MD hám PQJ / 1980-1990-jıllar qaraqalpaq poeziyasında ... J.Izbasqanov, K.Kárimov... lirikası mısalında

XX ásirdiń 90-jılları bolsa, ádebiyatta óz aldına burılıs dáwiri boldı desek qátelespeymiz. Sebebi, 1991-jılı elimiz ǵárezsizlikke eristi. Usı jámiyetlik-tarıyxıy

ózgeris qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıwında, qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminiń rawajlanıwında da jańa basqısh boldı. Ádebiyat tarıyxına baylanıslı diniy ádebiyat, feodal-klerikal ádebiyat, saray ádebiyatı degen túsinikler, hár bir millet ádebiyatın reakciyashıl hám progressivlik ádebiyat dep ekige bólip úyretiw sıpatları basım bolǵan metodıkalıq teoriyalarǵa shek qoyıldi. Sebebi, kórkem shıǵarmanıń qunlılıǵın, jazıwshınıń dúńyaǵa kóz qarasın kommunistlik ideologiya kóz qarasınan bahalaw principinen pútkilley waz keshildi. Kórkem shıǵarmanı bahalawdıń tiykarǵı ólshemleri: kórkem ózgesheligi, ulıwma insanıylıq, milliy ruwxıy qádriyatlar hám milliy ǵárezsizlik ideyaları bolıp qaldı.

Qaraqalpaq ádebiyatı ushın XX ásirdiń 90-jılları milliy ádebiyat tarıyxında ayrıqsha rawajlanıw dáwiri boldı. Ásirese, bul dáwirde qaraqalpaq poeziyasınıń janrlıq, ideya, tematıkalıq, kórkemlik izleniwshilik baǵdarlarında úlken tabıslarǵa eriskenligi málim. Qaraqalpaq poeziyası 90jıllarǵa kelip óziniń ráń-báreńligi, súwretlew maydanınıń keńeygenligi, forma hám mazmunınıń jańalanǵanlıǵı, kórkem obraz jaratıwdıń jańasha usılları, insandı hár tárepleme úyreniw, onıń ruwxıy iskerligi talq’ını poeziyanıń tiykarǵı sıpatlı belgisi, kórkemlik tiykarına aynaldı.

Ádebiy processtegi usı sıpatlar, ózgerisler qaraqalapaq ádebiyatınıń tarıyxına jańasha qaraw, kórkem shıǵarmalarǵa obyektiv baha beriw zárúrligin keltirip shıǵaradı. Usı kóz qarastan biz XX ásirdiń 90jıllarındaǵı qaraqalpaq ádebiyatında dórelgen poeziyalıq shıǵarmalardı, atap aytqanda, usı dáwirdegi ádebiy processtegi poeziyanıń xarakterli

11

ózgesheliklerin, kórkemlik dárejesin hám t.b. úyrengende xalq’ımızdıń jámiyetlik-

siyasiy hám tarıyxıy turmısındaǵı qubılıslardı itibarımızǵa alıw zárúrligi kelip shıǵadı.

Poeziya óz waqtınıń eń áhmiyetli, oqıwshını tolqınlandırarlıq máselelerin tawıp, joqarı estetikalıq kúsh penen sáwlelendiriwi menen bahalı. Oqıwshınıń tilegin qanaatlandıriw, onı ájayıp lázzetke bólew tek izlengish, jańalıqqa qanıq poeziyaǵa ǵana tán sıpat. Házirgi kúnge shekem qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde milliy poeziyamız tuwralı bir qansha ilimiy miynetler júzege keldi. XVIII ásirden baslap XX ásirge shekemgi qaraqalpaq shayırlarınıń kópshiliginiń ismleri tiklenip, ilimiy hám ádebiy aylanısqa qosıldi. Olardıń ómiri hám dóretiwshilik miynetleri tuwralı maǵliwmatlar menen ilimiy pikirler hám dálillewler payda boldı. Sonıń menen birge XX ásirdiń 80-90-jılları qaraqalpaq poeziyası hár qıylı aspektte lirik qaharman máselesi, lirikanıń janrlıq tematıkalıq, ideyalıq rawajlanıw evolyuciyası

