MD hám PQJ / T.Jumamuratov poeziyasında folklorlıq dástúrlerdiń qollanılıw sheberligi

bárshesine tiyisli bolǵan áyyemgi esteliklerge barıp taqaladı. Qaraqalpaqlar hesh ekilenbesten tóreligin aytatuǵın sheshenleri, uzaq ótmishtiń jańǵırıǵın jańartıp, úlken dástan qılıp atqaratuǵın jıraw-baqsıları, qobız benen duwtardıń qulaǵına búlbil qondırǵan sázendeleri, miynetkesh xalıqtıń muń-

ármanların, júrek sezimlerin tebirentip jırlaǵan shayırları menen qońsılas xalıqlar arasında erteden-aq keńnen belgili bolǵan.

Qaraqalpaq xalıq awızeki ádebiyatınıń úlgilerin jıynap izertlegen ataqlı qazaq ilimpazı Shoqan Wáliyxanov óz dáwirinde

«Qaraqalpaqlar sahradaǵı eń jaqsı shayırlar hám qosıqshılar retinde húrmet etiledi»,1 -dep jazǵan edi. Awızeki dóretpelerdiń usı kúnge shekem joǵalıp ketpegenliginiń sebebin ilimpaz Q.Ayımbetov tómendegishe dáliylleydi:

«Qaraqalpaq xalqı túrli tariyxıy sebepler menen óziniń jaylawı menen qıslawın taslap, bir orınnan ekinshi orınǵa neshe mártebe kóship, Watannan, jerden, suwdan, kún kóristen ayrılsa da, olar óziniń ruwxıy azıǵı bolǵan, jılaǵanda jubatatuǵın, tarıqqanda tolǵanatuǵın awız ádebiyatın aytıp, jırlap

ózi menen birge ala júrgen».2 Bul xalıq awızeki dóretpeleri ásirler boyı xalıqtıń bay múlki sıpatında ruwxıyatında jasap awızdan awızǵa ısılǵan halında ótip bizge ıqsham, tujırımlı formada jetip keldi. Mine, bul bay xalıq awızeki dóretpeleri jazba ádebiyattıń júzege keliwinde, rawajlanıwında, formalıq jaqtan túrleniwinde úlken áhmiyetke iye boldı. Sebebi, jazba

ádebiyat folklordıń jay, úzliksiz dawamı ǵana emes, ol ózinde folklordıń eń jaqsı elementlerin sińdirgen, qayta islep jańalandırǵan. Yaǵnıy folklor menen jazba ádebiyattıń hámiyshe baylanısta bolatuǵını tábiyiy qubılıs. Demek, sóz óneriniń bul e ki túri – awızeki hám jazba túrleri óz-ara tásir

1Ўәлийханов Ш. Шығармалар топламы, I том, Алма-Ата, «Жазыўшы», 1961., 196-б.

2Айымбетов Қ. Қарақалпақ фольклоры. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1977., 13-б.

11

tiykarında jáne de rawajlanıp baradı. Jazba ádebiyat payda bolıwı menen folklor ol yaki bul dárejede oǵan óz tásirin ótkizedi. Jazba ádebiyatqa tásir kórsetiw menen birgelikte folklordıń ózi de onnan kóp nárse qabıllaydı.

Akademik H.Xamidov «Shıǵıs tillerindegi jazba derekler» atlı monografiyasında «folklor dárejesinen jazba ádebiyat dárejesine kóteriliw ushın jekke dóretiwshi folklorlıq dástúrlerdi belgili dárejede sińdirip, jazba

ádebiyat dástúrlerin endiriwi shárt... Asan qayǵı, Soppaslı Sıpıra jıraw, Jiyen jıraw h.b. da sonday improvizatorlar, hátteki biziń dáwirimizde jasaǵan Qıyas jıraw, Esemurat jırawlar óz janınan folklor úlgisinde dástanlar dóretiw uqıbına iye bolǵan improvizatorlar, bulardıń hámmesi de folklorlıq dástúrlerdi dawam ettiriwshiler ǵana. Olar heshqanday jaǵdaylarda da jazba

ádebiyattıń wákili bola almaydı»,1- dep tastıyqlaydı.

