MD hám PQJ / I.Yusupov poemalarında folklorlıq dástúrler (Máńgi bulaq hám Búlbil uyası shıǵarmaları mısalında)

Qarańız, qálem iyesiniń syujetlik lirikalıq sheginisti taǵı da búlbil menen tábiyǵıy organikalıq túrde baylanıstırıp beriwine dıqqat awdarsaq, ol úlken

áhmiyetke iye.

Shınında da, búlbil qus sayrawın qatırıp sayrasa da, al ózi insan balasınıń kózine anıq túse bermey, ózin jasırın tutqısı keletuǵını ıras. («Bir ilaxiy qustay ózin sır tutıp, búlbiller kórinbey sayrasar edi…»). Endi usılay etip shayır sol awılda búlbil bolıp sayraytuǵın jigitti táriyplewge ótedi:

Al jazda quslardıń shoq sayrawında, Onı esitpedim, Qayda joǵalǵan? Biraq bir muǵállim boldı awılda Búlbildiń dál ózi bolıp «sayraǵan».

Awılda háwesker koncert bolǵanda,

Duwtar shertip, tambur shalar edi ol.

Jurttı duw kúldirip ısqırıp sonda,

Aynımaǵan búlbil bolar edi ol.

Bazda kolxoz palızınan túnlerde,

Biz uyatsız qawın urlap jer edik.

Búlbil sayrap ketse qaysı jerlerde,

«Muǵállim óldi» dep zıp berer edik (192-193-betler).

Mine, usı «búlbil muǵállim» ekinshi jer júzlik urıstıń baslanıwı menen eki qabat kelinshegin taslap, basqa jigitler qatarı frontqa ketiwge májbúr boldı.

(«Kúygelek kóz kelinshegi bar edi. Qosıq aytqan waǵında xosh hawazınan, ay tuwıp, juldızlar saǵınar edi» (193-bet).

Bulardıń barlıǵı da, álbette, jigirmalanshı ásirdiń, qırqınshı jıllarınıń shınlıǵınan alınǵan naǵız real ómir kartinaları ekenligi málim bolıp tur. Sonday-aq, demek, usı kórinis hádiyselerden baslap-aq bulardıń aldınǵı bólimde sáwlelengen búlbil uyasınıń buzılıwı sıyaqlı

tábiyat dúnyasındaǵı uqsaslıǵı sezilip turadı. SHayır usı waqıyalar arqalı real

ómirde búlbil muǵállimniń shańaraǵınıń (uyasınıń) kem-kem ıdırap, buzıla baslaǵanlıǵın tımsallap (búlbil uyası arqalı) hám real turmıs shınlıǵın beriw arqalı onı obyektivlestirip te realizmdi kúsheytip, oǵan jazba ádebiyatlıq sıpat engizip súwretlewge erisedi.

Al, mınaday kartinalıq kóriniske de názer salıp qarayıq: Kegeyli boyında xalıq ıǵı-jıǵın,

Jigitler kemege mindi pesinde.

«Búlbil» sayrap ketip Muskat iytinin, Suwǵa sekirgeni jurttıń esinde (193-bet).

Haqıyqatında, bunda ayanıshlı kartina burınnan xalıq turmısında bar iyt penen at er jigittiń ómirlik qostarı menen birge naǵız isenimli joldas degen túsinikbul folklorlıq dástúrlerden berli kiyatırǵan ulıwma xalıqlıq milliy, psixologiyalıq,

ádep-ikramlıq qásiyetlerdiń biri bolıp esaplanadı. Sonı shayır real ómir shınlıǵına tiykarlanıp ta, jazba ádebiy dástúrler menen ushlastırıp ta shıǵarmada durıs isletken. Sonıń ushın da poemanıń tutas poetikasında usı Muskat iytke baylanıslı detallar úlken áhmiyetke iye. Tap usı Muskat iyt lirik qaharman tabelchik bolıp, ol ayna aldında túnde górek shıǵarıp atırǵan kelinshekti baqlap turıp uyıqlap ketkende onıń ayaǵın sıypalap oyatadı. «Búlbil» jigit fronttaǵı barlık ómiri boyı awılda kelinshegi menen birge qawın suwǵarıp atırǵanda súwretke túskende de olardıń qasında usı Muskat iyti boladı. Qarańız:

…Uyıqlap ketsem ayna aldına bas qoyıp, Túsimde ol sóylegendey boladı.

