MD hám PQJ / 1980-1990-jıllar qaraqalpaq poeziyasında ... J.Izbasqanov, K.Kárimov... lirikası mısalında
.pdf
Alımlarımızdıń kórsetip ótkenindey, lirikada shayırdıń óz kókiregin keń ashıp taslawi - bul onıń oyına ne kelse sonı ayta beriwi huqıqı emes, al onıń átırapindaǵı real turmısqa bolǵan kózqarasın kórkem bere alıwın ańlatadı. Bul kózqaras arqalı berilip atırǵan ideyanıń sheńberi tek avtordiń óz kózqarasın emes, al pútkil xalıqtıń, jámiyettiń kózqarasın óz ishine aladı. Sonlıqtan da lirikalıq qaharman termini shayır obrazı termininen keń bolıp tabıladı. Qosıq jazǵan hár qanday adam
óz shaxsiyatın sáwlelendire almaydı. Lirikalıq qaharmanda adamnıń jan sezimi tuwrıdan-tuwrı beriledi. Ádebiyattanıw iliminde lirikalıq qaharman terminine jaqın shayır obrazı hám lirikalıq personaj terminleri qollanıladı. "Lirika - adamnıń jan dúńyasınıń, oy-seziminiń ruwxıy baylıǵın, jetilisken máwritlerin beretuǵın bolǵanl’ıqtan, hár bir shayırdıń adam júregine kirip baratuǵın qádemi quwatlawǵa turarlıq, onıń biypárwa, salq’in kózqarası lirikaǵa pútkilley jat. Lirikada shayır óz kókiregin ayqara ashıp taslasa ǵana onıń shaxsiyatı (eger ol bay shaxsiyat - lichnost - bolsa) qosıqlarında tolıq sáwlelense ǵana, ol xalıqtıń jan sezimi menen jasasa hám buni kórkem bere alsa ǵana, keń oqıwshılar jurtshilıǵınıń júregine jol tawıp bara aladı".21
XX ásirdiń sońǵı sheregindegi poeziyamızdıń iri izertlewshisi Q.Orazımbetov bul dáwirde poeziyamızda "lirikalıq qaharman jekke adam sıpatında dóretile basladı,- dep kórsetedi.- Lirikalıq qaharmannıń bolıp atırǵan jaǵdaylarǵa, problemalarǵa kózqarası jekke adamnıń óziniń kózqarası sıpatında berile basladı. Bul nárse lirikalıq shıǵarmalardıń
21 Худайбергенов К, Kӛрсетилген мийнети, 35-бет
32
kórkemligin arttırıp ǵana qoymastan, onıń mazmunın bayıttı, onı oqıwshını jalıqtırarlıq, birgelki sıpatlardan qutqardı"22.
Lirikalıq shıǵarmalardıń máńgiligi de onda jaratılǵan obrazlar menen baylanıslı. Lirikada obrazdı túsiniw ushın eń dáslep ondaǵıpersonajdiń sotsiallıq negizi ashılıwi shárt. Epikalıq shıǵarmalarda bul ushın keń múmkinshilik bar. Al lirikada bul ushın avtordan úlken talantti, dóretiwshilik tájiriybelerdi ózlestiriwdi talap etedi. Bul degen sóz lirikalıq qaharmannıń ishki sezimleri oqıwshi sanasına tásir ete alıwı, «túrtki» bolıwı tiyis.
Bıraq lirikada ádebiyattıń basqa túrlerindegidey turmısti keń súwretlew, qaharmandı hárekette kórsetiw arqalı onıń obrazın jaratıw múmkinshiligi joq. Sonlıqtan, lirikalıq obraz jaratıw haqqında sóz etkende onıń mazmun ózgesheligin esapqa alıw kerek.
