MD hám PQJ / I.Yusupov poemalarında folklorlıq dástúrler (Máńgi bulaq hám Búlbil uyası shıǵarmaları mısalında)

Qanday házlik, aldında onıń otırıp,

«Alpamıs»tı jırlaǵanın esitiw… Súńgip kirip, jamılıp atqan tonına…

Uyıqlaw qanday jaqsı aqlıǵı ushın… (170-bet).

Kórip otırǵanmızday, bul shının da da, haqıyqıy realistlik sezim, ómirlik hám turmıslıq filosofiya bolıw menen birge, shayırdıń usı jerde qaraqalpaq folklorınıń hinji–marjan dóretpeleriniń bir «Alpamıs» dástanın tilge alıwınıń ózinde úlken bir sır jasırınıp atırsa kerek dewge boladı. Sebebi, meyli ol shayır ma, yaki jazıwshı ma, bolmasa, olar qatardaǵı basqa kásiptegi insanlar ma, biziń xalqımızdıń yadına folklorlıq, dástanlıq motivlerdegi oylaw (folklornoe mıshlenie) tereń sińip ketken. Ásirese, kórkem tvorchestvo iyelerinde bul psixologiyalıq qásiyetler júdá kúshli bolıp keledi. Demek, usınıń ózi shayırdıń syujet dóretiw hám taǵı da basqa kórkemlik qásiyetlerdi isletiwde milliy folklorǵa súyengenligin, meyli, stixiyalı túrde bolsa da joqarıdaǵı qatarlar birden ańlatıp turadı. Al, biziń shayır usı úlken qıyalıy–fantastikalıq yamasa folklorlıq syujettiń hár bir detalına shekem ayrıqshı sanalılıq penen jazba ádebiyatlıq hám haqıyqıy realistlik ómirlik filosofiyalıq sıpat engizip súwretleydi. Qarańız:

Ǵarrı

Kóp jasap kettiń táǵne qılasań,

Ulım sen bilmeyseń ómirdiń gáshtin… …Hámme qıyınlıǵı mazası menen Barlıq qáteligi jazası menen

Miynet, mashqalası, ıssı –suwıǵı, Shadlıǵı, qaysısı, azası menen ― Ómir jalıqtırmas adamdı hasla, Paraz et sen, júz jasaǵan ómirim, Dúzde shawıp baratırǵan kiyiktiń…

Sayasında jatqan shelli bolmay tur…(170-bet).

Haqıyqatında da, bul pikirlerge dúzetiw kirgiziw múmkin emes. Onda

úlken haqıyqatlıq obyektivlik, ómirlik filosofiyalıq oylar jámlengen.

Endi usılay jaza otırıp, shayır ǵarrı tilinen: «Eger ómir sonday bále bolmasa, adamnan qurt qumırısqaǵa deyingi húkimin júrgizgen Sulayman patsha, máńgi suwdı tawıp, ishpes edi ol» dep qıyalıy syujettiń keleshek jollarınıń tiykarın tayarlaydı. Jáne de: «Qos múyizli ullı Iskender patsha máńgi tirishiliktiń suwın izlep júr»,–dep qıyalıy syujettiń keleshek rawajlanıwındaǵı waqıyalarǵa kompoziciyalıq baylanıs jibin payda etedi. Shayırdıń qıyalıy syujetlik kompoziciyalıq bir tutaslıqtaǵı sheberligi de usınday orınlarda kórinedi.

