MD hám PQJ / Nawrız Japaqov – qaraqalpaq ádebiyatın izertlewshi

bolǵan. Biraq biziń dáwirimizge shekem kelip jetpegen. Ele málim emes

sonlıqtan birinshi dáwirde qaraqalpaq ádebiyatında folklorǵa ǵana

iyemiz dep folklordıń erteklerden baslap dástanlarǵa shekemgi janrların

kórsyetedi. Bul dáwirdi tariyx penen baylanıslı úyreniwdi atap ótyedi. Tariyxıy ótmishke kyeńnen sholıw jasaydı. Joqarıdaǵı janrlardıń hár

birine arnawlı toqtap ótyedi. Al ekinshi dáwirinde bolsa ilimpaz qaraqalpaq xalqınıń Horezmge kóship kelgennen keyngi dáwirin alıp

qaraydı. Qaraqalpaqlardıń dáslepki usı at penen atalıwın, olardıń

Sırdarya, Túrkistan dógereklerinde jaylaǵan tariyxlarına sholıw jasaydı.

Olardıń Xorezmge birinshi ret keliwi 1715-jıllar dep tariyxıy

maǵlıwmatlarǵa súwengen xalda tastıyqlawlar beryedi. Qaraqalpaq

jazba ádebiyatınıń tiykarın salıwshılardan Jiyen jıraw, Kúnxoja,

Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh, Omarlar shıqtı, deydi. Demek bul jaǵınan avtordıń 60-jıllardan baslap aq qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınıń tórkinleri

haqqındaǵı máselege dáslepkilerden bolıp túrtki salǵanlardıń biri

bolǵanın biliwmizge boladı. Sebebi bul másele bir neshe waqıtlar dawamında ádebiyatshılar tárepinen tartıslı pikirlerdi oyatıp ilimpaz K. Mámbetovtıń izertlewleri «Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyatı Nókis, 1976-

jıl» menen juwmaqlanǵanı málim. Usınday kólemli ádebiyat ushın

áxmiyetli máselelerdi qamtıǵan maqalalarınan

«Beruniy hám ádebiyat» maqalası. Bunda Beruniydıń danıshpanlıǵı

ádebiyat ilimindegi ornı haqqında arnawlı sóz etedi. Buruniydıń kórkem

13

toqtaydı. Onıń bul baǵdardaǵı úleslerin tómendegishe atap ótyedi. Birinshi Ábu Rayxan Beruniy-ádebiyat haqqında arnawlı jumıs islegen alım. «Saylanǵan qosıqlar haqqında kitap» hám xind xalqınıń poezisınıń qurılısı, ólshemi jáne shayır Ábu Tammanıń qosıqlarına tallw jasawları onıń ádebiyattanıw iliminiń jetik qániygesi ekenin bildiryedi,

Ekinshiden sestemalastırıwda, onıń úlgilerin oqıwshılarǵa qolaylı etip toplam antologiya dúziúde ádebiyattanıw iliminiń birine jatadı. Ol poeziya menen folklordıńestelikleriniń antologiyasın dúzgen.

Úshinshiden ádebiyat úlgilerin jıynaw hám onı puxta úyreniw isi de

ádebiyattanıw iliminiń bir tarawı ekeni málim. Bul jóninde de Buruniy

úlgili jumıslar islegen. Jazba hám awızeki ádebiyat úlgilerin barınsha jıynaǵan hám puxta úyrenip tallaw jasaǵan.

Tórtinshiden ádebiyattanıw ilimiádebiyattı xalıqtıń iygiligi, jaqsılıq, adamgershilik, Adam jámiyetiniń alǵa ilgerlewi ushın paydalana biliw isin de óz ishine aladı. Ádebiyatshı hám ádebiyattanıw iliminiń wákili retinde Beruniy bul tarawda da úlkenjumıs islep kórkem

ádebiyattan qalay paydalanıwdıń ájayıp úlgisin kórsyetken-deydi. Demek bul ilimpazdıń Beruniydiń ádebiyattanıw ilimindegi xızmetlerin anqlawdaǵı unamlı juwmaqları áxmiyetli bolıp tabıladı. Sonıń menen birge ullı talant iyesiniń shayırlıq ónerine de toqtaydı, awdarmalıq xızmetlerine de toqtap ótyedi, mınaday juwmaqlarǵa kelyedi. Beruniy Orta Aziya xalıqlarınıń sonıń ishinde qaraqalpaq

14

xalqınıń uzaqtan kiyatırǵan mádeniyatına, ádebiyatına úlken úles qosqan. Onıń qaldırǵan ádebiy miyrasları kórkem shıǵarmaları bizin jazba ádebiyatımızdıń saǵaları ushın jıynaǵan sistemalastırılǵan xalıq awızeki dóretpeleriniń úlgileri folklorımız tariyxı ushın tyeńi joq bahalı

ǵáziyne bolıp tabıladı, deydi degen tastıyqlawları haqıyqıy alımnıń baqlawları ekeninkóremiz.