Sonda qonıshıma súykenip ásten, Oyatıp jibergen kim eken desem, Málle júnli Muskat eken jániwar,

Qanday jaqsı iytine shekem (197-198-betler).

«Súwret tozǵan, qaǵazı da sarı dım, Ekewi suwǵarar qawın qarıǵın.

Kózlerinde jaslıq nurı bar,

Iyt hasılı Muskattı da tanıdım» (213-bet).

Bulardıń barlıǵınan kelip shıǵatuǵın juwmaq-ol haywanatlar barlıq waqıtlarda insan balası, adamzattıń dostı, tek ǵana olardıń tilin tawıp, ǵamxorlıq ete biliw kerek, olarǵa hazar beriw nadurıs degen pikir. Solardıń ishinde iyt xalıqlıq dástúr boyınsha insan balasınıń dostı bolıp qaladı degen pikirdi kórsetiwden ibarat hám olardıń barlıǵı folklorlıq milliy kórkem dástúrlerden beri kiyatırǵan oylar ekenligi attan anıq belgili bolıp tur.

II.2 «Búlbil uyası» poemasındaǵı parallel syujetler folklorlıq hám

jazba ádebiy dástúrlerdi birlestiriwdiń usılı sıpatında

Biz bul bólimde I.Yusupovtıń «Búlbil uyası» poemasındaǵı parallel syujetler folklorlıq hám jazba dástúrlerdi birlestiriwdiń usılı sıpatındaǵı kórinisine

názer taslap ótsek.

…Moyınsınıp jaratılıs zańına, Uwız iyi qurıp jatadı bayǵus.

…Sheńgel qorǵap onı tikeni menen, Kún

ısıǵan waqta sayasın saldı.

… Máyek shayqap waqtın-waqtın qozǵaldı, Kúndiz suwıq, aqsham ayaz ızǵarlı, Gúbelektiń qanatınan oyanıp,

«Qustıń uyqısınday»-degen sóz qaldı (193-194-betler).

Kórip otırǵanımızday, turmısta usınday bolǵan jaǵdayda do onı shayır bári bir kózi kórmese de folklorlıq qıyalıy usıl menen jetilistirip, ayrıqsha janlandırıp kórsetip otır. SHayır qusqa tiyisli hár bir detallardı sezimtallıq penen dinamikalıq usılda jetilistirip súwretlegen. Jáne bir ayta keletuǵın nárse «qus uyqı», «qustıń uyqısınday» degen folklorlıq dástúrlerge táne teńewdi de shayır usı jerde poemanıń bir tutas kompoziciyasında orınlı jerde isletip ayrıqsha sheberliktiń úlgisin kórsetken.

Usı jerde qálem iyesi qustı táriyplewdi jáne de toqtatıp, taǵı da haqıyqıy

ómirdegi qaharmanlar táǵdirin súwretlewge, qorqınıshlı jıllardıń tipik waqıyaların jesir qalǵan kelinshek hám ózine («Tabelchik bala») baylanıslı sáwlelendiriwge

ótedi. Bunday qatarma-qatar, parallel syujetlik baǵdarlardı shayırdıń kompoziciyalıq túrde baylanıstırıp barıw sheberlikleri de óz aldına aytarlıqtay tásiyin qaldıradı. Ol da folklorlıq dástúrlerdegi, ásirese, xalıq dástanlarındaǵı iri-iri waqıyalardı jırawlardıń bayanlaw usılına, olardıń baylanıstırıw sheberliklerine usap ketkendey boladı. Mısalı:

Birin aytıp birisine óttim be?! Qustı qoyıp adamzatqa óttim be?! Urıs jıllar iz qaldırǵan talaydıń,

Ayaq soqpaǵı kóp biziń bettiń de…

Olar alıp barar paxtalıqlarǵa, Júweri atız hám jońıshqalıqlarǵa, Bunda tabelchiktiń «asha tayaǵı», Tiymegen bir qıyiaq egis jer bar ma?!

