MD hám PQJ / I.Yusupov poemalarında folklorlıq dástúrler (Máńgi bulaq hám Búlbil uyası shıǵarmaları mısalında)

aytqanımızday shayır onı piesa, spektakl formasın da shıǵarma tekstinde tórt–bes mártebe eskertip, oqıwshılardıń bolıp atırǵan wakıyalarǵa isenimin arttırıp baradı. Bul, bizińshe ayırıqsha tabıslı shıqqan hám ol jalǵan, ótirik syujetlik detallardı da tap turmıstıń ózinde oqıwshı yamasa teatr tamashagóyleriniń kózi aldında bolıp atırǵanday etip elesletedi. Biraq, álbette, bul waqıyalardıń barlıǵı da negizinde real

ómirde bolıwı múmkin hám birazı bolǵan, keleshek ushın bolıwı múmkin ilimiy daliyllerge de iye bolıp esaplanadı. Mısalı, shayır olardı bılaysha tez–tez eskertip otıradı.

Mınaw kim–áy, ájiyne me, gorbar ma?

Ptolomeymiseń? Ne bále túriń?

Bálkim, Dioniste Aristofannıń,

Oynap júrippiseń komediyasın?... (203-bet).

Jáhángir patshalardıń qara dizimi,

Minekey, áyyemgi Kir patsha basta.

Makedoniyalı Aleksandrdı,

Iskender Zulxarnayn deydi SHıǵısta: Basına qos múyiz duwılǵı kiygen, Sonlıqtan, qırǵınǵa ushıraǵan eller,

«Iskenderdiń shaqı bar» dep oylaǵan… Al, siz aktyor jigit, onıń rolin,

Oynaǵanda sol jawızlıǵın kórsetiń… (218-bet).

Mine, qırıq kún boldı bizler artistbiz, Rio de Janeoro degen qalada, Festivalǵa barıp qatnasıw ushın,

«Máńgi bulıq» atlı spektakldi…

Tayarlap atırmız táńirge jazıp… (223-bet).

Onesiya-2

Áyyemgi eranıń Jáwángir shaxı, Kerek emes maǵan, ullı patshayım, Rol pitti sheship múyizli tajdı,

Sheshin bul áyyemgi patshalıq lipastı… (229-bet).

Shayır mine, usınday eskergen sózlerdi oqıwshılar menen tamashagóyler ushın shıǵarmanıń syujetlik hám saxnalıq korinisler menen barısına sıyımlı etip, orınlı jerde dóretpe, kompaziciyasına jipektey engizip júdá sheberlik penen berip barǵan. Olardıń barlıǵı shıǵarmadaǵı folklorlık kórkem dástúrler usılı menen isletilgen ápsanalıq, ańızlıq yamasa fantastikalıq qıyalıy usılǵa jan endirip, oǵan realistlik hám ulıwma ómirlik, turmıslıq filosofiyalıq tús berip baradı.

Solay etip, Iskender patsha sharap iship más bolıp qalǵıp ketip óz qıyalında 3300 jıl uyqıdan soń shorshıp oyanadı. Sondaǵı aytqan dáslepki ret Ptolomeyge qarata aytqan sózleri joqarıdaǵıday edi. Sebebi, onıń úńgirden shıqkan túri saqalı betine túsip, murtı beline oralıp ketken. Al, ol óziniń túriniń qarıq emes ekenligin bilmeydi. Bulardıń sırın patshanıń ustazı, alım Erastu–Aristotel bılaysha ashadı.

Erastu

O, taqsır patshayım, biz sizden aldın, Oyandıq uyqıdan bir hápte burın, Bir kesirtke qoltıǵımnan qıtıqlap, Oyatıp jiberdi ańlap qarasam… Ósip ketken eken saqal –murtımız, Siziń belińizdegi qos bawdan áste, Ispaxanı qılısh semserdi alıp,

Siziń hám ózimniń saqal –murtımızdı Gózedim, tártipke keltirdim biraz. Ptolomey bartırdıń saqal –murtına Tiymedim. Óytkeni urıspaz sárdarǵa, Júdá jarasadı bul saqal murtlar…

Qorazday qıshqırıp bunıń ústine,

Buyrıq berer láshkri de joq endi… (204-bet).

…Biz úsh mıń úsh júz jıl uyıqladıq, taqsır! Patsha

Máńgi suwdı iship qoydım ba, sorım…!?

Erastu

Ishtińiz…Hám biziń aytqandı qılmay,

Bizlerge de zorlap ishtirdińiz onı… (205).