tarıyxıy-xronologiyalıq aspektte izertlendi. S.Axmetovtıń

«Qaraqalpaq sovet poeziyası», T.Mámbetniyazovtıń «Poeziya haqqında oylar» miynetleri sol dáwirde dóretiwshilik etken shayirlardiń shiǵarmalariniń ideyalıq, tematikalıq ózgeshelikleri, K.Xudaybergenovtıń «Lirika hám ómir» miyneti lirikalıq qaharman hám lirikalıq dóretpelerdiń ózgeshelikleri, Q.Orazımbetovtıń

«Házirgi dáwirdegi qaraqalpaq lirikasında kórkemlik izleniwshilik» miyneti kórkem formalar máselesi siyaqli poeziya janrınıń hár qıylı problemaların sheshiwi menen qunlı. S.Axmetovtıń «Adebiyat hám kritika», T.Mámbetniyazovtıń «Qaraqalpaq sovet lirikası», «Poeziya-turmıs, gúres hám talpiniw»,

K.Xudaybergenovtıń

«Dáwir hám parız», Q.Sultanovtıń «Zamanlas janım menen», «Shayır jolı» miynetlerinde shayırlardıń dóretiwshilik jolı, shıǵarmaları tutası menen úyrenilip,

12

Q.Orazımbetovtıń «Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası hám tipologiyası» monografiyasın da ótken ásirdiń sońǵı otız jıllıq dáwirindegi dóretilgen poeziyalıq shıǵarmalardı janrlıq, formalıq jaqtan úyreniw barısındaǵı áhmiyetli izertlew sıpatında bahalaw múmkin.

Ótken ásirdiń 80-90-jıllarındaǵı qaraqalpaq poeziyasındaǵı tiykarǵı sıpatlardıń biri burınnan kiyatırǵan xalq’ımızdıń dástúrleri, qádiriyatların ózinde jámlegen, milliy sıpatlardı rawajlandırǵan poeziya úlgileri payda boldı, dıdaktikalıq poeziyanıń klassikalıq úlgisi jámiyettegi shárayatlar menen qarısıp, jańasha mazmun hám formada dóretile basladı. Ásirese, publitsistikalıq lirika bul dáwir qaraqalpaq poeziyasında jetekshilik etti. Sebebi, insan oy-pikirin, ishki keshirmelerin sezimler boyawında jetkerip beretuǵın sóz óneriniń ayrıqsha túri poeziya bir waqıttıń ózinde insanǵa dúńya, ózin qorshaǵan ortalıq, insannıń ózi tuwralı maǵlıwmat deregi bolıwı menen birge, ekinshi tárepten onıń sol dúńyaǵa,

ózin qorshaǵan ortalıqqa, óz-ózine degen múnásibetin, kóz qarasların estetikalıq qádriyatlar ólsheminde sáwlelendirip beriwshi qásiyetke iye. Poeziya insan sezimine tez tásir etiwshiligi hám óz ideyasın insan sanasına tereń sińdire alıwshılıǵı menen de bul qásiyetlerdi tolıqtırıp otıradı. Ótken ásirdiń 80-90- jıllarındaǵı qaraqalpaq poeziyasına názer taslar ekenbiz, poeziyanıń insan sezimine tásir etip, onı tárbiyalap otırıwday bas wazıypası da, sonday-aq insan sezimlerine onıń (poeziyanıń) tásir etiw jollarınıń teoriyalıq táreplerin izertleytuǵın poeziya ilimi de aytarlıqtay nátiyjelerge eristi. Sonıń menen qatar poeziyamızdaǵı sońǵı dáwirde bolıp atırǵan ózgerisler, jańalıqlar poeziyamızdıń ashılajaq sıpatlarıniń, izertlenetuǵın tárepleriniń ele de kóp ekenliginen derek beredi.