Demek, awızeki ádebiyat penen jazba ádebiyat arasındaǵı tiykarǵı ayırmashılıqlardıń biri mınadan ibarat: folklorlıq shıǵarmalarǵa kóbirek ulıwmalıq qásiyetler tán bolıp kelse, jazba ádebiyattıń úlgilerinde hár bir avtordıń qaytalanbaytuǵın shayırlıq stili ayqın kórinip turadı.

Akademik M.K.Nurmaxammedov «Turkiy tilles ádebiyatlarda awızeki hám jazba dástúrlerdiń sintezi haqqında «A.Musaev tvorchestvosı mısalında)» atlı miynetinde folklor menen jazba ádebiyattıń óz-ara qatnası haqqında kútá bahalı pikirlerdi ortaǵa taslaǵan edi. Ol geypara ádebiyatshıilimpazlar menen sınshılardıń folklorǵa natuwrı kózqarasta bolıp kiyatırǵanın, anaw yaki mınaw jazıwshınıń shıǵarmalarında orın alǵan qátekemshiliklerdiń dáregin folklordan izlep júrgenin atap kórsetti. M.K.Nurmaxammedov folklor menen jazba ádebiyattıń óz-ara tásiri máselesinde qáte

1 Хамидов Ҳ. Шығыс тиллериндеги жазба дереклер. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1991., 113-114-б.

12

kózqaraslar tek búgingi ádebiy processti bahalawda ǵana emes, usınıń menen birge ádebiyat tariyxın sóz etiwde de ushırasıp atırǵanın faktler menen dáliylleydi. Ol geypara ilimpazlardıń «jazba ádebiyat payda bolıwı menen folklor ekinshi planǵa shıǵarıladı yaki jas ádebiyat onnan kerekli nárselerdi qabıl etip bolǵannan keyin folklordan kem-kemnen uzaqlasadı»– degen pikirine qosılmaydı. Haqıyqatında da, folklor menen jazba ádebiyat turmıs shınlıǵın súwretlewdiń eki túrli sisteması bolıp, olar máńgi ómir súriw qábiletine iye ekenligi málim. Akademik D.S.Lixachev óziniń miynetinde, «folklor menen jazba ádebiyat biri-birinen hesh waqıtta bóleklenbeydi, kerisinshe, olar birin-biri tolıqtıradı, sebebi bir sistemada joq janrlar ekinshisinde tabılıp, bir janr ekinshi janrdıń ornın basa almaydı. Sonlıqtan ádebiyat folklorsız ómir súre almaydı, sebebi ol jámiyettiń kórkem sózge bolǵan barlıq talapların qanaatlandıra almaydı»1 -dep durıs kórsetken edi. «Folklor ádebiyattı

«tuwıp ǵana» qoyǵan joq, onıń ómir-súriwine de múmkinshilik jarattı, usınıń menen birge folklor ádebiyattıń barlıq waqıtta alǵa rawajlanıwına járdem etip otırdı».2

Juwmaqlap aytqanda, folklor hám jazba ádebiyattıń arasında tómendegishe ózgeshelikler bar:

1.Awızeki ádebiyatqa tiyisli shıǵarmalar kóp variantlılıqqa iye. Xalıq awızeki dóretiwshiligindegi ertek, anekdot, termetolǵawlardıń, sonday-aq, dástanlardıń bir neshe variantı bar ekenligi bunı dáliylleydi. Al, jazba ádebiyatta dóretilgen shıǵarmanıń tek bir ǵana variantı boladı;

2.Folklorlıq shıǵarmalardıń belgili bir avtorı bolmaydı. Olar xalıqqa ǵana tiyisli. Sebebi, folklorlıq shıǵarma dáslep bir adam tárepinen dóretilgeni menen, xalıq arasına

1Лихачев Д.С. Развитие русской литературы X-XVII веков. Л, 1973., стр. 73.

2Сонда, 31-б.

13

tarqalıw proсessinde oǵan basqa da qosımshalar kiritiliwi, kórkemliligi tómen orınları túsip qalıwı tábiyiy jaǵday. Sonıń ushın tek xalıq ǵana onıń avtorı bolıwı múmkin. «Awızeki dóretpe», «awızeki xalıq miyrası» dep aytılıwı da usınnan. Al, jazba ádebiyatqa tiyisli shıǵarmanıń tek bir ǵana avtorı boladı;

3.Awızeki xalıq dóretpeleri ulıwmalıq sıpatqa iye boladı. Onda xalıqlıq stil kórinip turadı. Sonıń ushın da xalıqqa tez taraladı. Al, jazba ádebiyat shıǵarmasında tek avtor stili kózge taslanadı.

