MD hám PQJ / 1980-1990-jıllar qaraqalpaq poeziyasında ... J.Izbasqanov, K.Kárimov... lirikası mısalında

Hár qanday kórkem shıǵarma belgili bir dáwirdiń mazmunı menen baylanısqan boladı. Kórkem shıǵarmanıń mazmuni jámiyetlik turmıstan, adamlardıń ómirinen kelip shıǵadı. Shayır M.Berdiev jámiyetlik turmıstı súwretlew arqalı jańa turmıslıq kartınalardı dóretedi, ol waqıyalardıń mazmunın túsindirip beredi. Túsindiriw menen birge lirikalıq subyekt sol jámiyetlik turmıs haqqında húkim shıǵaradı. Mısalı:

Kóklem, múmkin, kesh oyanǵan el,

Toy-tamasha, saltanat penen,

Ótmishimiz – umıtılǵan jótel,

Lirikalıq qaharman erkinlikke erispesten burınǵı xalıqtıń tarıyxındaǵı ózligin joǵaltıw, Aral suwınıń tartılıp ketiwine baylanıslı ekologiyalıq apatshilıqtıń tiygizgen zıyanların lirikalıq obyekt – ótmishti obrazlı túrde ayazlı kúnnen qalǵan jótelge teńeydi, shıǵarmada súwretlewdiń obyekti bolǵan másele shayırdıń júreginen ótkerilip beriledi. Bul mashqalanıń adam ómirine tásiri lirikalıq qaharmannıń sezimleri arqalı beriledi.

Avtordıń «Qatań talap», «Máńgilik reńler», «Haqıyqatlıq», «Hadallıqtıń barına ınan», «Hal sorap» hám basqa da bir qatar qosıqlarında úlken poetikalıq talǵamnıń ushqınların ushıratamız. Poeziyada lirikalıq obyekt sıpatında tek konkret bar zatlardan tısqarı lirikalıq qaharannıń ishki

39 Бердиев М. Жаңғырық. Нӛкис, «Билим», 1994. – 36-bet

52

sezimlerin beriwde abstrakt túsinikler de qollanıladı. Shayırdıń «Hadallıqtıń barına ınan» qosıǵında lirikalıq qaharmannıń adamlarǵa tán sezimlerge bolǵan qatnası haqqında aytıladı. Bul lirikalıq subyekttiń lirikalıq obyektlerge (hadallıq, gúman h.b.) kóz-qarasları tiykarında berilip, bárqulla hadallıqtıń barına isenip jasawǵa shaqıradı.

«Lirikada shayır óziniń individual ishki dúńyasın súwretleydi». M.Berdiev poeziyasında lirikalıq qaharman obrazın dóretiwde lirikalıq subyekttiń lirikalıq obyektler tuwralı sezimlerge tolı, emociyalı kózqarasları, múnásibetleri kórkem sáwlelendiriledi. Lirikalıq qaharmannıń ruwxıy halatın bayan etiwde shayır kórkem salıstırıwlardan, parallelizmlerden, janlandırıwlardan, metaforalardan, teńewlerden h.t. basqa da súwretlew qurallarınan ónimli paydalanǵan. «Jol» qosıǵındaǵı:

Shım-shıtırıq jollardan júrip, Óz

mánzilin tabadı adam.

- degen qatarlarǵa dıqqat awdarayıq. Jol - ómir metaforası sıpatında qaraladı. Qosıqta insannıń ómirinde yamasa turmısta bolatuǵın hár qıylı qıyınshılıqlardı hám tosqınlıqlardı jeńip óz niyetlerine jetiwi názerde tutıladı.

Solay etip, M.Berdiev qaraqalpaq poeziyasınıń 80-90-jıllardaǵı estafetasın

óziniń bir qatar jańa dawır talabına say dóretpeler menen alıp bardı.

Ótken ásirdiń 80-90-jıllarında bir qansha lirikalıq shıǵarmaları menen qaraqalpaq poeziyasınıń kórkemlik jaqtan rawajlanıwına úleslerin qosqan shayırlar J.Izbasqanov, K.Kárimov, S.Ibragimov, M.Berdievlar poeziyasında lirikalıq subyekttiń xarakterin jaratiwdaǵı lirikalıq obyekttiń beriliw usılları hár bir shayırdıń ózine tán poetikalıq sheberlikte sáwlelendirilip beriledi.