Lirikanıń mazmuni - bul insannıń ishki sezimler dúńyası. Yaǵnıy adamdi tolqınlandırǵan, tolǵandırǵan, tınıshsızlandırǵan, kúyindirgen, qapalandırǵan, yoshlandırǵan sezimler lirikanıń mazmunın quraydı. Shayırdıń shıǵarmalarındaǵı kórkem poetikalıq izlenisleri kópshilik jaǵdaylarda obraz jasaw usılları menen baylanıslı qarastirıladı. Sebebi kórkem obraz shıǵarmanıń kórkemligin támiyinleytuǵın mazmun menen formanı baylanıstırıwshi tiykarǵı element esaplanadı. Lirikalıq qaharman obrazında dáwirdiń, xalıqtıń hám jeke insan ruwxı jámlesken túrde beriledi. Egerde usılardı shayır lirikalıq qaharman obrazında tiplestire almasa, onda ol shıǵarmanıń mazmuni menen forma birligi «buzilip», sıyqaǵı shıqqan sózlerden quralǵan qatarlarǵa usap qaladı. Buniń menen biz lirikalıq qosıqlarda turmısti keń súwretlew kerek dep talap kelip shıqpaydı. Shayırdıń qosıqta barlıq nárse hám hádiyseler tuwdırǵan
22 Оразымбетов Қ. Ҳәзирги дәўирдеги қарақалпақ лирикасында кӛркемлик излениўшилик, - Нӛкис, "Билим", 1992.
–20-бет.
33
oy-sezimleri konkret beriliwi tiyis. Sonda ǵana lirikalıq qaharmannıń tákırarlanbas kelbeti onıń jan sezimi arqalı sheber jaratıladı.
Joqarıdaǵılardan kelip shıǵıp, lirikalıq subyekt – bul lirikalıq shıǵarmada ishki tuyǵıları, kúyinish, súyinishleri berilip atırǵan lirikalıq qaharman bolıp tabıladı. Lirikalıq qaharman óz tolǵanısların kimge yaki negedur baǵdarlawi, yaǵniy, kimniń yaki nenińdur adresine qaratıwı múmkin. Al, sol lirikalıq qaharman múráját etip atırǵan, onıń dıqqatı qaratılǵan «obraz» yaki qálegen adres lirikalıq obyekt wazıypasın óteydi. Lirikalıq obyekt túsinigin kópshilik lirikalıq personaj túsinigi menen shatastıradı. Lirikalıq personajdiń lirikalıq obyektten parqı sonda, lirikalıq personaj lirikalıq (ásirese, epikalıq xarakterge iye lirikalıq janrlarda) shıǵarmalarda háreket etiwshi qaharman obrazı bolıp tabıladı. Al lirikalıq obyekt bolsa lirikalıq personaj sıyaqlı háreket etpeydi, tek ǵana lirikalıq qaharman tárepinen múráját etiledi, tilge alınadı, yaki súwretlew obyekti wazıypasın atqaradı. Pikirimizdi dáliyllew ushın mısalǵa múráját eteyik:
- Bar ma ómir boyı pitpes ármanıń? Ǵamgún
ashıqlarday, bıraq, gúnasız
Shırayı kelisken sárwi tallarım,
Nege qáddińizdi iyip turasız?23
J.Izbasqanovtıń «Sárwi tal» qosıǵınan alınǵan bul qatarlarda sárwi tallardıń sulıwlıǵına háwes etiw menen birge olardı táriyplewde gúnasız, ǵamgún ashıqlarǵa salıstırıp, olarǵa tilekleslik sezimlerin berip obraz – lirikalıq qaharman obrazı bolıp, ol lirikalıq subyekt, al, qosıqta lirikalıq qaharmannıń ishki sezimlerin, halatın, aytpaqshi bolıp turǵan oyın
23 Избасқанов Ж. Ӛмирге қуштарлық. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987, - 7-бет
34
sáwlelendiriwge qatnasıp turǵan «sárwi tal» - lirikalıq obyekt wazıypasın atqarǵan. Lirikalıq subyekt penen lirikalıq obyekttiń qatnasına keletuǵın bolsaq, shıǵarmada lirikalıq obyekt lirikalıq subyekttiń xarakterin jetilistiriw, tolıq ashıp beriw ushın xızmet etedi. Sonlıqtan shayırlarımız óz dóretpelerinde lirikalıq subyekttiń obrazın jaratıwda lirikalıq obyektten paydalanıw sheberligine qarap onıń sátli dóretiliwine tiykar jaratadı. Biz sóz etpekshi bolıp otırǵan ótken ásirdiń 80-90-jıllarında tabısli qálem terbetken shayırlarımız J.Izbasqanov, M.Berdiev, S.Ibragimov, K.Kárimov poeziyasındaǵı lırikalıq qaharman obrazın jasaw
ózgesheliklerin úyrengende olardıń lirikalıq subyektti sáwlelendiriwde lirikalıq obyektke júklegen «poetikalıq júk»tiń qollanılıw usıllarındaǵıózgesheliklerin basshilıqqa alıp ádebiy-ilimiy talq’ı jasaymiz.
Qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde lirikalıq qaharman túsinigi haqqında teoriyalıq pikirler bar bolǵanı menen onıń jaratılıw usılları haqqında keń túrde ilimiy-teoriyalıq kózqaraslar alǵa súrilgeni joq. Ásirese, lirikalıq qaharman obrazın jasawda tiykarǵı orında turatuǵın lirikalıq obyekt máselesi izertlewshiler dıqqatınan shette qalıp kiyatır. Sonlıqtan, poeziyalıq shıǵarmadaǵı lirikalıq subyekt hám lirikalıq obyekt máselesi ádebiyatımız aldında turǵan úyreniliwi tiyis sheshiwshi máselelerdiń biri. Sebebi, lirikalıq qaharman – lirikalıq dóretpeniń
«júregi» bolıp esaplanadı. Lirikalıq shiǵarmanı háreketke keltiriwshi júregi esaplanǵan lirikalıq subyekttiń obrazi bolsa lirikalıq obyektten tikkeley ǵárezli. Lirikalıq obyekt tek ǵana lirikalıq qaharmannıń xarakterin jaratıwda ǵana emes, sonıń menen birge shiǵarmanıń ideyasın, kórkemligin támiynlewde de ayrıqsha
áhmiyetke iye.
35
II. 2. Shayırlar poeziyasında lirikalıq subyekt hám lirikalıq obyekt
obrazların jasaw ózgeshelikleri
Talantlı shayır ózi jaratqan lirikalıq qaharman obrazı arqalı óz xalq’ınıń ruwxıy dúńyasın keń dárejede sáwlelendiredi. Xalq’ınıń psixologiyasındaǵı, mentalıtetindegi pazıyletlerdi lirikalıq qaharmanınıń boyına jaylastıradı. Usı arqalı ol óz oqıwshisin milliy ruwxta tárbiyalaydı. Kórip turǵanımızday, shayır ol xalıqtıń sóyler tili, xalıqtıń tárbiyashısı, ol xalıqtan alıp xalıqtıń ózine beredi, bıraq ol sol pazıyletlerdi lirikalıq qaharmanınıń júrek sezimleri, oy-pikirleri hám múnásibeti menen kórkemlep, saralap beredi.
"Poeziyanıń ideyalıq hám kórkemlik dárejesin anıqlaw lirikalıq qaharmannıń haqıyqat kelbetin kórsete aladı," - dep jazǵan edi K.Xudaybergenov. Sebebi kórkem obrazdıń shıǵarmadaǵımazmun menen formanı baylanıstırıp turıwshi halqa ekenligi belgili. Lirikalıq qaharman obyektiv hám subyektiv elementtiń birliginen ibarat bolıp, onıń obrazında dáwirdiń, xalıqtıń ruwxi hám shayırdıń ruwxıy dúńyasınıń baylıǵı, ózinsheligi bir-birinen aj’ıralmas túrde jámlengen boladı. Ideyanıń, oysezimlerdiń tipikligi, lirikalıq qaharman obrazınıń tipikligin, qunlılıǵın támiynleydi. Lirikalıq qaharman bir waqıttıń ózinde hám dáwirdiń jemisi, hám shayırdıń jemisi.