14

I.2. T.Jumamuratov poeziyasınıń folklorlıq saǵaları

Ádebiyat iliminde hár bir jazıwshınıń dóretiwshiligine ilimiy talqı bergende olardıń bir-birinen ayırmashılıǵın belgileytuǵın ózine tán jeke dóretiwshilik sheberligin kóremiz. Dúńya ádebiyatı ǵáziynesine toplanǵan shıǵarmalardıń bir-birin tákirarlamaytuǵın stilde dóretilgeni olardıń dóretiwshileriniń jeke psixologiyaǵa, filosofiyalıq kózqarasqa h.t.b. iye bolǵanlıǵı yaǵnıy individuallıǵı, sonıń menen birge avtorlardıń kórkem shıǵarma dóretiwdegi sóz tabıw, gáp quraw, kórkem syujet jasaw, kompoziciya dúziw, obrazlar jaratıw ózgesheligine baylanıslı. Mine bulardıń barlıǵın sistemalastırıp júzege shıǵarıwda jazıwshı óz kózqarasınan tariyxqa, búgingi kúnge, keleshekke názer taslaydı. Sonıń menen qatar sanadaǵı tayar mazmundı ózine tán sheberligi menen formaǵa ákeledi. Usı kóz-qarastan qaraǵanda kórkem ádebiyat degende pútin bir xalıqtıń ótmish-tariyxınan, búgininen, kelesheginen sonday-aq úrp-ádet dástúrlerinen, etnografiyasınan, mádeniyatınan h.t.b. belgilerinen derek beriwshi xatqa túsirilgen hám xalıq sanasında saqlanǵan kórkem shıǵarmalar jıynaǵı túsiniledi.

T.Jumamuratov balalar temasındaǵı, Watan, xalıqlar doslıǵı temasındaǵı qosıq hám poemalar menen qatar, filosofiyalıq, didaktikalıq, yumor-satiralıq baǵdardaǵı shıǵarmalar dóretken keń diapazonǵa iye shayır. Hár bir shayır yamasa jazıwshı dóretiwshiliginiń dáslepki saǵaların folklordan aladı. Sebebi, onıń sanasına jaslayınan-aq xalıq awızeki dóretpeleri sińdirilgen («Túlkishek», «Hákke qayda?», ertekler, jumbaqlar, jańıltpashlar h.t.b.). Mine, usı saǵa ondaǵı shayırlıq (jazıwshılıq) talanttıń qáliplesiwi hám rawajlanıwına tásirin tiygizbey qoymaydı. T.Jumamuratov dóretiwshiligine de usı qubılıstıń tásirleri tán, hátteki, júdá kúshli desek te qátelespeymiz. Sebebi, onıń derlik barlıq shıǵarmasında,

15

meyli qosıqları, balladaları, meyli poema hám ertekleri bolsın, hesh biri de folklorlıq stilden shette qalǵan emes. Shayırdıń jáne bir individual

ózgeshelikleriniń biri-onıń improvizatorlıq qábiletiniń bar bolǵanlıǵı. Bul qábilet júdá kemnen-kem adamlarda ushırasadı. Ol ádebiy tildiń keń imkaniyatlarınan paydalana alıwshı, kórkem tildiń joqarı kólemdegi baylıǵına iye bolǵan qatıqulaq shayır. Sonlıqtan da, ol dóretken hár bir shıǵarma awızeki ádebiyat tili menen únles bolmawı múmkin emes.

T.Jumamuratovtıń balalar temasındaǵı qosıqlarınıń ózi aytıs, jumbaq, ertek-poema janrlarında dóretilgen. Mısalı, «Malika menen Murattıń aytısı» qosıǵında:

–Aynanayın, Muratbay, Oynataman jılatpay.

Men qasıńa kelgende, Mańıray berme ılaqtay.