53

JUWMAQ

Qaraqalpaq poeziyası ádebiyatımızdıń eń háreketshil janrı. Óziniń kútá ertedegi qádemlerinen baslap-aq ol ádebiyatımızdıń aldıńǵı qatarında bolıp kiyatır,

óz waqtınıń kartınasın durıs sáwlelendirip xalıq ómiriniń aynası boldı, adam táǵdirin, onıń quwanıshı menen qayǵısın, keshirmeleri menen keypin, názik sezimi menen ushqır qıyalın, oy-ármanların óz shamasınıń kelgeninshe súwretlep berip otırdı. Poeziyanıń kórkem ádebiyattıń basqa túrlerine qaraǵanda súwretlew múmkinshiliginiń anaǵurlim keńligin, adamnıń janınıń eń túpkirlerine erkin kirip, júrektiń tolqınlı kúshin aynıtpay beriwi jaǵınan ózinsheligin aytpay ótiw múmkin emes.

Ótken ásirdiń 80-90-jıllarına kelip qaraqalpaq poeziyası óziniń ráń-báreńligi, súwretlew maydanınıń keńeygenligi, forma hám mazmunınıń jańalanǵanlıǵı, kórkem obraz jaratıwdıń jańasha usılları, ideyalıq-tematıkalıq baǵdarları menen bir qansha keńeyip rawajlana basladı. Jámiyette bolıp atırǵan hár qıylı ekonomikalıqsiyasıy jaǵdaylar qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıw baǵdarlarına óziniń tásirin tiygizip bardı. Usı kóz-qarastan biz qaraqalpaq poeziyasınıń ǵárezsizlikten aldıńǵı hám ǵárezsizliktiń dáslepki jıllarındaǵı ózgesheliklerine názer taslaytuǵın bolsaq jámiyetlik siyasıy ózgerisler, sotsiallıq táliymat qurıw ideyaları 80-90-jıllardıń poeziyasında, onıń ideya-tematıkasında aqıl-násiyat, agitaciya, shaqırıq, súren qosıqları mısalında kóplep dóretilse de, mazmun hám forma jaǵınan bıraz bayıdi. Shayırlarımız oypikirdi jetkerip beriwde quramalılıqqa bet burdı. Bul dáwirdegi qaraqalpaq poeziyasınıń kórkemlik baǵdarların belgilewde I.Yusupov, T.Jumamuratov, B.Qayıpnazarov, T.Mátmuratov, Sh.Seytov, K.Raxmanov sıyaqlı tájiriybeli shayırlarımızdıń dóretiwshilik iskerligi menen birge J.Izbasqanov,

54

K.Karımov, B.Genjemuratov, S.Ibragimov, M.Berdiev hám t.b. dóretiwshiliginiń ayrıqsha áhmiyetke iye bolǵanlıǵın atap ótiwimiz zárúr. Qaraqapaq poeziyasında tanılǵan bul shayırlar hár qanday talant sıpatında házirgi kún poeziyasında da kóp sanlı oqıwshılarına iye.

1980-jıllardıń ortalarınan baslap, 1990-jıllardaǵı poeziya, ulıwma qaraqalpaq ádebiyatınıń ádewir rawajlanǵan janrı boldı. Hár bir ádebiyat óziniń burınǵı dástúrin rawajlandıra otırip tolısadı, al kemshiliginen juwmaq jasaydı, jaqsı baslamaların jetilistiredi. Ádebiyatımızdıń bul dáwir ishindegi jetiskenlikleriniń tiykarı usında boldı. Sonday-aq, jámiyette bolıp atırǵan hár qıylı siyasıy-ekonomikalıq hám tarıyxıy ózgerisler de poeziyanıń hám qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminiń rawajlanıwına tásirin tiygizdi. Shayırlardıń kórkemlikke umtılıwshılıǵı arttı. Qurǵaq bayanlaw, sxematızmnen barınsha

qashıqlasqan poeziyalıq dóretpeler payda boldı. Lirikalıq qaharman obrazın

dóretiwde lirikalıq qaharmannıń múrájáti qaratılǵan adres lirikalıq obyekt dep

atalıp, shıǵarmada sheshiwshi kórkem elementlerdiń biri sıpatında qatnasadı.