Shayırdıń sheberligi óz dóretpesindegi lirikalıq qaharman halatın sáwlelendiriwde lirikalıq subyekt penen lirikalıq obyekt obrazların sáykeslendirip bere alıwında kórinedi. Sonda ǵana shıǵarmada beriletuǵın oy-pikir de óz orninda, estetikalıq tásirsheńligi menen sáwlelenedi.
J.Izbasqanov óz usılına, óz qoltańbasına iye shayır. Ásirese, onıń lirikalıq qaharmannıń kórkem obrazın dóretiwdegi sheberligi kóp
36
ǵana jas shayırlar ushın úyreniw mektebi boldı. Shayırdıń poetikalıq sheberligi sonda, ol názik sezimlerdi insanıy tuyǵılardı hám tábiyat kórinislerin sezimler qursawinda súwretlep beriw sheberi. Ondaǵıpikirler aǵımi erkinlikke umtılıp atırǵan hawa aǵımınday oqıwshınıń júregine umtıladı hám oqıwshi óz júreginen ótip atırǵan keshirmelerdi shayırdıń lirikalıq qaharmanı halatında kórgendey boladı. Mısalı:
Men kútken kún,
Túslerime enerseń
Qubılısıń qanday bolar? Bilmedim,
Bálkim, appaq qusqa aynalıp kelerseń –
Úmit penen ótip atır kúnlerim… Men
kútken kún,
Oyımdasań hár demde, Ármanımd’i
jarılqawshı óziń bol! Ómirimnen úlken
úmit bar mende, Kewil qursın
sirestirgen sezim mol. 24
Shayır J.Izbasqanov poeziyasında lirikalıq subyekt obrazın jaratıwda lirikalıq obyekt obrazı ayrıqsha áhmiyetke iye. Mısalı, onıń joqarıdaǵı mısalǵa alınǵan qosıǵında ármanlı ashıq (lirikalıq subyekt) múráját etip atırǵan onıń súyiklisi shayır tárepinen lirikalıq obyekt obrazı sıpatında tańlanadı.
24 Избасқанов Ж. Ӛмирге қуштарлық., Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987, 8-9-бб
37
Ádette, liriaklıq obyekt obrazı lirikalıq personaj sıyaqlı shıǵarmada háreket etpeydi. Sonlıqtan, tábiyattıń qálegen qubılısi da, insandaǵıhár túrli tuyǵılar da lirikalıq obyekt obrazı ushın tańlana beredi. Pikirimizdi shayır J.Izbasqanov poeziyasınan mısallar menen tastıyqlamız. Mısalı:
Ayǵabaǵarlarday telmiremen men
Quyashtıń júzine. Ayıp emes ol! Ómir
jollarımdi jaqtırtıp kelgen Úmitlerim
mol!25
«Úmitlerim» qosıǵınan alınǵan mısalda shayırdıń lirikalıq qaharmanı obrazın dóretiwde qatnasqan «úmit» sezimi lirikalıq subyekttiń maqsetli, keleshekke jaqsı názer menen qaraytuǵın obrazın jaratıwda lirikalıq obyekt sıpatında qatnasadı.
Pútin ashılısıp ayırım waqları Jelqomday
jeńiltek bolıwıń neden? Yaki qozǵaw salıp
qıyaldıń bári Dúńyaǵa sıymaw ma
shayırlıq degen? Bazda qıyal qusı kókte
sharq urıp, Sezim aǵısınan ruwxı tasadı,
Shıraydan gúl túsli kórki barq urıp,
25 Избасқанов Ж. Ӛмирге қуштарлық., Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987, 9-бет
38
Tınıq suwlı kóldey aydınlasadı. Siresken
seńlerdey sezim qıstaǵan Bilmedim,
qanatsız qalǵan qus pa adam?... Al, búgin-
juldızıń mıǵım uslaǵan Jańa bir shayırdıń
tańi atqanı!26
Bunda lirikalıq subyekt – shayır obrazı bolıp, onıń ilhamǵa, jırǵa qumar janı múráját etip atırǵan «shayırlıq» túsinigi - lirikalıq obyekt sıpatında qatnastirilǵan. Shayır insannıń qálbindegi keship atırǵan túsiniksiz halattı súwretlew ushın kimdur ilham perisine, kimdur poeziyaǵa, kimdur oylarına múráját etedi. Al, shayır J.Izbasqanov bul halattı súwretlew hám lirikalıq subyekttiń halatın túsindiriw ushın
«shayırlıq» lirikalıq obyektin tańlaydı.