Mine, demek usınday waqıyalar tús formasında súwretlengenlikten de de isenerli hám olardıń realizmi basım bolıp keledi. Sonlıqtan, shayır patsha, Erastu, Ptolomeyler arasındaǵı sóylesiwlerdi de qızıqlı etip, tap turmıstıń ózinde bolıp atırganday halda bere alǵan. Shóp, sútilmek jep otırǵan Ptolomeydiń «Qudayım bendesin óltirmes ashtan, atı shóp demeseń, e shkidey sútli» gárdiyip otırǵan

ásker basınıń sózin Erastu:

«Jılına úsh ret miywalap pisken, atı sútilmektey jemisim bardı» (206),―degen Ájiniyaz shayırdıń sózi menen tolıqtırıladı. Usı arqalı da shayır bolıp atırǵan waqıyalardıń ornın, mákan jayın ańlatıw menen birge, shıǵarmaǵa milliy kolorit te baǵıshlap Aristoteldiń shıǵarmadaǵı alım qaharman Erastudıń oqımıslı, izleniwshilik qásiyetlerin de oqıwshıǵa tereń máni de ańlatıp baradı. Álbette, bul realistlik sıpatqa iye. Ol da fantaziyalıq, toqımalıq sıpatqa iye bolsa da, bul ádebiy qaharman ushın sıyımlı bolıp esaplanadı. Bunı bizińshe maydalap túsindirip otırıw artıqmashıq etse kerek.

Usı orınlarda patsha menen Ptolomey arasındaǵı mınaday gáplerdiń aytılıwı dı ómirlik, kúndelikli turmıslıq áhmiyetke iye hám ol da jalpı qıyalıy fantaziyalıq syujetke jan beredi. Isenimlilikti, orınlı túrdegi yumor menen komediyalılıqtı, realizmdi artıradı. Qarańız:

Patsha

Háy, átteń, Ptolomey, seniń orınıńa, Máńgi suwdı hayal tuqımı ishkende, Ash qaldırmas edi bizlerdi búytip, E ndi shóp jep mal bolıwǵa qaradıń…

Ptolomey (tamashagóylerge qarap…)

Shóp jeseń de ashtan ólmegen jaqsı

Azı–kem shıda óziń de ele shóp jeyseń… Ashlıq ushın patsha da joq qul da joq (207-bet).

Haqıyqatında da, bul sózlerde tereń turmıslıq filosofiyalıq tereńlik jatırǵanlıǵın ańlay biliw dárkar.

Endigi ótkir qıyalıy fantastikalıq syujet boyınsha olar biziń házirgi esabımız boyınsha 3300 jılları ómir súrip atır. Sol ásirlerdegi waqıyalardı shayır ilim tiykarında boljap ta júdá orınlı súwretlegen. Olar kóbisi ilimge tiykarlanǵanlıqtan da isenerli hám realistlik sıpatı mol syujet detalları bolıp esaplanadı. Atap aytqanda, bul dáwirlerde Ámiwdárya suwınıń pult penen basqarılıp atırǵanlıǵı aspan álemine turaqlı reysler kosmolyotlerdiń, astrolyotlardıń qatnawı, ozıq medicinalıq xızmetler hám taǵı basqalar oqıwshılar da isenim menen birge úlken qızıǵıwshılıq tuwdırıp, ayrıqsha oy–pikirler keltirip shıǵarıwı da sózsiz. Olardıń barlıǵınıń da tiykarında, álbette, ádebiy tvorchestvolıq kózqarastan alǵan folklorlıq kórkem dástúrimizdegi xalqımızdıń kórkemlik pikirlewi menen sana sezimindegi bay qıyalıy fantaziyası jatadı. Qısqasharaq aytqanda, shayırǵa bul jerde xalqımızdıń folklorlıq tiptegi oylaw qábiletliligi (folklornie mıshlenie) ayrıqsha qol kelip, úlken áhmiyetke iye bolǵan.

Úsh mıń úsh júz jıldan soń oyanǵan burınǵı eranıń adamları jańa dáwir insanlarınıń, jańa ásirdiń qaharmanlarınıń is–háreketlerine hayran qalmawı múmkin e mes. Sebebi, bul ásirler mınaday biz ushın da

tańlanarlıq hádiyseler bolıp atırǵan edi. Olardı shayır poeziya tili menen júdá tásirli etip ashqan orınlardı keltirip ótsek, onda bizińshe shıǵarmadaǵı folklorlıq dástúrlerdi qıyalıylıqtıń kúshin kórkem sóz sheberiniń qalaysha isletkeni de anıǵıraq kórinedi.

