MD hám PQJ / 1980-1990-jıllar qaraqalpaq poeziyasında ... J.Izbasqanov, K.Kárimov... lirikası mısalında

Shıdadı kózlerim, qulaǵım tózdi – párwa

qılmawǵa da úyrengshen edim, bıraq bul

mazmunsız kótere sózlerdiń qáwpiniń

neligin sońınan bildim.

…Adam – ol adam tek oyları menen,

oylarıń pás bolsa dúńya tarılar, adam ba ol

Ayǵa umtılıp kórmegen? – Jer basıp júrgen

bir jarım-jartılar…31

Ádebiyatshılar kórkem shıǵarmanı, sonıń ishinde qosıqlardı tutas bir organızm sıpatında alıp qaraydı. Kórkem shıǵarma oqıwshıǵa óziniń ideyalıqemociyalıq tutaslıǵı menen tásir jasaydı. Usı tutaslıq saqlanbaǵan jerde onıń oqıwshınıń sezim dúńyasına tásiri bosańlaydı. Adamnıń gózzallıqqa bolǵan qushtarlıǵın qanaatlandıriw hám onı kórkemlik álemine engizip jiberiw -

ádebiyattıń estetikalıq kúshine baylanıslı.

Saǵınbay Ibragimovtıń lirikalıq qaharmanı ármanshıl jan, ol jaqsılıqtı ańsaydı, ol bul ómirde durislıqtıń, tuwrılıqtıń, haqıyqatlıqtıń hám hujdanlılıqtıń tárepdarı. Shayır turmıs haqıyqatlıǵın sáwlelendirgende onı óziniń e ń joqarǵı arzıw-

31 Ибрагимов С. Бесинши мәўсим. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1986. – 5-бет

42

ármanları menen baylanıstıradı, geyde turmısti óziniń qıyalı, ańsaǵan ármanı menen ushlastırıwǵa umtıladı.

Sızǵıshqa kelmeydi ǵayrı minezler, máńgi

tatıwlıq joq múlktey qoldaǵı– ashshılasıp

qalsaq kókiregim izler

seni, Yurmaladan qaytqan joldaǵı. Men

sahradan keldim, sen – Elbrustan, bul

tik minezlilik – qılısh qındaǵı. Bir ómir

kewlimnen joyta almaspan seni,

Yurmaladan qaytqan joldaǵı.

Bazda túsinikler qayshılasadı –

bir dastıqqa qoyǵan baslar jumbaqlı.

Ruwhım – sheshilip túsken saatıń seni,

Yurmaladan qaytqan joldaǵı.32

Lirikalıq qaharmannıń súyiklisine arnalǵan qálbindegi pinhamı saǵınıshların súwretlewde shayır bir bánttiń ózinde bir neshe márte lirikalıq sheginis jasap, jaslıǵında bolǵan shiyrin eslewlerin de qosıqqa endirip jiberedi.

Geyde shayır lirikalarında lirikalıq subyekttiń kimge múráját etip atırǵanı jumbaq bolıp qaladı. Mısalı:

32 Сонда, 59-бет

43

―Muwsa, sen yarı‖ nı shertken seniń sawsaqlarıń

Umıttıradı semserlerdiń suwıqlıǵın,

sońǵı iret qısımıńa ilinetuǵın jalın tulpardıń, yar

qushaǵınıń kóz jastan ıssılıǵın…

Hám taǵı basqa yalǵanshınıń alaǵadaların, qosıqqa

endirip jiberedi.

Dártinen beterirek dártke tap bolǵan

janım jay tappas –

bir biytanıs dúńyanıń qarsısındaman,

huwshımdı joytaman,

huwshımdı joytaman…33

Bunda lirikalıq obyekt bolıwı itimalı bar bir neshe adres tilge alınadı:

«―Muwsa, sen yarıni shertken seniń sawsaqlarıń», «bir biytanıs dúńyanıń

qarsısındaman», «huwshımdı joytaman». Lirikalıq qaharman obrazın jasawdaǵı shayırdıń basqa shayırlardan parqı da usında kórinedi: yaǵnıy ol lirkalıq subyekt

múráját etip atırǵan adresti jasırın halatta sáwlelendiredi, onı tawıp qoyıwdi

oqıwshınıń ózine qaldıradı. Sonlıqtan shayır S.Ibragimovtıń poeziyası óziniń qubılmalılıǵı, jumbaqlilıǵı, filosofiyalıq oylarǵa baylıǵı menen aj’ıralıp turadı.