Solayınsha, syujettiń baslanıwińda Asqar anasınıń Iskender patsha menen máńgilik jasawdıń suwın izlep júr degen sózine: «Patsha degen, aqıllı bolar edi…

Joqtı izlep, ertek sózge inanıp» (171-bet) deydi. Al, ǵarrı bolsa: «Ertek emes, ol bar nárse, aqlıǵım. Men bir jola ol bulaqtı kórgenmen»,–deydi. Usınıń menen shayır syujettiń endigi bólekshelerinde aldıńǵıları menen kompoziciyalıq jaqtan bekkem baylanıstıradı. Sonıń menen birge, biz usı jerde shayır tárepinen «ertek» sóziniń isletiliwi haqqında da joqarıdaǵıday «dástan» terminin isletiwge baylanıslı pikirlerdi qaytalańqırap aytıwımızǵa tuwra keledi. YAǵnıy, bul shayırdıń kórkem pikirlew menen kórkemlik qıyalıy oylawına dástanlıq, erteklik yamasa folklorlıq oylaw forması tereń sińisip ketkenligin ańlatıp, ol naq túrde alǵanda usı shıǵarmanıń syujetlik –kompoziciyalıq ózeginde kórkem sóz sheberiniń milliy folklorlıq kórkem dástúrlerimizden ónimli paydalanǵanlıǵın anıq kórsetip, dálilley aladı.

Poema syujetiniń endigi bólekshesinde atasın qaldırıp ketken Asqar óz súyiklisi Onesiya menen ushırasadı. Joqarıdaǵı kórsetkenimizdey, bunı atası aldın ala boljap aytqan edi. Onesiya dáslep shopan bolıp, keyin xan dárejesine kóterilgen Ayazxannıń qızı bolıp esaplanadı. Asqar sol Ayazxan atası menen súyiklisi Onesiyanıń húrmetine dárya boyındaǵı jarqabaq tasqa

qashap súwret salmaqshı ekenligin aytadı. Bul dárya Oguz dárya dep atalǵan, házirgi biz suw iship nárlenip, tirishilik inám etip otırǵan Ámiwdáryamız ekenligi tariyxtan málim. Demek, shayır qıyalıy syujetti tariyxıy haqıyqatlıq penen de sáykeslep, oǵan obyektivlik, realistlik jazba ádebiyatqa sıpat engizip baradı.

El súygen Ayazxan ataxanımız… Onıń húrmetine, seniń shanıńa Ullı Oguz dárya ústinde turǵan, Anaw tik jar taslı Dárbent shıńına, Joqarıdan záńgi talap

órmelep, Almas penen qashap qıyamay tastı,

Bir qıyamet súwret salaman endi… (174-bet).

Bul ármanların Asqar sońında orınlap ta ketedi. Biraq, suwsızlıqtıń qurbanı bolıp, Onesiya dáryaǵa ózin taslap ólip ketedi.

Onesiya Asqar menen dáslepki ushırasıwlarında–aq óz súyiklisine: Áne, Jeti qaraqshı juldızı tuwdı,

Urlawǵa kiyatır olar xan qızın (175-bet) ―

Deydi. Haqıyqatında da, Onesiya urlanıp áketiledi. Asqar ayralıq azabında qaladı. Tap usı qıyalıy fantastikalıq syujet I.YUsupovtıń «Ómirzaya juldızı» atlı

syujetli lirikasında da sáwlelengen. Onda ógey sheshe azabına griptar bolǵan bir sulıwdı suwperiler alıp ketken. Sol sulıw álem aspanında bir ómirzaya juldızǵa megzes tóbeden qarap turatuǵın simvolikalıq–metaforalıq obrazı sıpatında beriledi. Juldız túnde janıp tómenge, jerge, izinde qalǵan úkesine úńilip qarap turadı da, al kúndiz jasırınıp ketedi. Haqıyqatında, bul da erteklik, folklorlıq syujettiń bir kórinisi bolıp esaplanadı. Sonlıqtan da, shayırdıń ózi de usınday ertelik sıpattı jasırmay:

Ayralıq azabın kewlimde giznep, Jawtańlap qarayman men onı izlep.

Erastu

…Adam keler–keter, aqılı qalar, Insan aqıl–abixayat bulaǵı.

Patsha

Abixayat suwın, áziyz ustazım,

Onda nege izlep júrmiz jat jurttan?