Shayirdıń lirikalıq qaharman arqalı jetkerip bermekshi bolǵan oy-pikirleri de usı lirikalıq obyekttiń qatnasına qaray kórkemlikke iye boladı. Sonlıqtan, lirikalıq obyektti tańlaw shayırdan úlken izlenisti talap e tedi. Lirikalıq obyekt lirikalıq qaharmannın ruwhıy halatın jetkerip beriwge, xarakterin jaratıwǵa, shiǵarmanıń ideyasin ashıwǵa qatnasadı. Shayırlar tárepinen tańlanǵan lirikalıq obyekt hár

múmkin. Biz sóz e tken dáwir poeziyasında lirikalıq subyekt hám lirikalıq obyekt obrazların jaratıwda

da shayırlarımız bir qansha jetiskenliklerdi qolǵa kirgizdi.

Biz pitkeriw qániygelik jumısımızda XX ásirdiń 80-90-jıllarındaǵı poeziyadaǵılırikalıq qaharman obrazın jasaw ózgesheliklerin usı dáwirde

55

jemisli dóretiwshilik etken J.Izbasqanov, K.Karımov, S.Ibragimov, M.Berdiev

sıyaqlı shayırlardıń dóretpeleri mısalında analızge tarttıq hám olardıń lirikalıq

subyekt hám lirikalıq obyekt obrazların jasawdaǵısheberliklerin úyrene otırıp tómendegishe juwmaqqa keldik.

Birinshiden, XX ásirdiń 80-90-jıllarındaǵı shayırlar dóretiwshiliginde ideyalıq-tematıkalıq baǵdar ele de ráńbáreńlesti. Buǵan sóz erkinligi, tema

erkinligi múmkinshilik ashıp berdi. Shayırlar eń aktual máselelerdi óz

shıǵarmalarına tiykar etip aldı.

Ekinshiden, shayırlarımızdıń bul dáwirdegi lirikalıq qosıqlarınıń kórkem forması, janrlıq qásiyetleri kóp túrli bolıp, ásirese, erkin qosıq janrı sol dáwirde

shayırlarımız dóretiwshiliginde ayrıqsha janr sıpatında tolıq qáliplesti, rawajlandı.

Úshinshiden, shayırlarımızdıń 80-90-jıllarındaǵı lirikaları dáwir

problemelarına óziniń házir juwaplılıǵı menen publitsistikalıq xarakterge iye. Onda lirikalıq qaharman dáwirdiń áhmiyetli jámiyetlik, siyasıy, ekonomikalıq turmısına

biyparıq qalmaydı. Mısalı, K.Kárimovtıń

«Metamorfozalar» qosıǵında ótken 70 jıllıq ótmish penen 90-jıllardaǵı jámiyettegi siyasıy ózgerisler hám onıń tásiri máselesi kóterilgen.

Tórtinshiden, shayırlardıń XX ásirdiń 80-90-jıllarındaǵı dóretiwshiliginde lirikalıq qaharman jaratıwda bir qansha izlenislerdi seziwge boladı. Sebebi, hár bir shayır óziniń dóretiwshilik stiline iye. Mısalı, K.Kárimovtıń dóretpelerinde intellektuallıq sıpatlar basım bolǵanlıǵı ushın onıń lirikalıq qaharmanı da ómirlik hám turmıslıq máselelerde óziniń principine iye, keskin pikirlewi menen aj’ıraladı. J.Izbasqanov lirikasında súwretlewshilik basım. Onıń shıǵarmalarında lirikalıq qaharman názik sezimlerdiń iyesi, janı sulıwlıqqa qumar insan obrazı. Sonlıqtan ol

ómirdiń qayǵılı máwritlerin súwretlewde de sezimler qursawınan shıǵıp kete almaydı. Lirikalıq obyekt lirikalıq subyekttiń

56

halatın súwretlewde geyde tábiyat kórinisleri, geyde súygen ashıǵı, geyde insanıyat ushın joqarı sezimler, túsinikler kórinisinde beriledi.

S.Ibragimov hám M.Berdiev poeziyasında lirikalıq qaharman obrazın jaratıwda abstraktlılıq, allegoriyalıq súwretlew tán.