Jigit

Álle, «Neftun», «Oksiana» sóyleydi: Ashıq okeannan Aral teńizge

Suw kelip túspekte normadan zıyat. Tarnawdan shlyuzdiń setkasın jırtıp, Úsh akula ótken bul basseynge

Suw basıp ketejaq Moynaq qalasın… Onnan bir qırq úshke túsiriń suwdı Áne, jaǵıstaǵı

Poseydon baǵınıń Alma júzimi de suwǵa ketejaq… (207-bet).

Raciyadan dawıs

«Oksiana!», «Neftun» tıńlaydı seni… «Pamir»ge ayt dárya suwın azaytsın. Ol da azday jamǵır zakaz qılǵansań. Suwǵa toymaytuǵın xalıq ekenseń, Bıltır Ústirtti de suwǵa aldırdıń…

Biz búgingi ilimniń rawajlanıw tempin ńazerge tutsaq tap 3300 jıllar ǵana emes, bálkim, onnan burın–aq suw hám Aral, Ámiwdárya máseleleri usıǵan uqsas formalarda sheshimlip, adam aqıl parasatı iske túsip, ekologiyamız da jaqsılanıp ketiwinen jaqsı kútse bolatuǵın shıǵar degen oyǵa ketemiz. Al, kerisinshe, bul shayır táriypi mázi túrdegi qıyal jumsalǵan yaki jeńil kúlki tuwdırıw ushın toqılǵan syujetlik detallar emes. Sonlıqtan da, tómendegi sózler menen háreketler de usı baǵdarda óz realizmi menen, keleshektegi obyektivlikke jaqın sıpatları menen ayrıqsha dıqqattı ózine qaratadı.

Jigit

…Bultlardı jawdırmay ótkiziw ushın,

«Olimpiya»ǵa xabar berip atırmız. Bıltırǵı

shataqtı bıyıl shıǵarma!...

Qız

Áyten shırrıq shıǵar pultte otırǵan, Bıltır Afinada kúydirgen edi.

Akropolden bir tas sınıǵın alıp, Nókiske pochtadan jiberemen dep,

Eki saat shataq shıǵarǵan edi… (208-bet).

Álbette, bul kúlki tuwlıradı. Biraq, ol jeńil kúlki emes. Shayır bul jerde qaraqalpaq xalqınıń milliy psixologiyalıq ózgesheligin keleshek tariyxıy rawajlanıw basqıshında joǵalmaǵanlıǵın júdá xarakterli dialog– detalı arqalı sonshelli dárejede orınlı hám sheber ashqanlıǵına razı bolmaw múmkin emes. Sonıń menen birge, sóz ustası bulardıń barlıǵın aldıńǵı syujetlik rawajlanıw, patsha, Erastu, Ptolomey táǵdirleri hám olardıń oy–pikirleri, solardıń nań máwritlerdegi psixologiyalıq halatları menen tıǵız, ajıralmas túrde baylanıstırıp jiberedi. Karańız, usınday dawıslardı esitip turǵan olardıń ayırımları (patsha) tańlanısıp qarasa, Erastu bulardıń negizin tereń túsinip otıradı, al Ptolomey sárdar bolsa jeńil oylılıq, nápsiqawlıq, pámsizlik te etip:

Jańaǵı úsh akulanıń birewin,

Bir ózim shiykiley jer edim házir. Usı

Erastudıń aqılgóyligi

Ash qarınǵa dım jaqpay tur, jigitler! (209bet).

―deydi tamashagóylerge qarata. Al, patsha bolsa: «Zevs, táńirim, saqla, óz panayıńda»,–dep biraz táwbege kelgendey boladı.

Demek, bular da bolıp atırǵan is–háreketlerdi, ol folklorlıq tiptegi qıyalıy syujetler bolsa da, al olardı psixologiyalıq túrde dáliyllep oqıwshı hám tamashagóylerdiń de qızıǵıwshılıǵın arttırıp, syujetke jan berip, ulıwma dóretpe realizmin tereńletiwge xızmet etedi.

Shayır shıǵarmada sáwlelenip otırǵan dáwir haqıyqatlıǵın, onıń waqıt keńisligi 3300 jıllardaǵı qızdıń tilinen bılay dep eskertip ótedi:

Qız

Bunnan úsh mıń úsh júz jılday ilgeri

Makedoniyalı Iskender patsha

Qala salǵan bul dáryanıń boyına Hám de

«Ámiw» dep ataǵan onı. Áyyemgi

«Oguz» suw – «Oks» dáryası,

Sonnan Ámiwdárya bolıp atalǵan… (209-bet). …Ol dáwirde mınaw Aral teńizin,

«Oksiana» dep taǵan ellinler… (210-bet).