–Meniń atım Muratbay, Oynatasań jılatpay, Betimdegi qotırım,

Qıshıp atır shıdatpay,1 – dep jazadı.

Sonday-aq, táriyip janrındaǵı qosıqlarında da folklorlıq

súwretlewler júdá kóp ushırasadı. Mısalı: Burımları toqpaqtay, Bet

ajarı – appaq ay. Kózi jalt-jult etedi, Jarqıldaǵan shaqmaqtay.

Kestelegen jegdesi,

1 Жумамуратов Т. Ӛмириңниң ӛзи философия. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2005., 101-б.

16

Túymeli shıtaq gewdesi,

Xalqalı sırǵa, árebek,

Jawdıraǵan hámmesi

Bundaǵı qızdıń hár bir múshesin, kiygen kiyimin táriyiplewi xalıq dástanlarındaǵı dástúriy táriyiplew usılları menen júdá jaqın.

Shayır poeziyasında xalıq arasına tarqalǵan milliy dástúrler, oyınlar da táriyipleniwden shette qalmaydı. Mısalı:

Keleptey shayqalıp qayshıqulaqlar,

Qoldan-qolǵa ótip kókbar ılaqlar,

Palwanlar tutısıp, jırawlar shaǵlap,

Boldı deydi bir ájayıp sınaqlar.3

«Shımbayda» dep atalǵan bul qosıqta shayır xalıq awızeki tiliniń imkaniyatlarınan keń paydalanadı. Qaraqalpaq xalqınıń milliy dástúrleriniń biri – el-xalıqtı jıynap toy beriw. Mine usı toy saltanatındaǵı ótkeriletuǵın

«Kókbarı» oyını, palwanlar gúresi, jıraw-baqsılardıń jır aytıwı sıyaqlı milliy koloritti beriwshi qatarlar qosıqta xalıqtıń ózinshellik dástúrlerin maqtanısh etiwde tiykar xızmetin atqarǵan.

Ulıwmalastırıp aytqanda, T.Jumamuratov poeziyasınıń folklorlıq saǵaları ondaǵı stil hám janrlar menen baylanısadı. Ol ertek, aytıs, aytım,

ápsana, ańız janrlarında shıǵarmalar dóretti.

II. Bap. T.Jumamuratovtıń Watan, doslıq,

3 Жумамуратов Т. Дәўран жулдызлары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1962., 14-б.

17

aqil-násiyat temasındaǵı qosıqlarında folklorlıq

dástúrler

II.1. Shayırdıń Watan hám doslıq temasındaǵı

qosıqlarında folklorlıq janrlardıń qollanılıwı

Shayırdıń Watan hám xalıqlar doslıǵı temasında jazılǵan shıǵarmaları tereń patriotlıq sezimlerge, gumanistlik ideyalarǵa tolı. Bul temalardaǵı qosıqlarında shayır folklordıń bir qatar janrlarınan sheber paydalanadı. Watan, tuwǵan jer haqqındaǵı qosıqlarında kúshli dramatizmdi beriw ushın

«Qaraqalpaq bolǵalı», «Taxtakópir», «Armiya» qosıqları terme janrında jazılǵan bolsa, «Qarataw», «Ellik qala» sıyaqlı qosıqları aytım janrında jazılǵan. Mısalı:

Qaraqalpaq bolǵalı,

El ataǵın alǵalı,

Ne kórmegen qarekeń –

Degen maqal bar eken.

Túrkstannıń elinde, –

Turannıń baytaq jerinde,

Qırıq ret jasap,

qırıq ret kóshken, Qırıq ret janıp, qırıq ret óshken.

Hálsirep, geyde janlanıp,

Aybaltasın qolǵa alıp,

Namıs ushın tiresken,

18

Ómir ushın gúresken.1

Qosıq qurılısı folklordaǵı terme-tolǵawlardı eske túsiredi. Bul qatarlardı oqıǵanda qaraqalpaqlardıń Noǵaylı dáwirinen baslap jawdan bası shıqpaǵanlıǵı jıldam kóz aldımızǵa elesleydi. XIV-

