MD hám PQJ / XIX ásir qaraqalpaq lirikasında watan temasınıń sáwleleniwi

- 31 -

«t», «p» sesleri, ekinshi shuwmaqta «s», «k», «q», «d», «t» sesleri, úshinshi shuwmaqta «q», «ǵ» sesleri alliteraciyaǵa aylanǵan. Ásirese, sońǵı úshinshi shuwmaqta alliteraciya barınsha kúsheytip berilgen.

Jáne de I.Yusupovtıń intim lirikada jazılǵan «Úyińniń artındaǵı shoq kendirlikte» degen qosıǵında yumorlıq mazmun alliteraciya arqalı ele de kúsheyedi:

Túste jatsam uyqı bermedi shıbın,

Sharshıńdı sheshtiń de, japtıń júzime.

Sol sharshıńnan shıqqan shashıńnıń iyisin Hesh bir átir suwdan tappadım ele (231-bet).

Kosıqtıń birinshi qatarında «t», «s» hám «b» sesleri, ekinshi hám úshinshi qatarlarında «sh», «j» sesleri, tórtinshi qatarında jáne «t» sesi alliteraciyaǵa ushıraǵan. Bunda dıqqattı ses únlesligi ózine tartadı hám ayrıqsha tásirsheńlik payda boladı.

Shayırdıń «Bes qonaq» qosıǵında da birdey seslerdiń únlesligi hám sóz oyının, hám házil mazmunın bildirip turǵanday. Máselen:

Kelsin meyli, erte qonaq, kesh qonaq,

Qaraqalpaqtan qapa bolmas hesh qonaq.

Kelsin meyli altaw bolıp, on bolıp,

Tek kelmese bolǵanı sol «bes qonaq»... (154-bet).

Bunda qosıqtıń basında hám qosıqtıń pútin qatarlarında sesler alliteraciyaǵa ushıraǵan. Bir jaǵınan bul qosıq dawıssız seslerdiń sheber únlesiwi, sóz oyınına uqsap ketiwi jaǵınan qaraqalpaq folklorındaǵı jańıltpashlarǵa uqsap ketedi. Shayır lirikalıq qaharmannıń tilinen tábiyat qubılıslarınan biri bolǵan «bes qonaq» (bes kún túsetuǵın suwıq)qa baylanıslı pikirlerin tásirli jetkerip beredi.

Shayırdıń grajdanlıq (azamatlıq) lirikada jazılǵan «Poshsha torǵayǵa» dep atalǵan qosıǵında shıǵarmanıń sońı alliteraciyalıq qatarlar menen tamamlanadı. Bunda ayrıqsha máni bar. Sebebi, shayır usı seslik qaytalawlar

kóbirek qatar basındaǵı sózlerde, yaǵnıy gáptiń basında keletuǵınlıǵı aytılǵan edi – U.B.) qollanılıp, sintaksislik usıl (figura) gradaciyanıń jasalıwına xızmet etken. Demek, shayır poeziyasında bir kórkem forma ekinshi bir kórkem formanı jaratıwda sheberlik penen qollanılǵan. «Gradaciya – (latınsha – qradatio, áste-aqırın joqarılaw; qradus basqısh, dáreje). 1) qanday da bir processtegi basqıshlardıń izbe-izlik penen,

áste-aqırınlıq penen bólistirilip jaylastırılıwı; 2) bir qatar sózlerdiń mánilik hám emocionallıq belgileri boyınsha kúsheyiwiniń yaki hálsizleniwiniń tártip penen jaylastırılıwınan turatuǵın stilistikalıq figura»1. Demek, joqarıda shıǵarmanıń aqırǵı qatarlarında alliteraciya «sózlerdiń mánilik hám emocionallıq belgileri boyınsha kúsheyiwiniń» támiyinleniwi ushın qollanılǵan. Nátiyjede shıǵarmanıń poetikalıq mazmunı, emocionallıq tásirsheńligi kúshli shıqqan.