Erastu

Siz izlegen sol máńgi suw bulaǵı, Alıs emes. Siziń shatırıńızdan…

Patsha

«Máńgilik kitabı»n jayıp aldına, Dawam etiń ustaz ertegińizdi…

Erastu

Ertek emes… Siziń menen biz házir

Gixoqap tawınıń etegindemiz.

«Ógiz suw» der bul qattaǵar dáryanı, Al, biz elladalı grekler onı

Ógiz emes, «Oks» dep júritemiz.

Mine, usılayınsha shayır jáne de «ertek» sózine ayrıqsha máni bere otırıp, tariyxıy haqıyqatlıqtı qıyalıy fantastikalık syujetler menen sheber toqıydı. Usı jolda qálem iyesi úlken tariyxıy shaxslardıń hár qaysısınıń ózine tán minez–qulq belgilerin de tereń hám tásirli ashıwǵa erisedi. Shayır patshanıń da retli orınlarda unamlı qásiyetlerin jasırmay ashadı. Álbette, bul onıń folklordaǵıday qatnas jasaǵanlıǵın da ańlatıp tursa kerek. Mısalı, jası júzge tolǵan qariyalardı ájel oypatlıǵı Goxiqap tawınıń etigindegi oypatqa aparıp taslaw dástúrin esitkende patsha «Bul dastúri jabayılıq zań eken» dep sońınan da bul zańlıqtı Asqardıń da

ótinishine bola óz pármanı menen biykarlap ta jiberedi. Uzaq ómir súriw–bul basqasha gáp,

Biraq, máńgi jasaw–insaptan emes (177-bet)–deydi Erastu. Degen menen, qansha aytqanda, unamlı qásiyetleri bar degende de patsha

buǵan qarsıf bılaysha oylaydı:

Máńgi suwdı tawıp beriń, siz áwel, Onnan keyin bizge qoya ber, ustaz.

Zamanlardı jarataman óz qolımnan, Zaman aǵımı dárya bolsa eger de, Juldızday esapsız láshkerim menen,

Ol dáryanı burıp jiberemen men (177-bet).

Erastu

Dúnya on sákkiz mıń álemnen turadı,

Bir patshaǵa ol dım kóplik kıladı… (177-bet).

…Mıń aytsań da bir gelleniń aqılı, Máńgi suwǵa soqpaq tawıp bara almas, Házireti Hızır yar bolsın sizge,

Xalıqtı jıynap jar urdırdıń patshayım! Ne tabadı deseń, xalıq tabadı.

Telegey eńizdey aqıl da xalıqta,

Patshalar júginen naqıl da xalıqtı… (178 -bet).

Mine, ustaz Erastu–Aristotel hám Iskender patsha arasındaǵı usınday qarama–qarsılıqlı pikirlerdiń aqırı ayaǵı Aziyalılar, atap aytqanda, sol waqıtta házirgi mákanımız Xorezmde jasap atırǵan massagetler, yagnıy qaraqalpaqlar haqqında oylarǵa kelip tireledi. Oǵan áskerbası Ptolomeydiń sózge aralasıwı sebepshi boladı. Ol bılay degen:

Bunday kók ójet xalıqtı kórmedim, Xorezmiyli dey me, massaget dey me, Basında ǵawqıyǵan qara qalpaǵı, Atıp jıǵıladı, jatıp atadı…

Patsha

Ástapurla, bul saqıy xalıqtıń,

Óytip qorǵaǵanday ne baylıǵı bar? Erastu

Qulan shólin súyer, qızǵısh uyasın, Adam elin súymes baylıǵı ushın, Súyedi ónı Watanı bolǵanı ushın, Azatlıq hám Watan– eń baslı baylıq…

Mine, shınında da, bul pikirler menen oylar sol tariyxıy hám qıyalıy fanastikalıq qaharmanlardı jáne de janlandırap, olarǵa realistlik obyektivlik tús beredi. Bulardan tısqarı áskerbası Ptolomeyge shayır poemada tariyxıy ańız Ayazxan patshanıń ozi shopan olǵan waqıttaǵı kiyimlerin óz taxtınıń aldına qıstırıp qoyǵanlıǵı haqqındaǵı xalıq ańızın aytqızadı. Demek, bul da biziń folklorımızdaǵı qıyalıy dóretpe bolǵanı menen tariyxıy haqıyqatlıq penen, ulıwma adamgershilik, gumanistlik qásiyetoeri bar nárse bolıp, ol usı doretpeniń de ulıwma syujetlik, kompoziciyalıq baǵdarı menen poetikasına tereń sińdirilip jiberilgen. «Ya toba! Ne degen danalıq bar bunda!...» dep tańlanadı onı esitkende Erastu– Aristotel.

