MD hám PQJ / Áskerbay Ájiniyazov poeziyası. Ideyalıq-tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri

Shayırlıqqa qızıqtırǵan járdemshi sebeplerdi aytaman dep sál shetlep kettim be…

Ekinshi, úshinshi sebepler tómendegishe edi: «Óstemir terekte» otırmız. Awıllas aǵayın ájaǵalarımız Boranbay (Ájibekov), Xudaynazar (Xojaniyazov) aǵalar Chımbayda peduchilishede oqıydı eken. Al, bul jer Qazı Máwliktiń aǵartiwshılıq dástúrine sadıq adamlar burınǵı dástanlardı qol jazba túrinde tarqatadı eken. Áne jańaǵı eki student aǵamız 1949-50-jılları awılǵa «Ǵárip ashıq», «Yusup Axmet» dástanların,kóplegen xalıq qosıqların jazıp ákelipti. Meniń úlken

ájaǵam jańaǵı eki studenttiń jorası bolǵanlıqtan, dástanlar biziń úyge quwısqan ekenǵoy, soń bilsem. Sol eki dástandı aǵaylardıń ózleri bergen «obshiy tetradqa» eń dáslepki kóshirip alǵanlard’ıń biri men edim. Meniń jasımdaǵı balalar negedur olay etpedi. Keńesbay (Ájiniyazov) ájaǵam «Ǵárip ashıq» tı kóshirip alǵan eken. Sol jılları Ayapbergenniń «QońÍratbay», J.Jiyemuratovtıń «Igam» dástanları xalıq arasında qol jazba túrinde keń taralǵan edi. Chımbay qosıǵı, Berdaqtıń, Abbazdıń qosıqları, aytıs qosıqları da sol tárizde tıńlawshısın tabar edi. Men bul eki dástan hám kóplegen eski qosıqlardı kóshirip aldım. «Qońıratbay» dı derlik yadqa biler edim. Házirde biraz jerleri yadimda.

Solay etip mende uyqastırıp sóylew «japsaǵı» júz bere basladı. Tuwısqan aǵam Keńesbaydıń 50-jıllardıń basın baslap ortalarına shekem jazǵan muhabbat

ǵázzyelleri de tásir etken bol’ıwı kerek, sonday ádetke men de shatıldım. Soń bul

ádetler rasqa aylanıp men uyqastırıwdı dawam ete berdim. Al, ájaǵalarım ol ádetlerin uzaq saqlay almadı.

«Sóytip, sonıń menen sol apań»...dep baslanatuǵın xalıq házildálkeginde aytılatuǵınınday, biz «jigildik jiydeniń shayırı» bolıp shıǵa keldik…»1

1 Ә.Әжиниязовтың «Шайырлық қайдан шығады...» деген қол жазбасынан алынды.

11

Á.Ájiniyazov qatal táǵdiyrdi basınan keshiredi. Turmısında shańaraqlı bolıw nesip etpeydi. Geyde jora-joldaslarınıń úyinde, geyde jumıs orınlarında panalap júrip-aq xalqımız ushıǵanıń qıyqımınday qásterlep oqıytuǵın bir qansha qosıqlar dórete aldı. Ol haqıyqıy shayır ham shayırlıqtıń jolına sadıq ótken insan boldı.

Ómirdegi barlıq lázzetlerden shayırlıq jolın artıqmash sanap, poeziyanı óziniń

ómirine aynaldıra aldı. Usınday táǵdiyrdi basınan keshiriwge Á.Ájiniyazovtıń minezindegi birbetkey erkin tábiyatı da sebepshi bolǵanlıǵı málim: «…Bul ushın men óz dáwirime istanat taqqım kelmeydi. Maǵan belgili dárejede dáwir daǵdarısınıń, óz ortalıǵÍmnıń jaman tásir jasaǵanlıǵın, sol dáwir sisteması salqının salıp, jigitlik háseriniń «iyt tiyme kesyelligi» menen uzın-shubay biytaplanǵanımdı aytar ekenmen, bunıń tiykarında tánha óz kemshiliklerimdi kóremen. Sebebi (endi túsinip atırman) óz waqtında hesh nársege itibar bermey, juwapkersizlik penen lalaw qaǵıp júre berippen. Mende ózin-ózi baqlaw, es engennen keyin ózin-ózi tárbiyalaw sıyaqlı shaxsıy pedagogika bolmaptı. Durıs baǵdar berip, ayqın keńes aytatuǵın adamlarda sol jılları joqtıń qasında edi. Aytılǵan yasıyinlar-jekke adamnıń (shaxstıń) emes, ulıwma jámiyet hám jámáát mápi kózqarasınan abay etiw, ayaq tapıldatıwdan arı ótpedi. Al, meniń bir betkey erkinshil tábiyatım mátibiylik másláhátlerin moyınlamas edi…» Á.Ájiniyazovtıń usı birbetkey, aytqanınan qaytpaytuǵın minezi óz watanın súyiwde de, jırlawda da bayqaladı. Onıń bul minezi haqqındashayır I.Yusupov

«Betiń bıdım-bıdım, júregiń taza, Mineziń bar Alshaǵırday biymaza.

