poeziyasında muhabbat hám ayralıq bir-birinen ajıralmas tárizde jırlanadı. Onıń muhabbat haqqındaǵı qosıqlarında súygen yarına bolǵan sezimleri de pák hám máńgi jas halında sáwlelengen. Mısalı:

Ay-hay ayralıq azarı,

Bárshe nárseden mazalı,

Máńgi hayat – senlik ıshqım

Basqası… bári tozadı,

1 Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009, 131-бет

37

Sol máwrit yadıma túse beredi…1

- dep óz sáwer yarınan ayra túsken lirik qaharman menen gezlesemiz. Yaǵnıy,

ómir hár kimdi óz jolına jetelep ketetuǵını, táǵdirdiń buyrıǵı ǵana iske asatuǵının esletedi.

Ulıwma shayırdıń muhabbat temasındaǵı qosıqlarında qurǵaq shawqım, kúydim-jandım sıyaqlı bazı-bir qatarlar ushıraspaydı. Al, kerisinshe ápiwayi muhabbat sezimi saǵınısh, ótkinish, jaslıq dáwir haqqında sóz etilgenin kóremiz.

Milliy ǵárezsizlik dáwirlerinde bir tutas qaraqalpaq poeziyası, sonıń menen birge Á.Ájiniyazovtıń dóretiwshiliginde dástúrlerge sadıq túrde dáwirdiń dinamıkasın, onıń barlıq unamlı hám unamsız tárepin hadallıq penen súwretlew dawam etti. Ol turmistaǵı orın alıp atırǵan hesh bir nuqsan hám kemshiliklerdi jasırip qalmadı.

Naǵız talantlı sóz sheberleri, sóz naǵıshi menen oy tolǵaytuǵın qálem iyeleri mudamı turmis hádiyseleriniń, jańa faktlerdiń de ishki astarına úńilip, bulardıń adamlar minez-qulqına, dáwirdiń ádep-ikram-lıq kelbetine qalay tásir etip atırǵanliǵına oy júritedi, erkin túrde oylaydı. Jalań shaqırıq, siyasıy publitsistikalıq súren emes, al ádebiyat penen poeziyadaǵı ǵárezsiz pikirlew degenniń ózi de usınnan kelip shıǵadı.

Shayır Á.Ájiniyazov qıyalıy obrazlardi zamanagóylestiriw hám olardıń obektivligin ótkirlestirip kúsheytiw ushın bulardı shın turmıs waqıyaları hám kórinisleri menen sheber qarıstırıp, sintezlep súwretleydi. Ǵárezsizlik hám onıń bergen inamlarına arnalǵan qosıqlarına shayır jańa zaman ruwxı menen suwǵarılǵan xalıqtıń milliy koloritin engize otırıp kótergen barlıq máselelerine, dóretpeleriniń pútkil sociallıqjámiyetlik sıpattı da, filosofiyalılıqtı da, házil-shını aralas quwnaqlıq, yumor-satıralıq belgilerdi de endire biledi.

1 Сонда, 135-бет.

38

Shayırdıń ǵárezsizlik ideologiyasın jırlawǵa arnalǵan lirikalarıniń tiykarǵı ayırmashilıqlarınan biri – ol qosıqlardıń mazmunı jámiyetliksiyasıy xarakterge iye. «Ǵárezsizlik haqqında terme qosıq», «Ǵárezsizlik mushayrası», «Ǵárezsizlik tolǵawı», «Ǵárezsizlik ǵazzeli», «Ǵárezsizlik gimni», «Ǵárezsizlik bayramları» hám t.b. qosıqlarında tek ǵana erkinlik haqqında emes, al watan, tuwǵan jer temaları da sóz etiledi.

Ótmishtegi ullı shaxslar menen bir qatarda shayır ózi diydarlasqan, búgin aramızda joq insanlardıń boyındaǵı jaqsı qásiyetlerdi yadına aladı, ol ájayıp insanlardıń jarqın esteliginiń xalıqtıń yadında uzaq jasaytuǵinlıǵina isenedi. Ajiniyaz, Berdaq, A.Dabılov, I.Yusupov, B.Qayıpnazarov sıyaqlı shayırlar, arxitektor O.Tóreniyazov, músinshi hám súwretshi D.Tóreniyazov, usta A.Xojanazarov, xudojnik I.Qıdırovqa, qosıqshılar M.Sapaeva, T.Doshumova hám t.b. xalqımızdıń belgili insanları hám Ernazar alakóz, Aydos, A.Dosnazarov, mámleketlik isker Q.Kamalov, kúlki ustaları Palwaniyaz aǵash quyrıq, Shamurat

Ótemuratov sıyaqlı ózi adamgershiliktiń etalonı dep tanıǵan tarıyxıy shaxslardıń portretlerin óziniń olarǵa degen jan sezimleri arqalı beredi. Bul insanlardıń qanday qásiyetleri menen xalıq tarıyxınan ullı adamlar sıpatında orın alǵanın haqıyqıy shayırlıq júrek penen bayanlap beredi. Mısalı:

Aral dep awqamǵa dawrıq saldıń sen, Sibirdiń suwların sorap kórdiń sen, Aral ushın kóp dóhmetke qaldıń sen,Jalǵan kóp jasamas, Qállibek aǵa.