Qatar basında keletuǵın alliteraciyalar shayır I.Yusupov poeziyasında kóplep ushırasadı. Buǵan bir neshe mısallarda keltirip, dálillewimiz múmkin. Mısalı:

Tınbay jamǵır jawar Pyarnu jolında,

Toǵay kók plashın qımtar gúrsinip.

Túnerer arqanıń kewilsiz kúni.

Tınbay jamǵır jawar Pyarnu jolında (138-bet).

1 Силтеме тӛмендеги мийнеттен алынды: Генжемуратов Б. Әжинияз лирикасының поэтикасы. Нӛкис, «Билим», 1997, 50-б.

- 33 -

Bul belgili qaraqalpaq shayırı Xojamurat Turımbetovtıń mezgilsiz ólimine baylanıslı jazılǵan «Tınbay jamǵır jawar Pyarnu jolında» dep qosıǵınan úzindi. Qosıqtıń bul shuwmaǵınıń hámme qatarları birdey «t» sesi menen baslanadı. Bunıń menen sheklenip qalmastan, shayır qosıqta hár bir qatarda da seslik qaytalawlardı qollanǵan. Demek, shayır bir teksttiń ózinde alliteraciyanıń eki túrinen, hám qatar basındaǵı, hám qatarlar dawamındaǵı sesler únlesliginen paydalanǵan. Bul usıl shayırdıń alliteraciyalardı qollanıwdaǵı ózine tán sheberligi bolıp tabıladı.

Sonday-aq, qosıq qatarlarınıń basında kelgen alliteraciya shayırdıń «Bilim bulaǵı» dep atalǵan Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń ashılıwında (31avgust, 1976-j.) oqılǵan qosıǵında da bar. Máselen:

Bul bulaqtan ishiw nesip etkenler,

Bilim shıńlarına qolı jetkenler,

Bizdey erterekte oqıp ketkenler,

Búgin kózi qızıp, hayran bolajaq... (174-bet).

Qosıqtıń tórt qatarı da «b» sesi menen baslanǵan. Barlıq qatarlardaǵı pikirler usı

«b» únli dawıssız sesine baǵındırılǵan. Buǵan qosıqtıń ataması tásir etken bolsa kerek. Sebebi, qosıqtıń atamasınıń ózinde usı sestiń alliteraciyası bar. Shayır bar dıqqattı usı metaforalıq (awıspalı) obraz bolǵan «bilim bulaǵı»na qaratıw ushın da bul jerde «b» sesi ayrıqsha xızmet atqarıp tur. Jáne de qosıq qatarlarında «k», «q» h.t.b. sesler de alliteraciya bola aladı.

Hár tórt qatardıń basında kelgen seslik qaytalawlar shayırdıń «Wásiyat» syujetli qosıǵında ózinshe qollanılǵan. Máselen:

Qaraqalpaqlar sonnan baslap

Qalpaǵı menen tuwılıptı.

Kóp zamandı artqa taslap,

Qalpaq sheshpey juwırıptı (127-bet).

- 34 -

Qosıqta «q» hám «k» sesleri alliteraciyaǵa ushırap, teksttiń emocionallıǵına tásir jasap tur. Bul eki ses fonetikalıq jaqtan hár qıylı háripler bolǵanı menen, olar arasında seslik jaqınlıq seziledi. Sonlıqtan bul qosıq qatarlarındaǵı ses únlesligin alliteraciyaǵa jatqarsaq boladı.

I.Yusupov poeziyasında alliteraciyalar qosıqtıń tek úsh qatarı yamasa eki qatarınıń basında qaytalanıw jaǵdayları da ushırasadı. Máselen, onıń

«Poshsha torǵaydıń ólimi» dep atalǵan joqlaw qosıǵında dáslepki úsh qatardıń basında seslik qaytalawlar berilgen:

Jol boyında bir túp juwsan túbinde

Jatır, áne, jayıp jansız qanatın. Jańa

ǵana keń dalanıń kóginde Sayrap turǵan edi-aw lázzetke batıp.