Úsh-tórt milisadan kelmese qaza,

Ájelińnen sen ólmeyseń, Áskerbay.»1 - dep jazadı.

1 Юсупов И. Таңлаўлы шығармаларының еки томлығы. II том. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1992, 60-бет.

12

Kópshilik shayırlar sıyaqlı toplamlar járiyalamasa da shayır Á.Ájiniyazovtıń dóretiwshiligin xalqımız joqarı bahalap, qosıqların yad alıp kelmekte. Shayırdıń 60 jıllıq yubileyi 1997-jıli «Bilim» baspası tárepinen Qaraqalpaqsan Respublikası Baspa sóz hám xabar agentliginde nıshanlandı. Oǵan respublikamızdıń belgili jaziwshi-shayırları menen birgelikte ilim ǵayratkerleri qatnasıp shayır dóretiwshiligine joqarı baha berdi.

Ózbekstan Qaharmanı, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikaları xalıq shayıri I.Yusupov Á.Ájiniyazov dóretiwshiligine júdá joqarı baha berip,

«Áskerbayǵa» hám «Áskerbay alpıs jasında» qosıqların arnaydı.

«Eske alar gáptiń utırı keldi,

Talanttı suw qospay ishtiń, Áskerbay.»1

- dep, onıń shayırlıq talantına úlken húrmet penen qaraydı.

Úlken talant iyesi Á.Ájiniyazovtıń kóp qırlı, tereń mazmunlı, sóz sıyqırın

ózinde jámlegen poeziyası qaraqalpaq ádebiyatında turaqlı ornına iye óshpes dóretpyelerdiń biri sıpatında óz bahalılıǵÍn saqlap, keleshek áwladqa miyras bolıp qaladı.

1 Юсупов И. Таңлаўлы шығармаларының еки томлығы. II том. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1992, 61-бет.

13

I. 2. Á.Ájiniyazov poeziyasına ulıwma sıpatlama

Óziniń poeziyalıq shıǵarmaları arqalı watanǵa, tuwılǵan jerge bolǵan sheksiz muhabbattı, insanlar arasındaǵı mehir-miriwbetti, joqarı adamgershilikti, sabır-taqatlılıqtı, keń peyillikti, keshirimlilikti, sadıqlıqtı jırlaytuǵin, óz boyındaǵı eń aǵla pázıyletlerdi qosıqları arqalı óz oqıwshılarına da sińdiriwge talaplanatuǵın shayır Á.Ájiniyazovtıń poeziyası arnawlı izertlewge turarlıq. Qaraqalpaq

ádebiyatında qálem terbetip ótken shayırlar arasında Á.Ájiniyazovtıń hesh kimge usamaytuǵın óz hawazı, óz jolı bar. Onıń shıǵarmaları ádebiyatshılar tárepinen de ele tiyisli bahasın alıp úlgergen joq. Ol ádebiyatımızda lirik shayır sıpatında iz qaldırdı. Sebebi shayır dóretiwshiliginde onıń negizgi qádemleri poeziyada kózge taslanadı.

Á.Ájiniyazov poeziyasın basqalardan ajıratıp turatuǵın tiykarǵıózgesheligi ol basqalar ańlay almaǵan, itibar bermeytuǵın ápiwayı sózlerge obrazlı máni berip, sózdi mıń bir muqamǵa dóndirip paydalanadı. Hár bir kórkem sóz sheberi óz ana tiliniń sózlik qorınıń bayıwına belgili dárejede úles qosadı. Tek ǵana tilimizdiń sózlik qorınıń ǵana bayıwına emes, óz oqıwshılarınıń til baylıǵınıń artıwına da tásir etedi. Shayır Á.Ájiniyazov ta usınday tilimizdiń sózlik qorınıń bayıwına úles qosqan shayırlardıń biri. Onıń bul tapqırlıǵın shayırdıń ózine ǵana tán bolǵan stilin belgilep beretuǵın ózgesheligi sıpatında bahalasaq boladı. Shayırdıń qaysı qosıǵın alıp qarasaq ta kúndelikli esitip júrgen sózlerimiz jańa máni ózgesheligin alıp túrlenetuǵının bayqaymız.Mısalı:

Qalayı perdeli hawayı aspan,

Borlat boyawların «búrkip»shıǵıstan.