N. Japaqovtıń «Xalıqtıń mártligi hám Aǵahiydiń jırları» 1968-jılgı jazılǵan maqalasında Xorezmli shayır hám tariyxshı Muxammed Riza Erniyazbek ulı Aǵahiy dóretiwshiligi haqqında sóz etedi. Onıń rubayılarınıń óz dáwirindegi xalıqtıń siyasıy turmısındaǵı ornı haqqındaǵı áhmiyeti máselesin qaraqalpaq klassik shayırları Kúnxoja,

Ájiniyaz shıǵarmaları menen únles ekenligi arnawlı sóz etilgen. Bul talant iyeleriniń sóz etken ideyalarınıń baylanısı máselelerin anıń faktler menen salıstırıp ótyedi. Bul jaǵınan ilimpazdıń ádebiy baylanıs, ádebiy tásir máselelerinde erterekten sóz e tip baslaǵanın aytıw orınlı.

1960-jıllardıń ekinshi yarımında N. Japaqov orta mekteplerde oqıwshılarǵa ádebiyat sabaǵın oqıtıwda, sapalı sabaqlardıń zárúrligin bárkulla e skertip bardı. Usı baǵdarda

«Mekteplerde ádebiyat sabaǵın oqıtıw haqqındaǵı geypara oylar», «IX- X-qaraqalpaq klaslarına ádebiyattan programma proektine qısqasha otzıv» maqalaların jazıp oqıwshılardı tarbiyalawda, olarǵa ideyalıq hám estetikalıq tárbiya beriwde olardıń oy-órisin kyeńeytiwde ádebiyat sabaǵı oǵada

15

áhmiyetli rol oynaytuǵınlıǵına dıqqat bóldi. Ol dáwirde ádebiyat boyınsha baǵdarlama, islewdiń ózi qıyın edi.

Mine, usınday áxmiyetli máselelerge dáslepkilerden bolıp dıqqat bólgen alımnıń jáne bir maqalası «Xalqımızdıń mádeniy miyrasına

puxta qarayıq» dep ataladı. Bunda da avtordıń sol dáwirdegi ádebiyattıń

eń aldınǵı wazıypaların sheshiwge baylanıslı pikirleri orın alǵan. Yaǵnıy, maqala bılay baslanadı

«Qaraqalpaq xalqı áiyemgi xalıqlardıń biri. Onıń ásirler boyı saqlanıp kiyatırǵan mádeniyat, ádebiyat hám basqa ruwxıy baylıqları bar. Qaraqalpaq xalqınıń mádeniy miyrasların bekkem hám puxta saqlawshı eń dáslep qaraqalpaq xalqınıń ózi hám sol xalıqtıń ishinen shıqqan

bul qaraqalpaq xalqınanJiyen, Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq hám basqalar

ózinen burınǵı dástan, qosıqlardı úyrenip, olardı óz zamanına aytıp, jazıp, taratıp qoymastan keyngi áwlatqada jetkeriwshi bolǵanın belgileydi. Sonıń menen birge qaraqalpaq xalqınıń revolyuciyaǵa shekemgi mádeniy miyrasınıń saqlanıw hám jıynalıw az da bolsa izertleniw isine tuwısqan xalıqlar wákilleriniń úleside az emesligin tastıyqlaydı. Solardan birinshi náwbette rus xalqınıń wákilleri bolǵan P. Rıchkovtıń, I. Belyaevtıń, A. Divaevtıń atların atap ótyedi. Biraq, xalqımızdıń mádeniy miyrasınonı tártipke salıw, olar boyınsha ilimiy isler júrgiziw, shın