Usı sıyaqlı mısallardı shayır poeziyasında kóplep ushıratıwǵa boladı. Olarda lirikalıq subyekttiń halatı abstrakt nárselerden lirikalıq obyekt sıpatında qoyıp súwretlew arqalı sáwlelendiriledi. Mısalı:
Kelip-ketti qanshama ǵazlar?
Mensigisi kelmedi bazlar…
Bolǵannan soń tuyıq minezim
Ózim menen boldım bir ózim…27 |
«Halatım» |
Ózimdi ózimniń tartılıs kúshim Alıp
baradı,
26Избасқанов Ж. Ӛмирге қуштарлық., Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987, 10-11-бб.
27Сонда, 34-бет
39
Bilemen, kúndelik mıń-mıń táshwishim Qalıp baradı.
Sonnan alǵaw-dalǵaw qıyalım, janım. Ílaj’im qansha?
Olar kúte turar. Sher hám ilhamım
Pıdá bolǵansha28 |
«Ómir táshiwishlerine» |
Geyde shayır lirikalarında lirikalıq subyekttiń ózi hám lirikalıq subyekt, hám lirikalıq obyekt xızmetinde qollanılǵan orınların ushıratamız. Mısalı:
Quyash súyip tawlar asqarın Bolǵan menen átırap shıraylı, Bult qaplaǵan kewil aspanın – Sebep saǵan bir qız unaydı.
Aprel… Keń jahandı - óz basım, Eritedi desem bul aydı, Kókiregińde muzlar kóz jasıń, Sebep saǵan bir qız
unaydı.29
28Сонда, 40-бет
29Сонда, 16-бет
40
Qosıqta «kewil aspanın bult qaplaǵan» lirikalıq qaharman óz-ózine múráját etiwi arqalı óz keshirmelerin jetkerip beredi. Shayır tańlaǵan bul usıl onıń lirikalıq qaharman halatın jetkerip beriwdegi sheberligi bolıp tabıladı.
Saǵınbay Ibragimovtıń xalq’ımızdıń ruwxıy dúńyasın ashıp beretuǵın shıǵarmaları shayırdıń poeziyasındaǵı lırikalıq qaharman obrazın izertlewde kóp jańa qırların ashıp beredi. Bul lirikalıq qaharman obrazı xalıqtıń táǵdirin oylaytuǵın, onıń basındaǵı dáwletke súyinip, kulpetke kúyinetuǵın insannıń júrek sezimleri dep aytiwǵa boladı. Ol xalq’ınıń ul-qızlarınıń is-háreketlerin, peylin shayırlıq kókirek penen bahalaydı, bolıp atırǵan nasazlıqlarǵa, qáte islerge, jaman qılıqlarǵa ashınadı. Mısalı:
Kisiniń nesiybesine qolıń sozbaǵıl,
kisiniń nesiybesine ǵılaplıq qılma.
Bul xalıs ómirińde bir azǵantay kún
aldanba hámiyanda shıńǵırlaǵanǵa.30
Mısalǵa alınǵan bántte de lirikalıq subyekt múráját etip atırǵan lirikalıq obyekt - óz zamanlasları. Shayır lirikalıq qaharmannıń xarakterin jaratıwda zamanlaslarına múráját etiw arqalı dıdaktikalıq mazmunda oypikirin jetkerip beredi.
Saǵınbay Ibragimovtıń sońǵı dáwirdegi poeziyasında jaratılǵan lirikalıq qaharman obrazı quramalı, bul jan dúńyası bay, zaman dártlerine biyparwa jasay almaytuǵın kúyinshek adamnıń obrazı. Mısalı:
30 Ибрагимов С. Бесинши мәўсим. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1986. – 31-бет
41