XVII ásirlerde xalıq arasında keń en jayǵan muńlı tolǵawlar, Dospanbet, Asan qayǵı, Jiyen jırawlardıń qálemine tiyisli qayǵılı terme-tolǵawlar tap usı sıyaqlı uyqasta, usı sıyaqlı mazmunda dóretilgen. Bunday 12 buwınlı, shuwmaqqa bólinbeytuǵın birgelkili uyqastaǵı qatarlar yadlap alıwǵa hám tarqalıwǵa qolaylı bolıp keledi. Sonıń ushın da sol dáwirlerde jazılǵan kópshilik tolǵawlar xalıq awızeki dóretpelerine aylanıp ketken. T.Jumamuratov termeleri de mazmunı hám forması jaǵınan joqarıdaǵı folklorlıq belgilerge say keledi. Mısalı:

Jel ushırǵan qańbaqtay,

Gey-geyde mákan, nan tappay,

Jazalanǵan qudayǵa,

Tentene bolmaq ońayma?!1

«Posqan el» tolǵawı menen únles bul qatarlardıń Jiyen jıraw dóretpesinen ayırmashılıǵı, Jiyen jıraw kóship baratırǵan xalıq penen birge júrip bul tolǵawdı dóretedi. Sonıń ushın da xalıq dramatizmi tereńnen ashıladı. Al, T.Jumamuratov termesinde bolsa, tariyx betleri qayta ashıladı. Sol sebepli, bunda xalıq dramatizmi menen birge avtordıń usı qayǵılı waqıyanı bastan keshirgen xalıq psixologiyasına qatnası da seziledi (3-4- qatarlar).

«Aytım-bul eski waqıtta awırıw balalar, úlken adamlardı jazılsın dep sıyqırlı, ótkir sózler menen aytılǵan kórkem sóz

1 Жумамуратов Т. Ӛмириңниң ӛзи философия. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2005., 49-б. 1 Сонда, 49-б.

19

óneri sıpatında belgili. Yaǵnıy aytqanda diniy qosıqlar qatarına jatqarǵanlıǵı da usınnan esaplanǵan. Bularǵa bádik, gúlapsan, porxanshılıq h.t.b. qosıqların kirgizgen. Sonday-aq «Yaramazan» da usı aytımlarǵa kiredi».1

Eger usı kózqarastan úyrenetuǵın bolsaq, T.Jumamuratovtıń «aytım» dep ataǵan qosıqları biraz oylandıradı. Sebebi, bul qosıqlarda hesh qanday diniy túsinikler yamasa nalısh sezilmeydi. Mısalı:

Bir mıń jılda tolar bir jasıń,

Tariyx – sırǵa tolı hár tasıń.

Babalardıń kórdiń diydarın,

Beruniy de seniń sırlasıń,

Qaratawım yoshtı qozǵaysań,

Sáwkeleli sulıw qızdaysań. 2

Shıǵarmada hár bir shuwmaqtıń sońǵı eki qatarınıń birdey tákirarlanǵanlıǵı qosıqtıń lapızlılıǵın kúsheytken. Bunday tákirarlanıw xalıq awızeki dóretiwshiligindegi aytımlarda da ushırasadı. Bul qosıqta shayır aytım janrına novatorlıq kózqarastan jantasıp, pikirdi bayanlawda tilek, qálewlerdi emes, al patriotlıq sezimlerdi birinshi orınǵa qoyadı. Lirikalıq qaharman sezimleriniń Qaratawǵa qarata aytılıwı folklordaǵı bádik, gúlapsan keselliklerine múráját etiwi menen únles keledi. Shayır aytımınıń ayırmashılıǵı onıń mazmunında kórinedi. Folklorda aytım tek ǵana qayǵılı, qorqınıshlı sezimlerdegi arnaw, múráát túrinde aytılatuǵın bolsa, T.Jumamuratov aytımında tuwılǵan jerge bolǵan maqtanısh, quwanısh sezimleri beriledi.

«Ellika qala» aytımı bolsa Ellikqala rayonınıń gúllep-jasnap turǵan kúnlerine maqtanısh sezimlerin bildiredi. Bul kóbirek folklordaǵı erteklik bayanlawǵa jaqın keledi. Mısalı:

1Қ.Мақсетов. Қарақалпақ фольклоры. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1979., 132-б.

2Жумамуратов Т. Ӛмириңниң ӛзи философия. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2005., 52-б.

20