Solay etip, Ptolomey sol Ayazxan patshanıń Asqar degen bir kúyew balası bar eken… «Háy júwernemek kúydirdi–aw meni, úsh kún urısta sol súwretshini bir satqan dostınıń kómegi menen jaradar kúyinde qolǵa túsirdim» (181) dep maqtanadı. Oǵan patsha «Afarin, Ptolomey, sadıq sárdarım!» dep marapat berse;

Erastu:

Ájep is qılıpsań, Ptolomey batır, Terińdi súr qızıl ormal menen… deydi.

Ptolomey: (ormalına kózi tusip, albırap…)

Xaw, qalay bul, aq ormal edi–ǵoy?...

Erastu:

Vavilonnan Soǵdianaǵa deyin,

Qan tógip kiyatırǵan áskerbasınıń Ájep emes, aq oramalı qızarsa…

Patsha:

Áskerbası jigitlik qılǵan shaması… (182-bet).

Mine, patsha shatırına jıynalǵan usı adamlardıń da ózinshe oylaw

ózgeshelikleri, ózgeshe minez–qulq belgileri menen qásiyetleri jaqsı sáwlelengen. Basqasha aytqanda, olar folklorlıq motivte ǵana alınbastan, al, jazba ádebiy dástúriy usıllarda qaharmanlar obrazı daralanıp, individuallastırılıp berilgen–dep esaplawǵa tolıq múmkinshilik bar. Usınday ulıwmalıq (tipiklik) hám jekedarlıq, individual belgilerdiń birligi shayır tárepinen syujettiń keleshek rawajlanıwında sáwlelengen máńgi bulaqtı izlewshi túrli kásiptegi xalıq wákilleriniń minez–qulq belgilerin sáwlelendiriwde de ayqın kórinedi. Biz oǵan sál keyinirek toqtaymız.

Sóytip, Ptolomey joqarıdaǵıday sóylesiwlerdiń barısında mınaday shınlıqtıń tiykarın aytadı:

Bul eldiń mına Oks degen dáryası, Ór bettegi ulken bógetti jıǵıp, Oksiana teńizin ol tárk etip, Girkan teńizine burılıp ketipti.

Siziń jawlap alıp atırǵanıńız,

Bul apat janında oyınshıq desedi… Endi bunda qaraqshılıq baslanıp,

Jaw shappay–aq el serpilip kóshedi (182-bet).

Bul jerdegi Oks–Ámiwdárya, Oksiana–Aral teńizi, Girkan–Kaspiy bolıp esaplanıp, bir tariyxıy waqıyalarda Ámiwdárya Kaspiyge de burılıp ketkenligi tariyxıy haqıyqatlıq. Shayır óz qıyalında usı tariyxıy shınlıqtı jáne de janlandırıp, bórttirip toqıp, onı zamangóylestirip te, tariyxıy faktlerdi de qıyalıy fantastikalıq jol menen búgingi shınlıqqa–Aral teńizinin qurıp baratırǵan apatshılıǵına sheber baylanıstırıp jiberedi. Asqar menen Onesiyanıń táǵdirleri deusıǵan tıǵız biriktirilip sáwlelenedi.

Sonlıqtan da, Onesiya ásker bası Ptolomey tárepinen patsha aldına alıp kelingende mınaday sózlerdi aytadı:

Onesiya

(qaptalda turǵan Afroditanıń aldında diz shógip) Asırawshı anajanım, Aqsholpan, Jalınaman, aman saqla yarımdı!