33 Сонда, 29-бет

44

shıǵarmalarında lirikalıq qaharmannıń kúyinishi, súyinishi onıń jeke dárti yaki qayǵısı bolıp qalmastan, ulıwma insan turmısı menen baylanıslı súwretlengen:

Dúńya júyrik or qoyanday ırǵıǵan, Sen jedellew quwsań ábden qarǵıǵan, Talay ret qıynap qolı qısqalıq,

Keń jáhándi alaqanday tar qılǵan. Kúnler menen tún keshirip azaplı, Or qoyanǵa kópler qurǵan duzaqtı, Ayadı

úmit aqırında ókinish,

Hár bir qoyǵan qádemleriń h’ısaplı34.

Bul qatarlardı oqıp otırıp bul dúńyadan baylıq quwıp ótken lirikalıq qaharmannıń ruwxıy sazasın esitkendey bolamız. Onıń ótkinshi dúńyadan

«ketkennen keyingi» ókinishli jaǵdayları, sezimleri oqıwshınıń sezimine kúshli tásir etedi. Shayır lirikalıq qaharmannıń dúńya, ómir haqqındaǵıtragediyalıq xarakterdegi oyların obrazlı qatarlar, kórkem oy, lirikaǵa tán sezimler menen qarıstırıp jiberedi. Sol arqalı adamzat táǵdiri menen baylanıslı máselelerdi kóteredi.

Shayırdıń dóretiwshiligindegi lirikalıq qaharman jaratıw máselesinde ózine tán ózgeshelikler bar. Ásirese, bul peyzajlıq shıǵarmalarda da kórinedi. Onıń peyzajlıq qosıqları lirikalıq qaharmannıń ruwxıy dúńyasın tereń ashıp beriwi menen aj’ıralıp turadı. «Báhár okkuları» hám

«Báhár» dep baslanatuǵın qosıqlarda tábiyat obrazı lirikalıq obyekt sıpatında belgili bir ideyanı beriwshi kórkem detal sıpatında sheber qollanılǵan. «Báhár okkuları»nda lirikalıq qaharmannıń dáwirlik

34Каримов К., Кӛңилим мүлки, Нӛкис, «Билим», 2005. – 8-бет

45

problemalar menen baylanıslı ishki tolǵanısların shayır «sireń gúli»niń gúllewi arqalı sheber jetkergen:

Bir shoq gúlin úzdiń sirenniń, Jaǵımlı xosh iyiske toldı,

Ishi bul kámbaǵal bólmemniń.

. . . Báhár jazǵa tutasqan waqta, aq gúl ashtı Amur sireni, Ámiwdegi ashshı topıraqta.

K.Karımov báhár kórinisindegi bir payıtti súwretley otırıp, kútilmegen poetikalıq sheshim beredi. «Ashshı» topıraqta gúl ashqan siren gúli obrazı - shıdamlılıqtıń, ómirsheńliktiń belgisi. Bundaǵı súwretlengen sireń gúliniń obrazı oqıwshılarda túrlishe tásir qaldıradı. Onı hár kim ózinshe qabıllaydı.

Lirikalıq qaharman obrazın jasawda shayırlar tárepınen tańlanǵan lirikalıq obyekt obrazlari túrlishe boliwi múmkin. Olar qosıqtıń kórkemligin támiynlew menen birge lirikalıq qaharmannıń xarakterin jaratıwda sheshiwshi áhmiyetke iye qural esaplanadı hám lirikalıq subyekttiń hár túrli ruwhıy halatların súwretlep beriwge qatnasadı.

Al, shayırdıń «Jońıshqalar taǵı keldi oraqqa» qosıǵın oqıǵanımızda, tábiyattı gúzetiwshi serli lirikalıq qaharmandı kóremiz. Onda tábiyattıń hár bir qubılısında insan ómiriniń belgili bir máwritine tán ózgeshelikti qaharman sezip qaladı:

Jońıshqalar taǵı keldi oraqqa, Suwsıldaǵan jipektey jasıl maysalar, Tań shıǵı keppesten burınlaw ele, Polat shalǵılardıń húkimi menen

46

Xosh iyis taratıp jıǵıladı jerge. Misli sol jońıshqa maysası yańlı,

Ómirimniń kúnlerin-waqıt shalǵısı, Ormaqta máńgilik ótmish qushaǵına, Hár máwrit, hár pasıl, hár pursat, Jiǵılıp túspekte. Jıǵılıp túspekte.

Qosıqta eki túrli qubılıs óz-ara salıstırılıp parallelizm usılında lirikalıq qaharmannıń ómir haqqındaǵıfilosofiyalıq juwmaǵın kórkem naǵıslap bergen.