Usı baǵdarda ol gileń hayal-qızlar arasında tabelchik bala bolıp atanıp ketken óz keshirmelerin búlbil jigittiń kelinshegin hám basqalardıń táǵdir jolları menen qosa alıp súwretlep, atız qıyınshılıqları menen birge jigit haqqında pochta alıp kelgen gazetadaǵı «Sayra búlbil» degen maqala menen tanısıw barısındaǵı syujet detalların júdá sheberlik, úlken tásirlilik penen ashqın.

«Sayra búlbil» degen temasın qara! Urıs barar Dnept jaǵalarında.

Shaqqan razvetchik bolıp jetisken, Bizdi oqıtqan sol muǵállim aǵa.

Búlbil bolıp sayrap keltirip babın, Til ákelgish eken tawıp esabın Bul kewilli jaw júrekli serjanttıń,

«Solovoy» der eken polkta laqabın (196-bet).

Mine, usınday sózler jazılǵan gazetanı atız basında oqıǵanda onıń kelinsheginiń quwanıshında shek joq, sol maqalanı «jupqúa oramalınıń ushına áste

ǵana túyip qoyǵanına» shekem shayır kórkem detal sıpatında tásirli túrde poeziyalıq til menen sáwlelendiredi. Sońınan ol tabelchik jigitke búlbil jigit penen Moskvaǵa barǵanında tanısqanların aytıp beredi. Qullası olar arasında mehirmuhabbetli qatnaslar payda boladı. olar qısta qazıw waqtında qaytıp kiyatırǵanda kelinshekti sırtınan ańlap, oǵan ishinen intizar bolıp júrgen baslıq penen ótikir qarama-qarsılıqlarǵa baradı. Sol waqıyalardı realistlik penen ótkir qaramaqarsılıqlarǵa baradı. Sol

waqıyalardı realistlik kartinalar menen súwretlewlerde de shayırdıń sheberligi ayrıqsha kózge taslanadı. Shayır bul jerde qıymıl háreket detallar menen birge qaharmanlardıń qısqa-qısqa dialogların berip ayrıqsha tabıslarǵa erisken. «Tońıp qala kórme, tabelchik bala»,-dep onıń jaǵasın qamtıp atırǵan kelinshekti kórip qızǵanısh otına janǵan awılatkom baslıǵı at ústinde sıǵırayıp otırıp olardı bir neshe shımshımay, sıyqırlı sózler menen shaǵadı. («Usı ma awlaqta tabıskan kisiń,-dep kisimsinip kúldi jumılıp kózi» (200-bet). Olar arasında mınaday sózler ketedi:

Tayıńdı úyretseń, miniske jaqsı, Qawın egip ketti qosta joq saqshı… Sol ekken qawındı saǵal jegenshe, Ballardıń jegeni kewildiń naqshı.

―Basın aylandırıp ańqaw ballardıń,

Qara kózli kelin qılıǵıń ǵar dım… (201-bet).

Sóytip, sol awılatkom baslıǵı at ústinde eńkeyip kelinshekti súymekshi bolǵanda da oǵan kelinshek erik bermey, al tabelchik bala, lirik qaharman bolsa oǵan kesek atkanda at qaymıǵıp ketip, baslıq jerge ıńq etip jıǵıladı. Baslıq

«Xojalıǵın buzba frontovniktiń»,-dep jas bala-jigitti atqa da qaqtırıp, onı qamshı menen aldırıp ta úlgeredi. Biraq, bári bir olar awılatkom baslıǵınıń jalǵan

ǵamxorlıǵı menen ol kelinshektiń izinen ańlıp júrip, aqır ayaǵında onı zorlap qolǵa túsiredi, zorlıq etedi.