1

16

mánisinde revolyuciyadan keyin ǵana qolǵa alınǵanın tiykarlap olardı qayta tiklewge, jok bolıp ketiw qáwipinen qutqarılǵanın sóz etedi. Bul mádeniy miyraslardı izertlew islerine N. A. Baskakovtıń ilimiyetnografiyalıq ekspyediciyasınıń A. L. Melkovtıń, A. A. Sokolovtıń ilimiy ekspyediciyaların ornınbahalaydı. Bul islerde qaraqalpaq xalqınan X. Axmetov, A. Begimov, N. Dáwqaraev, O. Kojurovlardıń belsendilik penen qatnasqanın, al jıynawshılardan S. Máwlenov, Sh. Xojaniyazovlardıń qoljazbalardan kóshirip, jıynap, toplap, kitapxanaǵa tapsırǵanlıǵın sóz e tedi. Bul da sol dáǵwirdegi mádeniy miyraslarımızdı úyreniwdegi xızmetlerge beregen ilimpazdıń sın kózqarasları bolıp tabıladı. Jáne de avtor mydeniy miyras degen sózdiń mánisine kyeń itibar qaratıp, oǵan kóp nárseler kiretuǵının aytıp bunnan kórkem ádebiyat haqqındaǵı máseleni qozǵap atırǵanın dálilleydi. Solay etip sol 60-jıllardıń ekinshi yarımına shekem bul tarawdıń jetiskenliklerine toqtap ilimiy doktorlık dissertaciyalar jaqlaǵan alımlardan N. Dáwqaraev, I. Saǵıytov, Q. Ayımbetov, Q. Maqsetov, A. Karimovlardı atap ótyedi. Ayırıqsha túrde ilimpaz H. Hámiytovtıń eski qaraqalpaq tili yuridikalıq dokumentleriniń tiliniń xázirgi karaqalpaq

ádebiy tiline baylanıslı baǵdarındaǵı kandidatlıq dissertaciya jumısına joqarı baha beryedi. Bul maqalada ilimaz qol jazba materiallardı tártipke salıw, onıń saqlanıwın jaqsılaw máselelerinede kewil bólyedi hár bir talant iyesiniń qol jazba nusqalarınıń ózgertilmey paydalanıw táreptarı boladı. Usı baǵdardaǵı kyetken kemshiliklerge de toqtap ótyedi. Máselen, sol dáwirde orta mektepler sabaqlıǵına

17

kyetken shayır Sıdıq Toqpan ulınıń qosıqları tekstleriniń ádewir

ózgertilip kirgizilgenin sınǵa aladı. Bunday kemshiliklerdiń Berdaq,

Ótesh shıǵarmalarında da orın alǵanın jan ashırlıq penen kórsyetedi. Usı tarawda qaraqalpaq xalqınıń belgili talant iyeleri shıǵarmalarınıń qol jazbaların jıynaw máselesinede dıqqat bólip ótyedi. Olardıń mádeniy miyrasların, sonday-aq dástan, qıssa, kitap hám qol jazbaların ayırım adamlarda saqlanıp az adamlardıń paydalanǵanınan kóre, kópshilik jámiyetlik padalanıwda bolǵanı artıqmash ekenin túsindiryedi. Sonıń ushın da mydeniy miyraslardıń tezrek jıynalıwı, ilim, mydeniyattıń taǵıda rawajlanıwına tiykarǵı materiallar bolatuǵının aytıp ótyedi. Kórip

ótkenimizdey ilimpazdıń bul maqalasında mádeniy miyras hám oǵan itibarlıq penen qatnas jasaw, olardı jıynaw, izertlew, saqlawmáselelerine dıqqat bólip óz dáwiri ushın úlken máselelerdi sheshiwge kiriskenin bayqadıq.

N. Japaqovtıń kópshilik maqalalarında tuwısqan xalıqlar wákilleri dóretiwshiligi kóbirek sóz etilgeni málim. Solardıń ishinde ózbek, qazaq hám taǵı basqalar. Usılar menen birgelikte qaraqalpaq xalqınıń talantlı shayırı Berdaq dóretiwshilige arnalǵan maqalasıda bar «Berdaqqaraqalpaq hám Xorezm xalıqlarınıń doslıǵın jırladı» atamasındaǵı bul maqalada Berdaqtıń Aydos baba poeması haqqında, shayırdıń ideyalıq tematikalıq tárepleriniń Munis, Agaxiyler menen únles ekenligi sóz etilyedi. Poemanıń unamlı qaxarmanlarına qaraqalpaq xalqın, ózbek dosların, shayırdıń ózin, al unamsız

18

qaxarmanlarına Xiywa xanın feodallardı, qaraqalpaq biylerin kirgizip

tallawǵa háreket etken. Bul bir jaǵınan sol dáwir kózqarasınan durıs tallaw edi. Sonıń menen birge poemanıń tiykarǵı ideyasınıń ǵárezsizlik,

ádalatlıq ushın gúres, kóteriliste xalıq birliginiń kerek ekenligi sıyaqlı

máselelerge qurılǵanı orınlı dálillengen. Demek bul jaǵınan avtor Berdaq dóretiwshiligin úyreniwdiń quramalılıǵın kórsetiwi menen qunlı miynet dóryetken.