«Polat shalǵı» hám «waqıt shalǵısi»-tábiyat bóleksheleriniń «húkimdarı». Biri -

ósimliktiń, biri - insannıń. Waqıt

«shalǵısi» aldındaǵılırikalıq qaharmannıń ruwxıy dúńyasındaǵı, qálbindegi payda bolǵan sezimler onı tolǵanıslarǵa saladı.

Shayırdıń táriyplew mazmunında jazılǵan lirikalarındaǵılırikalıq qaharman obrazına kúshli kóterińki ruwx tán. Olarda xalq’ımızdıń milliy ózinsheligi, xarakteri, ótmishi sheber sáwlelengen. Lirikalıq qaharmandı tolǵatqan sezimler

ózine say kórkem formada jetkeriledi. Mısalı:

Toqsan uwıq tımsalı tórt pasıldiń, Basqurıń, beldewiń qalı-hasıldın, Bawshuwıń qızlarday qızıl-jasıllı, Neshe

ásirlerge sırlas aq otaw.

Kópdur bul dúńyanıń keshiw, ótkeli, Hárkimge dáwran bir kelip-ketkeli, Otaw tiksem deyip qaraqalpaq eli, Neshe ásir

árman etken aq otaw.35

35 Сонда, 31-бет

47

Bul qosıq qatarların oqıǵanda, aq otaw táriypi qaraqalpaq xalq’ınıń búgingi jetisken ármanı - el ǵárezsizligine jetisiwi menen baylanısip ketedi. Onda lirikalıq qaharmannıń milliy maqtanısh sezimleri halq’ımızdıń neshe ásirlik ótmishi menen qarısip ketedi. Qosıqta lirikalıq obyekt obrazı bolǵan aq otawǵa tán nárseler sanalıp ótilmegen, al lirikalıq qaharmannıń soǵan baylanıslı sezimleri obrazlı til menen jetkerilip, oqıwshıda názik sezimlerin oyatıwshi «qural»ǵa aylanǵan.

Biz, shayır K.Karımovtıń lirikalıq shıǵarmalarındaǵıqaharman obrazınıń jaratılıwi arqalı belgili bir ideyanıń súwretlengenligin joqarıda qarap óttik. Kórkem shıǵarmada lirikalıq qaharman beligili bir pikiri menen emes, al sezimi menen jasaydı. Demek, lirika - oy-sezimlerdiń rawajlanıwı.

Shayır qosıqlarında lirikalıq qaharmannıń sezimin oyatıwshi detallardı, predmetlerdi súwretley otırip, kútilmegen juwmaq beredi. Bul, kóbinese oqıwshıda

úlken estetikalıq tásir qaldıradı, ózine tartadı, oqıwshını oylanıwǵa hám ondaǵısezimlerdi oyatıwshi kúshlerdiń tásirinde qaldıradı. Bul óz gezeginde lirikalıq qawarmannıń tiplik xarakterge iye ekenligin belgileydi hám qosıqtıń kórkem mazmunın tereńlestiredi. K.Karımovtıń «Tún» qosıǵınan mısal:

Kókten sıǵalaǵan aydıń nurların, Jamılıp oypatlar, tawlar qalǵıydı, Qalǵıydı okean, teńiz qırǵaǵı, Hátte pitistegen jawlar qalǵıydı.

Uyqı tarttırıwshı bunday aqshamda, Eki taypa ǵana qalǵımawǵa bar, Biri urılardur payıt paylaǵan, Ekinshisi onıń-ashıqlar –

48

Shayır túngi jim-jirtlıq penen háreketti bir-birine kontrast qoyıw nátiyjesinde

úlken filosofiyalıq juwmaqtı beredi. Bul lirikada pikir juwmaqlanǵan kóriniske iye, lirikalıq qaharmannıń obrazı tolıq jaratılǵan.

Solay etip, shayır K.Karımov dóretiwshiliginde lirikalıq subyekt hám lirikalıq obyekt qaharman jaratıw máselesinde bir qansha kórkemlik izlenislerge umtılıslardı kóriwge boladı.

Biz xalq’ımızdıń ruwxıy dúńyasına tán bolǵan qádiriyatlardı ataǵanda, shıdamlılıq qásiyetin birinshi gezekte tilge alamız. Shayır M.Berdiev jaratqan lirikalıq qaharman usı adamgershlik pazıyletin hár bir insannıń tábiyatında, isháreketlerinde kóriwdi ańsaydı. Shayır ózi jaratqan lirikalıq qaharman obrazı arqalı oqıwshısınıń sana-sezimine, tábiyatına usı xalq’ımızdıń xarakterindegi shid’amlılıq pazıyletin sińdiriwdi niyet etedi.