Qırmızı nur «emip» shańlaqtıń shańı,

14

Óter máwrit, dáwirdiń qas qaǵımı,

«Jeti asırım»nıń jetpis saǵımı, Kirpigińde oynar, Ibrayim aǵa.1

Qosıqta Á.Ájiniyazov insannıń tiriliginde onıń kóz hám kirpikleriniń atqaratuǵın xızmetin birinshi orınǵa shıǵarıp, shayır I.Yusupovtıń jetpis jasqa shıǵıwın «kirpigińde oynar» metaforası arqalı sheber jetkerip beredi.

Bayniyaz Qayıpnazarovqa arnalǵan qosiǵında da shayır tilimizde bar sózlerdi jańa mánide qollanıw menen birge jańadan sózlerdi payda etip qollanǵan.

Tórt qatarǵa tórt dáwirdi sıydırıp, Nebir

«quwsırıqtan» óttiń qıydırıp,QosıǵÍńa

«qara qalpaq kiydirip», Jarıstırıp ruwx bergen shayırsań.

Qas tulparda sın joq kózge túskendey,

Lirań baǵman qız qolında óskendey,

Shaxamandı sheber usta pishkendey,

Poeziyagrad salǵan shayırsań.2

...Sózdi ıshqı tandırına pisirip,

Sóz gúlalın gúllyendirgen shayırsań.3

Shayır B.Qayıpnazarovtiń ádebiyatta «gúl ashıǵi» bolǵan shayır ekenligi málim. Á.Ájiniyazov onıń usı ózgesheligin tuwrıdan-tuwrı aytpastan, «Lirań baǵman qız qolında óskendey» dep poeziyasındaǵı ózgesheligin súwretlewde

ájayıp usıl tabadı. «Poeziyagrad» sózi de tilimizde jańa sóz sıpatında kúndelikli turmısımızda qollanbasa da obrazlılıqtı támiynlewde, qosıqtıń shireliligin beriwde shayır tárepinen

1Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009. 158-бет

2Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009, 151-152-бетлер

3Сонда, 150-бет

16

tańlanǵan usıllardan esaplanadı. «Gúlal» sózi de tilimizde ılaydan otqa iylep pisiriletuǵın tandır. Shayır Á.Ájiniyazov bolsa sózdi paydalanıw, onı islete alıw sheberligine baylanıslı ózgesheligin beriw ushın «Sóz gúlalın gúllyendirgen shayırsań» ibarasın qollanadı. Á.Ájiniyazovtıń sóz saplawdaǵı ózgesheligi onıń poeziyasınıń tiykarǵı sıpatı bolıptabıladı.

Bulardan basqa da shayır poeziyasında tolıp atırǵan jańa ibaralardı, sózlerdi kóriwge boladı. Mısalı: shillexana shańlaǵı, qızday sulıw qızıl jińǵıl, «Xan qızınan» monshaq taqqan sútilmek hám ádiraspan, «Qızıl sókli» jantaqları hám t.b.

Hayal-qızlardıń gózzalliǵın súwretlewde shayır Á.Ájiniyazov basqalar itibar bermegen teńewlerdi qollanadı. Mısalı:

«Eki qara jılǵa» ıyıqtan qulap, Aǵar jup qaraqat, jup «qara bulaq», Burımınıń ushın barmaqqa orap, -Qıyraqlaydı qaraqalpaq qızları.1 Yaqshı qızdıń tolıp atır qardarı, Sulıwlıq jurtınıń saylı sardarı, Jipek jılwa, jeyran janar jaydarı,

«Qupıya xat» qaraqalpaq qızları.2

Qızlardıń nazın jipekke teńew, burımları qara jılǵaǵa teńew, pákligin oqılmaǵan sırlı xatqa teńewi ÁÁjiniyazovtıń hesh kimge usamaǵan poeziya maydanındaǵı izlenisleriniń birinen sanaladı.

Á.Ájiniyazov muhabbat sezimlerine adamgershilik, milliy psixologiya,

ádep-ikramlılq sıyaqlı sıpatlardı endiriw arqalı da intim-lirikaların sáwlelendiredi. Lirikalıq qaharman qálbindegi ózi arzıǵıp kútken, ańsagan

1Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009. 177-бет

2Сонда, 178-бет

17

adamına jetiskendegi eń názik, taza, pák sezimlerdi shayır ekinshi qatardaǵı teńewlik usıl járdeminde, úshinshi qatardaǵı metoforalıq súwretlew, intonaciyalıq cikllerdi sheber jaylastıra alıwı arqalı tartımlı jetkerip bergen tómendegi qosıǵına dıqqat awdarayıq:

Ol kúnleri gúnadan pák ediń-aw,

Nanday pútin, sútten de aq ediń-aw.