Sonıń menen birge, shayırlarımızdıń geypara qosıqlarında lirikalıq qaharman jaratıwda kemshiliklerde joq emes. Ayırım lirikalarındaǵı obrazlarında dekloraciyalıq belgiler de kórinedi.

Juwmaqlap aytqanda, XX ásirdiń 80-90-jıllarında qaraqalpaq poeziyası rawajlanıwdıń ózine tán basqıshın basıp ótti. Bul ózgeshelik sol dáwirde qálem terbetken shayırlardıń poeziyasında lirikalıq qaharman obrazın jaratıw sheberliginde ayqın kórinedi.

57

Paydalanılǵan ádebiyatlar

Монографиялар

1. Адабий турлар ва жанрлар.Уч жилдлик. 2-жилд. Лирика, Тошкент, «Фан»,

1992.

2.Ахметов С. Талантқа талап. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1986.

3.Ахметов С. Қарақалпақ әдебий сыны. Нӛкис, «Қарақалпакстан», 1994.

4.Ахметов С. Қарақалпақ совет поэзиясы. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1988.

5.Ахметов С., Есенов Ж., Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис, «Билим», 1994.

6.Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Тошкент, «Ўзбекистон», 2002.

7.Жамол Камол. Лирик шеьрият. Тошкент, «Фан», 1986.

8.Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық ўӛзгешеликлери ҳәм раўажланыў тарыйхы. Нӛкис, «Билим», 2004.

9.Иззат Султан. Адабиѐт назарияси. Тошкент, «Ўқитувчи», 1986.

10.Quranov D. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent. Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti. 2004.

11.Квятковский А. Поэтический словарь, Москва, ―Сов. Энц.‖, 1966

12.Литературный энциклопедический словарь, Москва, «Советский энциклопедия». 1987.

13. Лотман Ю.М. О поэтах и поэзии. Анализ поэтического текста. Статьи.

Исследования. Заметки. Санкт-Петербург, «Искусство-СПБ», 2001.

14.Мамбетниязов Т. Жана қаракалпақ поэзиясы ҳәм дәўир талабы. Нӛкис «Билим», 1994.

15.Оразымбетов Қ. Қосық теориясы. Тошкент. Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашириѐти. 2010.

16.Оразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы. Нӛкис, «Билим», 2004.

17.Худайбергенов К. Дәўир ҳәм парыз. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987.

58

18.Худайбергенов Э. Адабиетшуносликка кириш. Тошкент, ҒЎАЖБНТҒ маркази, 2003.

Мақалалар

1.Генжемуратов Б. Поэзия - бул илаҳий дүнья. «Әмиўдәрья», 1991, № 2, 122- 124-бетлер.

2.Жәримбетов Қ. Рубайы ма яки тӛртлик пе. «Вопросы поэтики русской и каракалпакской литературы», 1999, 35-б.

3.Оралбаева Ү. Лирикалық қаҳарман образы.// «Қарақалпақ әдебияты», №11(135), 2013, ноябрь

3. Хошниязов Ж. «Мерўерт шықлар.» «Ж.Л.», 19-май, 1982.

Көркем әдебиятлар

1.Бердиев М. Жаңғырық. Нӛкис, «Билим», 1994.

2.Ибрагимов С. Жер менен аспанның аралығында. Нӛкис, «Қарақалпақстан»,

1990.

3.Ибрагимов С. Далалар. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1982.

4.Ибрагимов С. Бесинши мәўсим. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1986.

5.Избасқанов Ж. Ӛмирге қуштарлық. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987.

6.Избасқанов Ж. Сайланды шығармалары. I томлық, Нӛкис, 1999.

7.Избасқанов Ж. Мен күткен күн. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1993.

8.Избасқанов Ж. Лирика дәптеринен. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1982.

9.Избасқанов Ж. Муҳаббаттың алмаз қырлары. Нӛкис, «Қарақалпақстан»,

1987.

10.Каримов К. Жибериң (Ашық хат). «Әмиўдәрья», 1990, №6, 34-35б.

11.Каримов К. Аралықлар. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1989.

12.Каримов К. Ўақыт минарасы. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1983.

13.Каримов К. Мениң терезелерим. Нӛкис, «Қарақалпақстан», «Қарақалпақстан», 1985.

59