Shayır usınday real turmıs waqıyalarına baylanıslı syujetlik baǵdardı beriw arasında da bólim-bólim sıpatında negizgi syujet-búlbil uyasın, onıń palapanınıń táǵdirin hám oǵan baylanıslı bolǵan óziniń liriko-psixologiyalıq, psixofilosofiyalıq oyların áste aqırınlıq penen berip baradı. Mısalı:

Bazda tań bolaman sarǵayıp atqan, Geyde jolawshıman sharshap kiyatqan. Ne qubılıs bolmas kewil dúzinde, Birde qus bolaman uyada jatqan.

…Oylayman «áh, sonsha asqınlar adam», Sonda bul keń dúnya qus uyasınday.

Bir músápirxana kóriner maǵan… (199-bet).

Kópshilik jaǵdaylarda shayır barlıq usınday psixo-filosofiyalıq hám lirikopsixologiyalıq oylardı da basta alınǵan búlbil qus uyasına baylanıstırıp keltirip shıǵara beredi. Sonlıqtan da, ol poemanıń tiyisli bólimleriniń birinde:

Qaydaǵı balalıq alıp esimdi, Taslap ketippen-ǵoy baslı isimdi. Qoy, ertelep barıp kórip keleyin,

Sheńgellikte qalǵan bayǵus qusımdı (202-bet),

-dep jaza otırıp, búlbil uyasın kóriwge barǵanında palapannıń anasınıń onıń ústinde

ólip qalıp, al astında balası shúykillep atırǵanlıǵın ayrıqsha gumanizm, tásirsheń shayırlıq til menen jazadı:

Qozǵap kórsem jansız qustı uyada, Astında shúykildep jatır palapan.

Ájel ayazınan qorǵap perzentin, Ana bayǵus ózi bolıptı qurban.

Ya ájep, ne degen qustaǵı miyrim!

Tikenge tırnalıp shópshekler jıydım.

Jamǵır qurtın palapanǵa jutqızıp,

Irgesin tikledim, buzılǵan «úydiń» (202-bet).

Haqıyqatında, bul jerde folklorlıq dástúrdegi haywanatlar obrazın jazba

ádebiy dástúrlerine ılayıq jetilistiriw, onı jáne de anıǵıraq etip detallastırıp kórsetiw kózge taslanadı dep oylamız. Sonıń menen birge usı jerde shayır tárepinen qus uyasınıń shártli túrde, parallel halında alınǵanlıǵı qálem iyesi tárepinen úydiń sózin tırnaqshaǵa alıp jazganınan-aq sezilip tur. Yaǵnıy oǵan shayır simvolikametaforalıq

áhmiyet bergen degen sóz. Al, negizgi bóliminde bolsa syujettiń tap usı bólimlerinde, usıǵan parallel «búlbil» jigittiń, ulıwma insanlar táǵdirine súwretleytuǵın bólimlerinde fronttan kelinshek «qara qaǵaz» alıw menen ǵana sheklenbey, joqarıda aytqan awılatkomnıń ańlıp júrip islegen zorlıǵına ushıraǵannan soń ol shala májgún halında túnler boyı úyine jaqın jerdegi kól boyınada otırıp, muńǵa batıp zarlanatuǵın bolıp qaladı. Bunı eń birinshi ret tabelchik jigit, yaǵnıy lirik qaharman sezip qaladı hám oǵan óz sheriklesligin bildirgisi kelgeninde, kelinshek te oǵan minnetdar bolıp, óz muhabbatında sezdirgen sıyaqlı bala-jigitti qushaǵına alıp aymalaydı. Bira, basqa da buzıq niyeti, tósek qatnasları bolmaydı. Usı jerde baslıqtıń qılǵan buzıqlıǵı hám fronttan kelgen aljasıq qara qaǵazdıń sebeplerine baylanıslı da kelinshektiń hám «tabelchik bala»- negizgi lirik qaharmannıń úylerine úlken abırjıw, quldıraw baslandı dewge boladı.