13

Tolqınlardıń tósin aymalarday,

Jelpinesiz jazǵı sulıwlar, Tómende

suw emes, ayna barday, Serpilesiz

nazlı sulıwlar.

Taranasız tınbay taranasız,

Jarasımlı sizlerdey arıwǵa, Al,

jaǵaǵa qashan oralasız, Ya

barsızba máńgi qalıwǵa?3

Álbette, shayırdıń súwretlewin, sózin shaǵalalar esitpeydi, onıń sorawına juwap ta bermeydi. Bıraq oqıwshı bul gózzal tuyǵılardan estetikalıq tásir aladı. Iskusstvodan, kórkem ádebiyattan ráhátleniw, dem alıw, sulıw sezimlerge bóleniw dep mine, usını aytadı. Qaraqalpaq xalıq dástanlarında «batır uyqısınan shashırap oyandı» degen ibaranıń isletiletuǵının bilemiz. Bunda shashırap oyanıw degen biziń sanamızǵa batırlıqtıń, aybatlılıqtıń simvolı sıpatında sińedi. Al, Jiyenbay Izbasqanov

«Kórgenińiz barma gózzaldı» dep baslanatuǵın lirikasında bul ibaraǵa pútkilley basqasha wazıypa júkleydi.

Kórgenińiz barma gózzaldı,

Tań sáhárde shashırap oyanǵan,

Ushqınlanıp áne qozǵaldı,

Sulıw emes, bir uwıs árman!»4

Ádebiyatshı alım Q.Orazımbetov tallap ótkenindey, shayırdıń sóz saplawları

ózine tán. J.Izbasqanov lirikasında peyzajlıq súwretlew basqa

3Избасқанов Ж. Сайланды шығармалары, Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1999, 44-б

4Оразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы.

Нӛкис, «Билим», 2004, 13-14-бб.

15

shayırlarǵa qarańǵanda basımıraq. Ol tábiyat qubılısların insanıy sezimlerdi beriw, lirikalıq qaharmannıń halatın súwretlew ushın paydalanadı. Mısalı, «Báhár qosıǵı» qosıǵında tómendegidey qatarlar bar:

Aq paraqqa dizilip atır, Sher

jańbırı silpilep atır,

O, ótkinshi emes bul báhár! Jaslıǵımday

máhálim gózzal5.

Oqıwshı hám dóretiwshını baylanıstırıwshı kórkem tekst óziniń jetkerejaq ideyası menen, ideyaǵa alıp barıwshı temalar menen, kórkemligi menen baylanıslı. Shayır shıǵarması arqalı aytatajaq oy-pikirin poetikalıq boyawlar menen boyalǵan lirikalıq qaharman halatı arqalı jetkerip beredi.

J.Izbasqanov turmıstı úyreniwi, ómirge hám jasagan ortalıqqa bergen bahası, adamlar menen qarım-qatnasıq tiykarları, ádep - ikramlılıq , joqarı adamgershilik sıpatların ózlestire alıwı hám olardı óziniń intellektual–aǵartıwshılıq kóz qarasların, estetikalıq-subıektivlik oy pikirleri menen sintezlep bere alıw nátiyjesinde óziniń aytajaq ideyasın shıǵarmasında sáwlelendiredi.

Muhabbat teması J.Izbasqanov poeziyasında ayrıqsha náziklik penen jırlanǵan temalardıń biri boldı. Ol publitsistikalıq súwretlew hám qurǵaq bayanlawshılıqtan insannıń ishki álemindegi ráńbáreń tuyǵılardı sıǵastırıp súwretlewshilerdiń dáslepki áwladı esaplanǵan I.Yusupov,

5 Избасқанов Ж. Ӛмирге қуштарлық., Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987, 26 -бет

16

T.Mátmuratov, X.Turımbetovlardıń dawamshisi sıpatında insandaǵı eń ájayıp tuyǵı – muhabbat temasın sezimler názikliginde túrlendirgen shayırlardıń biri bolıp tabıladı. Onıń muhabbat haqqındaǵı lırikalarında lirikalıq qaharmannıń ishqı sezimleri insan qálbiniń túpkirtúpkirindegi názik sezimleriniń tawlanıwları kórinisinde súwretlenedi. Mısalı:

Qalay ótken jıllarım sensiz?..