«Pır-pırlap» uwısımnan ushıp kettiń, Sonda sen sawısqannan saq ediń-aw.

Ótkendi eslep endi ah shegemen, Sonda batıl bolmadım,wah, nege men. Qáyteyin qarlıǵashım ǵayıp boldıń,

Quralay kóz qız ediń, ah ne degen.1 («Taǵı da saǵan…»)

Húsni, kelbet-kórkiń anar poslaǵı, Siynemdi órtedi ayralıq daǵı, Tuńgish tapqan totım balalıqtaǵı, Samat awılınıń sahibjamalı.2

Shayır lirikalıq qaharmannıń ayralıq sezimlerin beriwde kóbirek quslar hám olarǵa baylanıslı bolǵan atamalardı qollanadı (sawısqannan saq, qarliǵashım, totım). Bunıń tiykarǵı sebebi, quslardıń usha alıw ózgesheligi bolsa kerek. Shayır jeke ómirinde de óz ashıǵina erise almaǵani málim. Quslar da bir jerden ekinshi jerge waqıtsha jasap, ushıpqonıp júredi. Shayır da lirikalıq qaharmanınıń halatındaǵı máńgi ayralıq sezimlerine giriptar bolǵan halatın súwretlew ushın lirikalıq obektke quslardıń obrazın kóshiriw arqalı erisedi. Shayırdıń zamanlaslarımızdıń hám keleshektegi oqıwshılarınıń ruwxıy dúnyasına nur shashatuǵın

1Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009. 137-бет

2Сонда, 181-бет

18

salmaqlı oy-pikirleri júreginiń tórinen shıqqan shireli hám mánili sózler

menen, kúshli obrazlarda, joqarı poetikalıq texnikanıń járdeminde beriledi.

Qol-ayaqtan, Mayırsań da, talantımdı mayırmań, Napaqamnan ayırsa da, Ne qılayın,qayılman,

Dúnya-maldan,

Ayır meni,

Ilham-yoshtan,

Ayırmań.1

- dep jırlaǵan shayır qosıq dúnyasın, qosıqqa aylanıp dóregen hár bir sózdi quran sózine teńeydi. Usınnan-aq, biz shayır ushın qosıq dúnyasınıń qanshelli muxaddes ekenligin ańlawımızǵa boladı.

Qosıq - álem! Ómirdiń dál ózidur,Qosıq degen súre – quran sózidur, Júrek sanasezim kórer kózidur,

Ilham demek – janı Ibrayim aǵa.2

Á.Ájiniyazov óz lirikalarında xalıqlıq tilden oǵada sheber paydalanadı. Ol qay sózdi qay jerde isletiw kerekligin jaqsı biledi. Onıń qosıqlarındaǵı óz ornında qollanılıp, adamlardıń sezimlerin eriksiz túrtkileytuǵın sózler shayırdıń aytajaq pikirin tereń hám kórkem beriwge

1Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009, 110-бет

2Сонда, 158-бет

20

teńdey xızmet e tip turadı. Bunda ol xalıq naqıl-maqalların, turaqlı sóz dizbeklerin poetikalıq sheberlik penen qollanadı. Mısalı:

Quwanǵannan «orın tappay» aspan astınan,

Men shadlıqtan búgin «pıshıq bastıman»1

... «Úsh túp qaramanım, bir túp nawqanı m, Qusxanadan kóterildi mákanım,

Esimge qurıldı zawıt-dúkánım»...Eski elat, eden elim Qaraózek.

Tálim alǵan dana Dosnazarovtan,

«Túpten salǵan túynek», aqılı alıqsań, Akademik Sabır, Qállibek aǵa-, Kamalovlar ósip shıqqan xalıqsań. Ilim-hikmet, japsar-tóriń Qaraózek. Artıq Shamuratov shayır balańiz, (Tirini sıylawda keshlew qalamız),

«Heshten-kesh jaqsı» dep eske alamız,El qorǵaǵan sheyit ulıń Qaraózek.2

Á.Ájiniyazov poeziyasın oqıp otırıp Qaraqalpaqstannıń geografiyalıq kartasın hám tarıyxiy tulǵalarınıń avtobioggrafiyasın oqıǵanday bolasań. Bunday

ózgeshelik ásirese onıń arnaw-táriyp qosıqlarınan orın alǵan. Mısalı:

«Aybúyir» taw Ústirt penen ulasıp, (Qansha xanlar, sonsha sárdar talasıp),

«Jipek jolı» ótken saǵan janasıp,

«Ketenler» bir dárbent saray, Shomanay3. («Shomanay»)

Húrliman - «qız baqsı» ósken el ediń,

1Сонда, 32-бет

2Әжиниязов Ә. Аманат. Нөкис, «Билим», 2009, 42-43-бетлер

3Сонда, 47-бет

21