Qosıqtıń úsh qatarı da «j» únli dawıssız sesinen baslanǵan. Avtor bar dıqqattı jańa ǵana sayrap turǵan hawazı janǵa jaǵımlı qustıń ólimine baylanıslı oǵan tereń qayǵırıw, joqlaw sezimlerin usı seslik qaytalawlar ele de kúsheytip, tásirli etip bergen. Bunnan basqa qosıqtıń tek basında ǵana emes, al qatar ortasında, aqırında qollanılǵan alliteraciyalar da qosıqtıń emocionallıǵın arttırǵan. Al, qosıqtıń tórtinshi shuwmaǵında tek eki qatardıń seslik uyqaslar menen baslanıwı ushırasadı. Onda da dáslepki yaki aqırǵı eki qatar emes, al ortasındaǵı eki qatar, yaǵnıy qońsılas jaylasqan ekinshi hám úshinshi qatarlar seslik únleslikler menen baslanǵan.Máselen:

Tuwǵan jerge hám ómirge biyikten

Hár waq ıshqı eter edi jańadan. Hátte

úrkekligin umıtıp kiyik te, Sıyqırlanıp turǵanday bul namadan.

Bunda siyrek ushırasatuǵın «h» sesi únlesip kelgen. Bul dadıń alliteraciyalardı qollanıwdaǵı ózine tán sheberliginiń bir kórinisi dep esaplaymız.

- 35 -

Bunday sheber seslik uyqaslar «Shógirme» qosıǵında da ushırasadı: Aldıńnan qarasa artıń awıqtay,

Qaptaldan qarasam túriń ǵawıqtay,

Qısta sáwirlegen túyetawıqtay

Samal qaqsa háńkiyeseń shógirme (47-bet).

Demek, bunda da ortada jaylasqan eki qatardıń basındaǵı sózler birdey seslerden baslanǵan. Ol qatarlarda da dawam etken.

Shayırdıń «Ómir vekselleri» dep atalǵan filosofiyalıq mazmundaǵı qosıǵınıń mına shuwmaǵında qollanılǵan seslik qaytalawlar kórkem mazmunnıń sáwleleniwine, onıń tásirli jetkeriliwine sebepshi bolǵan:

Bazı waqta jılap turǵan balanı Bastan sıypap jubatpastan kettiń sen.

Birewlerdiń kewlindegi jaranı

Kórip turıp biypárwalıq ettiń sen (214-bet).

Kosıqtıń úsh qatarında qaytalanǵan «b» sesi ápiwayı tákirarlanıp turǵan ses emes. Shıǵarmada oǵan úlken kórkemlik funkciya júlengen. Qosıqta ómir qubılıslarınan ózinshe juwmaq shıǵarıw bar. Demek, shayır qosıqta hám mazmun, hám kórkem forma ústinde izlengen. Bunıń tiykarında jaqsı bir kórkem óner úlgisi jaratılǵan.

Jáne de tek dáslepki úsh qatardıń basında qollanılǵan alliteraciyalardı shayır poeziyasında kóplep ushıratıwımızǵa boladı. Msáselen:

Qáweset bar: qaraqalpaqlar

Kóp uzamay kósher degen.

Qaydaǵı bir jaqsı jaqqa

Barıp qonıs basar degen.

Bul qosıqtıń dáslepki úsh qatarı ǵana alliteraciya bolıp tur, yaǵnıy bunda «q», «k», «q» sesleri gáptiń basında tákirarlanıp gápke kórkemlik baǵısh etip tur. Seslik qaytalawlar hár bir qatardıń ózinde jáne qollanılǵan.

- 36 -

Al, usı qosıqtan alınǵan tómendegi mısalda dáslepki e ki qatar birdeysesler menen baslanǵan.