Bilmedim?!..

Qalay ótti, áziyzim, mensiz Kúnleriń?

Qıyalımda bar ediń kópten, Ańsadım…

Muhabbatsız, biypárwa ótken Qansha

jıl?!... 6

80-jılları usınday xarakterdegi shıǵarmaları menen qaraqalpaq lirikasında belgili iz qaldırǵan shayırlardan biri Keńesbay Karımov edi.

Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı K.Karımov 1948-jılı Shımbay rayonı Shımbay sovxozında dúńyaǵa kelgen. Ol óz miynet jolın «Sovet Qaraqalpaqstanı» gazetasında (házirgi «Erkin Qaraqalpaqstan») xabarshı bolıwdan baslaǵan. Keyin

«Jas Leninshi» (házirgi «Qaraqalpaqstan jasları») gazetasında, «Qaraqalpaqstan» baspasında, televidenie hám radio esittiriw komitetinde, «Ámiwdárya» jurnalında hár qıylı lawazımlarda isleydi. 1983jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası. Házirgi waqıtta Ózbekstan Oliy Májilisiniń senatorı, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń baslıgı.

6 Избасқанов Ж. Ӛмирге қуштарлық., Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987, 51-52-бб.

17

Shayırdıń dáslepki qosıqları 60-jıllardıń ortalarında járiyalana baslaydı. Onıń «Aralıqlar», «Waqıt mınarası», «Meniń terezelerim»,

«Araldan keldim», «Kóńilim múlki» atlı qosıqlar toplamı, jáhán klassik shayırlarınan awdarmaları basılıp shıqtı. Shayırdıń tuńǵısh kitabı jóninde jazılǵan J. Xoshniyazovtıń «Merwert shıqlar»7 atlı kritikalıq maqalasında shayır shıǵarmalarınıń estetikalıq bahalılıǵı, olardıń biziń turmısımız ushın áhmiyeti, shayırdıń ósiw hám ádebiyatqa keliw jolları, sol toplamnıń ulıwma ádebiy processtegi, jazıwshı dóretiwshiligindegi tutatuǵın ornı, kórkem ádebiy dástúrlerge qatnası hám baslı jańalıqları hám ózgeshelikleri qısqa, ıqsham túrde aytıp ótiledi.

Sonday-aq, Q.Orazımbetov «Házirgi qaraqalpaq lirikası nda kórkem formanıń evolyuciyasıhám tipologiyası» monografiyasında da K.Karımov lirikası ndaǵı kórkem forma, pikirdi beriw usılların keń túrde analızleydi hám olardaǵı intellektuallıq pikirlewdi shayır shıǵarmasınıń ózgesheliklerinen biri sıpatında qaraydı.

Durısında da, K.Karımov ádebiyat maydanına óz soqpaǵı menen kirip kelgen shayır. Onıń poeziyası janrlıq jaqtan ráńbáreń. Shayırdıń kórkemlik, stillik izlenisleri qosıqqa tema tańlawda, mazmunǵa say kórkem forma tabıwda, syujet qurıwda hám taǵı basqa da shıǵarma komponentlerinde anıq kózge taslanadı.

Sonday-aq, shayır poeziyalıq dóretpeleri menen birlikte bir qatar poemalar da jazǵan. Máselen, «Ásirge barabar bir zaman» poemasında ekinshi jer júzilik urıs tragediyası ayrıqsha súwretlense, «Jigarmalanshı ásir sazası» nda bolsa búgingi

ómir, insan balasınıń bul jańalıqlarǵa tolı ásirge qalay jasap atırǵanı haqqında tolǵanadı. «Muhabbat qıssası» poemasında e ki jastıń

7 «Жас Ленинши» //19-май. 1982-жыл.