Jańa dáwirdiń adamlarınıń tariyxıy sabaqların da usılayınsha tereń biliwine baylanıslı Erastu–Aristotel tańlanıwın jasırmay: «Ilim hám hikmetti suwday simirgen. bul netken áwladlar, men de bilmeymen. Lekin, endi, taqsır, qáleń– qalemeń. Biz jasaymız usı áwladlar menen» (211-bet)–deydi.

Álbette, bulardıń barlıǵı qıyal jemisi bolǵanı menen keleshekte ámelge asıwı múmkin ekenligi házir ilimniń jetiskeliklerin boljap atır desek arzıydı. Bularǵa qosımsha, shayırdıń mınaday qıyalıy fantastikalıq súwretlewlerine de názer taslap

ótiw orınlı:

Jigit

Bul qız –italyanka, men usı jerlik, Bizler gidrolog, suw qániygesi.

… Bultlar qálegen jerge janadı, Atomdı paraxat isleter adam.

Quyash nurı, samal, okean tolqını, Elektr quwatın beredi mudam…

Erastu

«Atom», «elektra»–karamat sırlar!

súwretlenedi («Qoyan, taqsır, qoyan! Uslań jigitler! Wa atańnıń… Nesip e tpewin qara!...» (213-bet).

Birinshi adam

Kimdir birew biziń jańa atızdan,

Bir qawın úzdi de tura aydadı.

Qawın biz qıylanbaymız jeń, biraq, Pálekti basqılap ketkeni jaman.

Ekinshi adam

Urlıq degen nárse joq bolǵan edi,

Jurt umıtqan isti etkeni jaman… (215-bet).

Ptolomey (ózinshe tamashagóylerge qarap) Jańa ushırastı adamǵa adam, Way… ishim… Jańa atız basında

Bir qawındı buzıp bir ózim jedim,

Hám suw ishermen be japtan sorıma?!... (216-bet)

Shayır qıyalıy syujette bolsa da, mine, usınday turmısta bolıp turatuǵın yamasa múmkin hádiyseler menen psixologiyalıq qubılıslardı júdá realistlik penen súwretlep dóretpeniń qunın kóteredi, ápiwayı nárseler ústinen–aq ulıwma shıǵarmanıń problematikalık kúshin de arttırıp baradı. Ásirese, shıǵarmada ar namıs, nápsi hám qanaat, suw hám Aral problemaları óziniń júdá tereń, tásirli sáwlesin tapqan. SHayırdıń adam, insan balasındaǵı eń ádiwli sezimlerinen esaplanǵan muhabbat, gózzallıq máselesine ıqlası menen pafosı aytıp bolmas dárejede tereńlik penen sáwlelendirilgen. Al, paraxatshılıq haqqında shayır óz oyların ayrıqshı tásirli detallar menen beredi.

Iskender patsha hám onıń qasındaǵılar máńgi suwdı iship bolıp uzaq uyqıdan keyin, yaǵnıy 3300 jılları tariyx muzeyine barıp kóredi. Shayır

usı kórinis penen shıǵarmanıń usı bólimindegi qıyalıy syujetlerge tiykarlanǵan detallar menen qaharmanlar dialogların júdá sátli oylap tapqan.

Ptolomey

Qayda qalǵan qolıń, Afrodita xanım?

Erastu

Múmkin sen júrgen qırǵın urıslardıń, Birinde sınǵandı ol sulıw qollar… (217-bet)

Usı qısqasha sózlerdiń ózinde ne degen tereń oylar jatır. Alım óz joldası bolsa da ásker bası Ptolomey sıyaqlılardıń urısqumarlıq siyasatın biykarlap, onı júdá tereń ironiya astına alıp otırǵanı túsinikleri bolsa kerek. Urısqımarlıktıń usıǵan uqsas jaman aqıbetleri usı tariyx muzeyin súwretlew barısında gid hayaldıń awzınan ashıqtan ashıq jáne de ayqınıraq sóz etiledi. Mısalı:

Gid hayal

Iskender patshadan keyin Shıńǵızxan, Onnan keyin Timur hám Napaleon. Hám de jer júzlik urıslardıń Qanxor basshıları, jáne jazılǵan…

Ptolomey

(raketalardıń gáwmis pisenlerin kórip…)

Mına temir qanat quslar ne bále?

Gid hayal

Bul eki mıńınshı jıllardıń isi, Eń bir qáwipli urıs qurallarınıń Shobıtqana– svalkası bul jatqan… Insan aqılı hám de ilim ol waqtı Sonshelli qudıretli kúshke erisken. Atomnıń qúdiretli sırların ashqan, Qaytıp jaba almay aqıldan sasqan.

Adam tuńǵısh ret kosmosqa ushqan…