Bardur boljaw qábiletim –

Bilgen nársem sol boladı:

Sál azıraq sabır etiń –

Bul jer ele zor boladı (296-297 bb.).

Bunda «b» sesi birinshi, ekinshi qatardıń basında qollanılǵan. Jáne de bul ses bul qatarlarda tolıǵı menen qaytalanǵan. Úshinshi qatarda bolsa, «s» sesiniń alliteraciyası bar. Tórtinshi qatardaǵı «j» hám «z» sesleri bolsa, óz aldına alliteraciyanı dúzip tur. Ádebiyatshı B.Genjemuratov Ájiniyaz lirikasınıń poetikası máselesin izertlewge arnalǵan miynetinde shayır qosıqlarında usıǵan uqsas bir qatarda kelgen «s» hám «sh», «j» hám «sh», «q» hám «x», «k», hám

«g», «q» hám «ǵ», «t» hám «d» h.t.b. seslerdi fonetikalıq jaqtan basqa-basqa háripler bolsa da, alliteraciyalar dep esaplaydı hám onı tómendegishe mısallar menen dálilleydi. Máselen:

Qara qashlı Xiywalı qız.

(«Xiywalı qız»)

Qálem qaslı xosh qılıqlı nigarım.

(«Nege kelmedi?»)1.

Bul pikirge súyenetuǵın bolsaq, joqarıda keltirilgen qatarlardaǵı «j» hám

«z» sesleri alliteraciya bola aladı. Sebebi, bunda eki sestiń óz-ara únlesiwi únli («j», «z») dawıssızlardıń sebebinen bolıp tur.

I.Yusupovtıń hámmege tanımalı bolıp ketken «Ana júregi» qosıǵınıń eń sońǵı shuwmaǵınnda da birinshi, ekinshi, úshinshi qatarlardıń basında sesler únlesip kelgen:

Jıǵıldı ol súrnigip bosaǵaǵa,

Júrek tústi uwısınan ulınıń.

Jerde jatqan júrek ayttı: «Abayla,

1 Генжемуратов Б. Әжинияз лирикасының поэтикасы. Нӛкис, «Билим», 1997, 62-б.

- 37 -

Awırmadı ma hesh jeriń, qulınım?» (358-bet).

Bunda únli dawıssız «j» sesiniń qaytalanıwı qosıqtıń kórkemligin, emocional tásirsheńligin, qosıqtıń qulaqqa jaǵımlılıǵın támiyinlegen.

Bunnan basqa shayır qosıqlarında shuwmaqtıń dáslepki eki qatarında ǵana qollanılǵan alliteraciyalar ushırasadı.

Shayırdıń «Qaraqalpaqtı kóp maqtama kózimshe» qosıǵında bolsa, milliy xarakterdi beriwde alliteraciyalardı kórkem formalardıń biri retinde qatnaKstıradı. Mısalı:

Qaraqalpaqtı kóp maqtama kózimshe,

Qarmaqqa tez qabatuǵın balıqpan.

Hár kimniń bar ázzi jeri ózinshe, Shortanımday ańqıldaqlaw xalıqpan (151-bet).

Bunda birinshi hám ekinshi qatarlarda «q», «k» sesleri alliteraciyaǵa túsken. Sonıń menen birge bul sesler tek qatar basında emes, qatar ortasında, áqırında da

qaytalanǵan. Jáne de úshinshi qatarda «z» sesi, tórtinshi qatarda

«q», «x» sesleri óz-ara únlesip kelgen. Bul mısalda hám qatar basındaǵı (birinshi

hám ekinshi qatarlar), hám hár bir qatarlardıń ózindegi alliteraciyanıń aralas

qollanılǵanlıǵın kóremiz. Máselen, joqarıda

«Qaraqalpaqtı kóp maqtama kózimshe» qosıǵınan keltirilgen shuwmaqtıń sońǵı qatarında «q» hám «x» sesleri aytılıwı jaǵınan bir-birine jaqın bolǵan háripler bolǵanlıǵı ushın alliteraciya boladı, - dep esaplasaq boladı.