Ilimpazdıń qaraqalpaq folklorına baylanıslı maqalalarınıń da kópshiligi awızeki dóretpelerden naqıl-maqallarǵa, jumbaqlarǵa,

dástanlarǵa arnalǵanın kóremiz. Máselen «XI-XV ásirlerdegi folklor» maqalasında Orta Aziyadaǵı túrkiy tilles xalıqlarǵa, sonıń ishinde qaraqalpaq xalqına da ortalıq boǵan folklor tariyxına toqtaydı. Belgili ilimpaz filologiya ilimleriniń doktorı A. Kayumov jazǵanday «Áyyemgi Orta Aziya ellerinde qanday mádeniyatlardıń júzege kelgeni, olardıń qıyralıp ketkeni málim. Biraq, hár bir xalıq tariyxında óziniń málim izlerin qaldırdı, keleshekke ilgerilewge tiykar tayarlap ketti» degen

tiller xalıqlar quramında kóp ásirler bolıp mádeniyatı, ádebiyatı ortaq bolǵanlıǵına sholıw jasaydı. Basqa xalıqlarday social-ekonomikalıq hám siyasiy jaǵdaylarǵa baylanıslı bir orınnan, ekinshi orınǵa kóshiwge májbúr bolǵanın, kóp waqıyalardı basınan ótkergenine toqtaydı.

Tuwısqan xalıqlar sıyaqlı qaraqalpaq xalqınıń da jámiyetlik

19

rawajlanıwdıń bir qansha basqıshınan ótkeni málim dep bildiredi. Tariyxıy dáreklerdiń kórsetiwi boyınsha túrkiy urıwtaypaları, shama menen aytqanda IX ásirge shekem jámiyetlik rawajlanıwdıń urıwlıqqáwimlik dárejesinde bolǵanın aytadı. X ásirden baslap feodallıq dúzimge ótkenin ásirese, Xorezmde XIII ásirdiń basında aq tolıq qáliplesken feodallıq dúzim payda boladı -deydi. Bul pikirlerge tariyxshı S. P. Tolstov, ádebiyatshı ilimpaz I. R. Stebleva miynetlerin dárek sıpatında kórsetedi. Bunnan soń ilimpaz qaraqalpaq folklorınıń janrlıq túrlerinen joqlaw, salt-dástúr, toybaslaw, xáwjar, sıńsıw, betashar túrlerinede keńnen toqtap mısallar keltiredi, olardıń qaraqalpaq folklorınıń bahalı miyrasları e kenligine itibar qaratadı. «XIXV

ásirlerdiń siyasiy-ekonomikalıq jaǵdayları hám ádebiyat maqalasında qaraqalpaq xalqınıń túrkiy xalıqlar ishinde uzaq jıllardan beri kiyatırǵan mádeniyatına iye, kóplegen ádebiy estelikleriniń bar ekenligin sóz etedi. Olardan Yusup Xas Hájibtiń « Qutadǵu bilik» dástanı menen Maxmud Qashqariydiń

«Devonu Luǵatit túrk» miynetlerine itibar qaratadı. Olardıń qaraqalpaq

ádebiyatına qatnası máselelerin azı-kem sóz etedi.

«Devonu Luǵatit túrk» miynetindegi maqallardıń qaraqalpaq xalqınıń házirgi turmısında bar naqıl-maqallar menen baylanısı, geyparalarınıń ózgerissiz aytılıp qollanılıwına dáslepkilerden bolıp itibar qaratqanın kóremiz. Bulardan basqa

«Qıpshaqlar sózligi» hám taǵı basqada dóretpelerdiń qaraqalpaq

ádebiyatına qatnası máselelerin ashıp beredi. Ilimpazdıń «Aforizm» maqalasında qaraqalpaq xalqınıń da óz