19

qosıla almay ketken, bir-birine bolǵan muhabbatı máselesi ayanıshlı kóriniste

súwretlenedi.

Sonıń menen birge shayırdıń Watan haqqında dóretken poeması da júdá sátli shıqqan. Shınında da Watanı bar adamnıń maqtanısh sezimi joqarı, maqset

únlesedi. Máselen, Maqtumqulı shıǵarmalarında e l-xalıq, Watan, zaman haqqındaǵı temalar shayırdıń ishki tolǵanıs sezimlerinde, Watan táǵdirine qıynalıw ruwxında beriledi. Onıń «Reyxan áyledi», «Náyleyin», «Zaman

bolmadı» sıyaqlı qosıqları bul pikirimizge dálil boladı.

Al, shayır K.Karımovtıń «Bawrı keń dúńya» qosıǵında bolsa, dúńyanıń keńligi, onda kimler ótpegen, qullası adamzat násili baslanǵan Adam Ata, Hawa Ene áwladlarınan ne bir batırlar, payǵambarlar, jer júzin jawlap alǵan patshalar dúnyaǵa kelgen, biraq olarda bul álemnen ármanlı ótken degen mazmun jetekshilik etedi. Bıraq, hámmesi de ármanlı ótti:

Kimlerdi áylediń shiyrin zibanlı, Kimler

súrdi bunda dáwri-dawrandı, Bári ótti

kókirek tolı ármanlı,

Olardan hám keshtiń bawrı keń dúńya8.

Sonday-aq, publitsistikalıq sıpatqa iye «Qaytar», «Keler», «Tabılmas» qosıqları da klassikalıq úlgide jazılǵan.

«Qaraqalpaq shayırlarınıń bir qatar qosıqlarında ocherkizmnen tısqarı

kórkem publitsistikalıq oy-pikirler beriledi. Shayırlar turmıstıń hár qıylı

8 Каримов К. Кӛңилим мүлки. Нӛкис, «Билим», 2005, 17-бет

20

tarawları, adamnıń jámiyettegi ornı, onıń táǵdiri haqqında óz qosıqlarında oypikirler júritedi. Álbette, adamnıń jeke táǵdiri, jeke baxıtı shayırlardı mudamı oylandırıp kelgen ótkir máselelerden»9-dep jazadı Q.Járimbetov XIX ásirdegi klassik shayırlardıń shıǵarmaların mazmunlıq jaqtan tallay otırıp. Usınday mazmunǵa qurılǵan qosıqlar K.Karımovtıń poeziyasında kóplep ushırasadı.

Sonday-aq, shayırdıń ómir filosofiyası haqqında kóz qarasları, bahalawları anıq bayqalatuǵın lirikaları haqqında da usı pikirdi aytıw múmkin. Mısalı, mına bántke itibar bereyik:

Dáwlet qonsa er jigittiń basına, El

jıyılıp keler onıń qasına, Súrnikse

bir kúni táǵdir tasına,

Súyeytuǵın yaqshi-yaman tabılmas10.

Adamnıń baxtı tuwralı jazılǵan qosıq qatarları klassik shayırlar Maqtumquli, Berdaq shayırlardıń pikirleri menen únles.

«Ómiriniń arbası igri jollardan» degen qosıǵı da publitsistikalıq sıpatqa iye. Dáwirdiń, ómirdiń táshwishleri, millet, el, xalıq, Watan táǵdiri haqqındaǵıqaharman tolǵanısları oqıwshıǵa oy saladı:

Araldan ısrapıl jelleri e ser, Talay

ármanlardıń qanatın keser, Bırazlar:

ózge jurt izlesek deser,

9 Жәримбетов Қ., XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы.

Нӛкис, «Билим», 2004.

10 Каримов К. Кӛңилим мүлки. Нӛкис, «Билим», 2005. - 86-бет

21