Qosıqtıń dáslepki eki qatarınıń basında qollanılǵan alliteraciyalar shayırdıń joqarıda atap ótken «Poshsha torǵaydıń ólimi» qosıǵında da ushırasadı. Qosıqtıń ózi barlıǵı bolıp jeti shuwmaqtan ibarat bolsa, sonıń úsh-tórt shuwmaǵı usınday seslik qaytalawlar menen baslanadı. Mısalı:

Kóz astında qubılar qır dógerek,

Keń dalanıń kórkine kóz qamasıp.

...........................................................

Sıńqıldısın qoyıp móldir bulaq ta,

- 38 -

Selew shópler jasıl shashın jayǵanday (124-125 bb.)

Bul mısallar qosıqtıń úshinshi hám tórtinshi shuwmaqlarııń dáslepki qatarları bolıp tabıladı. Birinshisi «k» sesinen baslanǵan alliteraciyadan baslansa, ekinshisi «s» sesinen baslanǵan kórkem qaytalawlardan ibarat. Qosıq qatarlarında onnan basqa seslerdiń alliteraciyası da sátli qollanılǵan. Bunnan shayırdıń kórkem tekst ústinde islegenligi kórinip tur.

Jáne de:

Bilemiz aǵayin degen kisin,

Bazda janın saǵan suwırp berer.

Qápelimde sál nársege isinip,

Ǵıybat “bes biyday”ın quwırıp berer (30-b.).

degen mısalda gáptiń baslarında «b» sesiniń alliteraciyasın ushıratamız. Al, sońǵı úshinshi hám tórtinshi qatarlarda «s» hám «b» sesleriniń alliteraciyasın esitemiz.

Xalqımız arasında keń taralıp ketken tómendegi qosıq qatarlarınıń júreklerden bekkem orın iyelewinde poetikalıq formanıń da xızmeti ayrıqsha.Mısalı:

Bir jaǵım suw, bir jaǵım shól bolmasa,

Beyish qurıp berseń de men barmayman.

Gúl hám juwsan iysi ańqıp turmasa,

Ol jerde men qaraqalpaq bolmayman (154-b.)

Bunda da dáslepki eki qatardıń basındaǵı sózler alliteraciya menen baslanǵan.

«B» sesi qosıq qatarlarınıń basındaǵı sózlerde ǵana qollanılıp qoymastan, sońǵı sózlerde de tákirarlanıp kelgen. Bul óz gezeginde kórkem teksttiń muzıkalılıǵın, hawazlılıǵın támiyinlegen. Sonlıqtan bolsa kerek, bul kórkem qatarlar xalqımız arasında tez yadlanıp, taralıp ketken. Demek, shayır qosıqta «b» únli dawıssız sesine ayrıqsha poetikalıq wazıypa júklegen.

«At záńgisi zıńıldar...» qosıǵında bolsa, alliteraciyanıń hár eki qatardan jupkerlesip qollanılǵanın kóremiz:

- 39 -

Tarlan shabıs talwas etip tańlarda,

Tań samalı oynap sulıw jallarda,

Besiktey terbelgen alma kóz atlar

Barar edi gúwlep gúzar jollarda (210-b.)

Bul qatarlar bizge jáne folklorlıq úlgilerdegi alliteraciyanı esletedi. Teksttehár eki qatardaǵı alliteraciya ırǵaqtıń tábiyiy jelisin payda etedi. Demek,bunda «t», «b» dawıssız sesleri tek qosıq qatarlarında sózlerdiń basında emes,al tekst ishindegi keyingi sózlerde de kórkem tákirarlanıp seslik uyqaslardıpayda etken. Sonlıqtan da, qosıqta jaǵımlı ırǵaq, estetikalıq tásirsheńlik bar.