20

gezeginde aforizmlerge bay e kenligin sóz e tip onıńda tiykarları

tereńde ekenligin aytadı. Yaǵnıy, joqarıdaǵı jazba esteliklerge saǵalas

e kenin keltiredi, nátiyjede qaraqalpaq xalqınıń ádebiy miyraslarınan

«Alpamıs», «Qoblan» x. t. b. dástanlarda aforizmlerdiń kóplep bolıwınıń baǵdarların sóz etedi. Solay etip aforizm degen atama sońǵı waqıtta

qollanılıp júr. Burın bul sıyaqlı sózler biyler, sheshenler aytqan sóz,

yaǵnıy xikmetli sózler dep júrgizilgen bolıwı múmkin, deydi. Bizde aforizmlerdiń kópshiligi naqıl-maqallarǵa aylanıp ketkenligide seziledi.

Urıwlıqqáwimlik feodallıq dáwirde kóp aforizmler óz dáwiriniń, ústem klass mápleriniń ideyasın beriw hám solardı bekkemlew ushın shıǵarılıp júrgizilgeni, xalıqtı sol ruxta tárbiyalawǵa umtıldırǵanı málim. Sonıń menen birge biyler, sheshenler, aldınǵı qatar adamlar

hámxalıqtıń ózi tárepinen aforizmler ádalatlıq, adamgershilik, kópshilik xalıqtıń mápinde beriledi. Kópshilik xalıq biylerdi sheshenlerdi ádalatlı, aqıllı adamlar dep túsingen. Solay etip sóz etip otırǵan dáwirlerdegi aforizmlerde qarama-qarsı eki klasstıń mápleri menen ideologiyası kórinedi. Miynetkesh xalıq óz mápin, ideyasın beretuǵın aforizmlerdi

kóbirek saqlap, olardı áwlattan áwlatqa jetkerip otırǵan. Degen

menen ústem klass ideyasın beretuǵınpatsha, xan, baylardı maqtap olardı kókke kóteretuǵın Islam dininiń ideyasın xalıqqa sińistiriwdi názerde tutqan ádewir dárejedegi aforizmlerde saqlanıp qalǵan. Bul da tábiyiy jaǵday hám jámiyetlik rawajlanıwdaǵı adamzattıń oy-órisindegi nızamlılıqtıń bir

21

kórinisi bolıp tabıladı. Sol dáwirdegi ústem klass ideyasın beretuǵın aforizmlerge mısal keltirediŃ «Xan-xalıqtıń atası» degen aforizm bar. Bunda máni tolıq berilip qanday ideyanı názerde tutqanı aytılǵan . Al

«Alpamıs» dástanın da Baysarı bay tilinen Tayshaxanǵa aytılǵan «xan ústine xan kelse, bul da xannıń miyneti. » degen aforizm bar. Bul joqarıda xan haqqında aytılǵan aforizmdi konkretlestiredi hám tastıyqlaydı. Usı aforizmlerde xannıń ádalatsız, tek ústem klass toparınıń ǵamqorshısı, miynet adamlarına zulım ekenin búrkep, onı xalıqtıń ǵamqorshısı kórsetiw sol ideyada xalıqtı xanǵa beriliw, sıylaw ruxında tárbiyalaw bar ekeni kórinip tur. Biraq xannıń ádil bolmaǵanın xalıqtıń ǵamqorshısı e mes, sheksiz eziwshisi bolǵanın xalıq turmıstan kórgen. Sonıń ushın xalıq «Xan kóp bolsa-jaw kóp boladı» aforizmin shıǵarıp xanlardıń kóbeyiwi xalııqqa múshkillik artadı dep túsingen. Olay etip aforizm janrınıń tiykarın xalıqtıń maqset-muratların, mápin beretuǵın aforizmler quraytuǵının aytadı. Mısalı, «Jaqsıdan sharapat, jamannan kásápat», «jaqsını jeti jerge satqanda da sawalı bolmaydı» degen aforizmler bar. Bunda jaqsı adamnıń sabırlı, kishipeyil bolıwı, adamǵa paydası tiyiwi, jaman adamnıń tek ózine emes jamanlıǵı menen basqalarǵada zıyanı tiyetuǵını dál aytılǵan. Solay etip bul másele haqqında ilimpaz mınaday juwmaqqa keledi, aforizmlerdiń xalıq turmısınan qamtıǵan teması keń ekeni, onıń áyyemgi waqıtlardan beri janr bolıp qáliplesip kóp dáwirler ishinde xalıqqa ruwhıy jaqtan xızmet e tip

22