Onıń tas qashan qumırı bilegin, Jaw buǵawı qıymasın,

Jat mánzilden qańǵıp kelgen qara qus,

Shoqımasın jigerin,

Tabınaman azatlıq ber yarıma!... (184-bet).

Kórip otırǵanımız sıyaqlı, mine, bul syujetlik detalında da ol qıyalıy fantastikalıq yamasa dóretiwshilik qıyal menen jasalsa da, al onıń negizinde tariyxıy haqıyqatlıq qaraqalpaq xalqınıń xalqınıń tariyxıy hám diniy isenimleriniń shınlıǵı jatır. Sebebi, Aqsholpan qaraqalpaqlardıń uranlarınıń biri bolǵanlıǵın tariyx tastıyıqlaydı. Sonlıqtan da, bularǵa qanıq adam sıpatında Erastu–Aristotel patshaǵa Onesiyanıń bul sózlerin tómendigishe túsindiredi.

Afroditanı bular «Aqsholpan» deydi.

Massagettiń dańqlı hayal patshası, Tumaris Kir patshanı jeńgende Onıń kózin qanǵa toydırıw ushın, Kesip alıp sol patshanıń gellesin

Qan tolı meske salǵandı…

Bul xan qız sol Tumaris tuqım…(184-bet).

Demek, shayır bular arqalı xalıq awzındaǵı folklorlıq ápsanalıq syujetlerdi de poemalıq tvorchestvolıq túrde isletip paydalanadı. Kórip otırǵanımızday, bunda korkem sóz sheberi pútin ápsananıń ulıwma mazmunın ǵana belgili bir qaharmannıń tilinen berip folklorlıq dátúrlerdi yamasa sondaǵı syujetti qaharmanlardıń xarakterin, olardıń oy –pikirleri

menen ishki dúnyaların ashıw ushın paydalanǵan. Sonlıqtan da, alınǵan tekstte–aq, Erastudıń alımlıq, danıshpanlıq, oqımıslıq qásiyetleri anıq kózge taslanadı. Haqıyqatında da, Erastu–Aristotel tariyxta real insan, alım sıpatında tap usınday adam bolǵanı anıq. Sonday qásiyetlerdi shayır ápsanalıq yamasa folklorlıq syujetti, folklorlıq dátúrlerdi sheberlik penen utımlı, dóretiwshilik baǵıtta paydalanıw arqalı ashıp otır. Al, buǵan qarama–qarsı patsha bolsa, jeńilteklik penen ustaz alımǵa:

«Bizge «abaylı bol!» degenińiz–ǵoy»–dep onı basqasha jorıp, urısqumarlıq yamasa

áskeriy jol menen ǵana túsinip juwap qaytaradı. Erastu bolsa, usı jerde de óz oyın jáne de tereńletip hám rawajlanıra otırıp yamasa parasatlılıq penen bılay deydi…

Men mázi tariyxtı eslap atırman, Áneyi nárse emes tariyx sabaǵı Axa, umıtıppan, taqsır patshayım, Ushırasıwım kerek edi bul eldiń Asan qayǵı degen filosofına.

«Ayaǵı joq,, qolı joq, Jılan qaytıp kún kórer, Quyrıǵı joq, jalı joq,

Qulan káytip kún kórer?»… Xa–xa–xa!

SHınında da qızıq adam korinedi…

(ózinshe)

…Patshalar tabıspasa da,

Til tabısar bárhá alımlar… (184-185-betler)

Ańlap otırǵamız sıyaqlı, bul jerde de sóz ustası folklorlıq benen jazba realistlik ádebiyatımızdıń tutastırıwshı zvenolarınıń biri, jıraw– shayırlarımızdan esaplanǵan Asan qayǵını da eslep, onıń belgili qatarların Arsitoteldiń «Ustaz– qanday dana adam, zeyinli!» dep májbúriy moyınlawǵa tuwra keledi.