Seni jaqsı túsinbek ushın Sazlı

jerde óspeklik kerek. Saqıy jáne

qıtımır jerdiń Júregine tuwrı

tillespek.

Qatallıq bar; biymezgil, gúzde

Japıraqtan juda bolmaqtay.

Altı ay qısta - ayamáwizde Esken

jelge qarsı turmaqtay 36

«Kegey tal» dep atalǵan qosıǵınan alınǵan qatarlarda sáwlelengen oypikir lirikalıq obyektti súwretlew arqalı onıń boyında bar qásiyetlerdiń

36 Бердиев М. Жаңғырық. Нӛкис, «Билим», 1994. – 6-бет

49

ullılıǵın sıpatlawdan ibarat. Qosıqta lirikalıq obyekt obrazı simvolıkalıq usılda jaratılǵan. Kegey taldı qaraqalpaq xalq’ınıń qanına sińip ketken qásiyetlerine obrazlı salıstıradı.

Dúnya isleri insandı ’ sol dárejede quwantadı – ol, hátteki ózin joǵaltıp qoyıwı múmkin, sol dárejede muńaytadı –qatarınan, zamanınan izde qalıwı múmkin. eki jaǵdayda da dúnyanıń insan ústinen jeńisi kútiledi. «Barlıq nárse

ózgerer erteń» dúrkininen alınǵan tómendegi mısalda shayır lirikalıq obyekt - jılqınıń zindandaǵı erkinlikten ayırilip jatırǵan halatındaǵı oyların lirikalıq subyekttiń jaratılıs nizamlılıqlarına keshirmeleri menen jetkerip beredi.

Dala. otlaq, aqsham payıtta

Kókke qarap jılqı kisineydi,

Kisenlewli… Juldız jarıqta, Jer

nalasın ol esitpeydi.

Juldızlardı jarqıratıp kókte,

Júyriklerdi kisenlep qoyǵan –

Pánıydıń bul gúlliy isine Qırıq gez

tereń zindan túbinde Otırıp ol

boladı hayran…37

Avtordıń dúnya túsinigin «Juldızlardı jarqıratıp kókte, Júyriklerdi kisenlep qoyǵan» metaforalıq awıstırıwı da poeziyamızda jańadan qollanılǵan qurallardan biri. Jerlik tirishilik penen isi joq «juldızlar»ǵa nalasın uqtıra almay atırǵan lirikalıq obyekt «kisenlewli jılqı» obrazı súwretlengen.

37 Бердиев М. Жаңғырық. Нӛкис, «Билим», 1994. – 4-бет

50

Sonıń ushın da lirikalıq qaharman dúnyanıń túyinin tabalmay áwere. Hár qıylı oyınları menen aljastırǵan dúnyalıq qubılıslar adamlardıń birewin

«aq» qa, birewin «qara» ǵa aylandırarı sózsiz.

Shayırdıń zamanlaslarımızdıń hám keleshektegi oqıwshılarınıń ruwxıy dúńyasına nur shashatuǵın salmaqlı oy-pikirleri júreginiń tórinen shıqqan shireli hám mánili sózler menen, kúshli obrazlarda, joqarı poetikalıq texnikanıń járdeminde beriledi. Shayır sońǵı dáwirdegi shıǵarmalarında xalıqtıń dál diydinen shıǵıp, zamannıń ózine tán táshwishlerin shayırlıq sezimge tolı yosh penen táriplep bermekte. Shayır bul qıyinshilıqlar xalıqtıń qabırǵasın qayıstırıp turǵan awmalıtókpeli zamannıń ótip ketetuǵınlıǵın aytıp, aldımızda bizdi jarqın keleshek kútip turǵanlıǵına iseniwge shaqıradı. Lirikalıq subyekt ótkinshi dáwirge baylanıslı adamlardıń peylinde payda bolǵan unamsızlıqlardı qaralaydı. Mısalı:

Sen kibi hesh qashan jasay almayman,

Sen kibi tabarman keynine tússem.

Sen kibi biynıshan qala almayman,

Sen kibi biynawa bolmaspan ketsem. 38

Hár bir adamdı qanday jaǵday bolǵanda da adamgershilik qádirqımbatın joqarı tutıwǵa, begligin buzbawǵa shaqıradı. Adamlar usı joqarı insanıylıq pazıyletlerdi qádirlep jasaǵanda ǵana keleshek ómir ájayıp boladı. Qosıqta shayır lirikalıq obyektti súwretlew hám lirikalıq subyekttiń oy-keshirmelerin beriw ushın

«sen kibi» anaforasın sheberlik penen paydalanadı.

38 Бердиев М. Жаңғырық. Нӛкис, «Билим», 1994. – 4-бет

50