Watanıńa oń kóz benen qaradıń, Mudam xalıqtıń jay-jaǵdayin soradıń,Orınlanip barlıq maqset-muradıń, Ilaya, júz jasa, Qállibek aǵa.1

1 Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009, 149-бет

39

Á.Ájiniyazov 1941-1945-jıllarda bolǵan ekinshi jer júzlik urıstıń zardaplarınıń «dámin» tatıp kórgen insanlardıń biri. Sonlıqtan onıń poeziyası nadurıs teması, paraxat turmıstı qádirlew ideaları kóbirek kózge taslanadı. Shayır nadurıs hám paraxatshılıq temasın jırlaytuǵın qosıqların súwretlep beriwde birbirine usamagan jollardı tańlaydı. Mısalı, onıń

«Qatar qızlarǵa» lirikasında tiykarǵı másele urıs djáwiriniń qıyınshılıqlarına baylanıslı e rte erjetken qızlardıń táǵdiyri, pákligi sóz etiledi.

Kóbiń: sol nárseni árman etesiz,

«Óz úyimde er jyettim, - dep ákesiz,Sonda da qız bolıp óstiń qátesiz, Qırqınshı jıllardıń qızǵaldaqları.1

Shayırdıń bir neshe qosıqlarında paraxatshilıq máselesi jırlanadı.

«Jeńis qosıǵı», «Biz dúnyaǵa ornatamız tınıshlıq», «Dúnya xalqına» qosıqlarında pútkil adamzat ushın tınıshlıqtıń eń aǵla nárse ekenligin aytadı.

«Qanatlı pershing»ler tartsın sazayın! Men olarǵa ayıpnama jazayın, Urıs otın sóndiriwge sep bolsa – Ózim iyne menen qudıq qazayın!

Dushpanlar almasın kózdiń tasasın,

Tóńkerip almayıq tózim kesasın,

Qáwip-qáter, qorqıw degendi bilmey,

Adamlar dúnyada erkin jasasın.2

1Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009, 187-бет

2Сонда, 210-бет

40

qarasaq, olarda ideyalardıń sarras hám ayqın berilip turǵanlıǵın kóremiz. Bul ideyalar jaqsılıqqa xızmet etiwshi, oqıwshını adamgershilikli bolıp jasawǵa shaqırıwshı ideyalar bolıp tabıladı hám olar ulıwma adamzatlıq qadiriyatlar menen ushlasıp ketedi. Á.Ájiniyazovtıń lirikalıq qaharmanı usı ózgerislerge tolı dáwirimizdiń haqıyqatlıǵın joqarı kórkemlikte ózinde sáwlelendirgen ádebiy obraz sıpatında biziń kóz aldımizda súwretlenedi. Shayır shıǵarmalarına temalardı hám ideyalardı óz dáwiriniń ruwxıy talaplarınan hám zárúrliklerinen kelip shıqqan halda tańlaydı. Ol usı temalardı shayırlıq sheberlik penen ashıp beredi. Hár tárepleme jetilisken insannıń pazıyletleri bolǵan haqıyqatshıllıq, hújdanlılıq, xalıqshillıq, watanshıllıq, taza muhabbat shayırdıń kóp ǵana shıǵarmalarınıń temaları bolıp tabıladı. Ol óz shıǵarmaları arqalı jaqsılıq, qayır-saqawatlılıq, iyman-insaplılıq ideyaların alǵa súredi.

Ulıwma shayır lirikasınıń ideyası, tematıkası, ranbaren bolıp olarǵa belgili dárejede shegara qoyıp, ajıratıp taslawdıń ilajı joq. Sebebi onıń qosıqları kóp ideyal’lıq, kóp temalılıq usılında jazılǵan. Sonlıqtan biz shayırdıń ulıwma adamzat ushın zárúrli bolǵan máselelerin qozǵaǵan qosıqlarındaǵı eń baslı ideyalıq hám tematıkalıq ózgesheliklerine itibarımızdı qarattıq.

41