Al, tómendegi mısalda, kerisinshe, qosıq shuwmaǵınıń sońǵı úshqatarınıń birdey seslerden baslanıwı kórinedi:

Jurttan artıq jasayman dep eger sen,

Tásil qılsań, óziń azap shegerseń.

Túlkiniń izinen tazı jiberseń,

Tuttırmay, qashıra berer bu dúnya (28-bet).

I.Yusupovtıń «Bu dúnya» dep atalǵan filosofiyalıq mazmundaǵı bul qosıǵında sońǵı úsh qatardıń bası «t» sesi menen baslanǵan. Bunda «tásil»,

«túlki», «tazı», «tuttırmay» degen sózlerdi baylanıstırıw ushın hám «t» sesi únleslikke ushıraǵan. Tekstte bul sózlerdiń mánilik jaqtan qollanılıwı arqalı shayır dúnya, onıń yalǵanshılıǵı haqqındaǵı filosofiyalıq pikirlerin bermekshi bolǵan. Eger teksttiń astarlı mánisin shaǵatuǵın bolsaq, bul ótkinshi dúnya – «túlki», onı «tazı bolıp quwsań da jetkermeydi». Mine, usı túsinikti beriwde usı birdey sesler menen baslanatuǵın sózler kerek bolǵan. Hám ol tekstten óziniń kerekli ornqn tapqan. Sonday-aq, bul shuwmaqtıń birinshi qatarında «j» sesi de alliteraciya sıpatında qollanılǵan.

Al, tómendegi shuwmaqta tek sońǵı úsh qatar birdey seslerden alliteraciyalar dúzgen. Máselen:

Almameken dedim uwıljıp pisken,

Boyınan ıshqınıń sáwiri esken,

- 40 -

Bilektey qos burım bóksege túsken,

Bir qosa jupqasın basqa shalǵan qız (83-bet).

«Tallı jaǵıstaǵı eske túsiriwler» degen qosıǵınan keltirilgen bul shuwmaqta «b» sesiniń alliteraciyası qız balanıń portretin jaratıw ushın qollanılǵan. Bunda kórkem súwretlew quralı sıpatında alliteraciya kórkem súwretlewdiń basqa da (teńew, metonimiya) túrleri menen qatar qollanılıp, teksttiń kórkemligin asırǵan.

Bunday sulıw alliteraciyalar shayırdıń «Sallana-dolana barar bir jánan...» qosıǵında da sheber paydalanılǵan. Máselen:

Jigit kórdi anıq anaday jerden:

Qumırısqa súwretli názik bel eken.

Qınama báshpenti tamamı zerden,

Qız eken ándamlı «kelseń-kel» degen (118-bet).

Shayır bunda qızdıń portretin jasaw shunı alliteraciyalardan sheberlik penen paydalanǵan. Seslik qaytalawlar basqa da kórkem súwretlew quralları menen qarısıp ketip, poetikalıq mazmunnıń sulıwlıǵın támiyinlep ketken. Bul kórkem súwretlewler arqalı oqıwshınıń barlıq dıqqatı súwretlenip atırǵan qızǵa «kóshedi». Shayır bunda ishki sezimlerdi gradaciya (kem-kem kúsheytip beriw) usılın usı alliteraciyalıq qatarlar menen baslaǵan. Máselen:

Qızıl kóylek lawlap barar buralıp, Kim kórgen bunıńday sulıwdı burın!Nazlı ayaqlardan «júr» dep soranıp,

Óksheni qamshılap barar qos burım (118-bet).

Bul sóz benen salınǵan súwret! Intim lirikanıń ájayıp úlgisi. Ishki sezimlerdi bunnan artıq beriw múmkin emes. Hátteki, «óksheni qamshılap baratırǵan qos burım»ǵa (janlandırıwǵa) oqıwshı bar ıqlası menen isenedi, sulıw sezimlerge beriledi.

Álbette, bul poetikalıq mazmundı beriwde alliteraciyalardıń tutqan ornı úlken. Qosıqtıń joqarıdaǵı qatarlarına