Juwmaqlap aytqanda usılardıń barlıǵı hár qanday ullı talant iyeleri menen eń kúshlimen degen zamanagóy qálem iyeleriniń barlıǵı da folklorlıq dástúrlerden shetlep ótpegen. Olar óz ana folklorı menen birge pútkil jáhán xalıqlarınıń folklorlıq dástúrlerindegi eń jaqsı hasıl marjanlar menen qurallanıp, olardı búgingi kórkem ádebiy dástúrler, dáwir haqıyqatlıǵı menen tutastırıp otırıp ullı dóretpeler jazǵan.

JUWMAQ

I.Yusupovtıń kóplegen poemalarında qıyalıy syujetler menen qıyalıy waqıyalar sheberlik penen isletiledi. Álbette, dóretiwshilik hesh bir kórkem shıǵarma jazılıwı da tolıq múmkin emesligi de shınlıq. Eger, shayır yamasa jazıwshı tek ǵana bolǵan waqıyalar menen tariyxıy faktlerdi bayanlaw menen ǵana sheklense, onda olar shın mánisindegi naǵız kórkem dóretpe de bola almaytuǵınlıǵı túsinikli. Óytkeni, folklor menen jazba ádebiyatta

haqıyqıy qıyalıy syujetlerdiń áhmiyeti úlken. Bul baǵdardaǵı kórkem shıǵarmalar sońǵı ásirlerdegi dúnya ádebiyatlarında fantastikalıq ádebiyatlar dástúri menen de tıǵız birigip ketedi.

Mine, usıǵan usas baǵdarda I.Yusupovtıń «Máńgi bulaq» poemasınıń qıyalıy syujetlik–kompoziciyalıq qurılısı júdá qospalı hám quramalı bolıp esaplanadı. Ol óz ishine shártli túrde aytqanday biziń eramızdan burınǵı 300jıllardaǵı hám biziń eramızdıń 3000jıllarındaǵı waqıyalardı óz ishine aladı. Usınıń ózi poemanı syujetlik kompoziciyalıq qurılısındaǵı oǵada ózine tánligi menen qospalılıǵın talap etse kerek. Sebebi, bunday uzaq ásirler waqıyaların real yaki haqıyqıy bolǵan waqıyalar syujetlerine sıyǵızıp beriwi múmkin emes. Al, buǵan shayırdıń tvorchestvolıq qıyalınan tısqarı shın mánisindegi ápsanáwiy syujetler ǵana dálimal aytıp, solar arqalı ǵana belgili bir dáwir problemaların ortaǵa taslap, qaharmanlar obrazın jetkilikli ashıp beriwge boladı dep oylaymız.

Poemada áskerbası Ptolomeyge shayır tariyxıy ańız Ayazxan patshanıń ozi shopan olǵan waqıttaǵı kiyimlerin óz taxtınıń aldına qıstırıp qoyǵanlıǵı haqqındaǵı xalıq ańızın aytqızadı. Demek, bul da biziń folklorımızdaǵı qıyalıy dóretpe bolǵanı menen tariyxıy haqıyqatlıq penen, ulıwma adamgershilik, gumanistlik qásiyetoeri bar nárse bolıp, ol usı doretpeniń de ulıwma syujetlik, kompoziciyalıq baǵdarı menen poetikasına tereń sińdirilip jiberilgen.

Demek, shayır bular arqalı xalıq awzındaǵı folklorlıq ápsanalıq syujetlerdi de poemalıq tvorchestvolıq túrde isletip paydalanadı. Kórip otırǵanımızday, bunda korkem sóz sheberi pútin ápsananıń ulıwma mazmunın ǵana belgili bir qaharmannıń tilinen berip folklorlıq dátúrlerdi yamasa sondaǵı syujetti qaharmanlardıń xarakterin, olardıń oy –pikirleri menen ishki dúnyaların ashıw ushın paydalanǵan. Sonlıqtan da, alınǵan tekstte–aq, Erastudıń alımlıq, danıshpanlıq, oqımıslıq qásiyetleri anıq kózge taslanadı. Haqıyqatında da, Erastu–Aristotel tariyxta real insan, alım