MD hám PQJ / XIX ásir qaraqalpaq lirikasında watan temasınıń sáwleleniwi

- 11 -

«assonans» degen termin menen, dawıssız seslerdiń qaytalanıwın «alliteraciya» termini menen ajiratip úyrenip júr. Máselen, rus ádebiyattanıwinda V.E.Xalizev1,

ózbek ádebiyattaniwinda T.Babaev2, qaraqalpaq ádebiyattanıwında Q.Orazımbetov3 seslik qaytalawlardı usi kózqarastan úyrendi. Biz, bul pitkeriw-qánigelik jumısımızda sońǵı kózqarastı basshılıqqa alıwdı maqul kórdik.

Jáne de N.Hatamov hám B.Sarımsaqovlardıń sózliginde ayırım jaǵdaylarda alliteraciyaǵa tiykarlanip qosıqlar da dóretigenlıgın XX ásir ózbek poeziyası (atap aytqanda, Hámid Álimjan, Erkin Vaxidov, Abdulla Aripovlardıń qosiq qatarları) mısalında dálilleydi. Hátte, onnan aldın dú nya á debiyatında (áyyemgi nemis, island hám anglosakson poeziyasında, házirgi island, buryat, qalmıq, qırǵız, qazaq, túrkmen hám ózbek poeziyasında)

«alliteraciyalıq qosıq» degen termin menen atalıwshı poeziyalıq shıǵarmalardıń erteden bar ekenligi hám házir de dóretilip atırǵanlıǵı haqqında terminologiyalıq anıqlama hám teoriyalıq maǵlıwmatlar beriledi4. Sonday-aq, ózbek ádebiyatshısı T.Babaev joqarıda atı atalǵan miynetinde alliteraciyalarǵa uqsas háriplerdiń ayrıqsha tákirarlanıwına tiykarlanǵan kórkem ónerdi ózbek klassikalıq poeziyasında «tavziy sańati» (biz ózbek klassikalıq poeziyasındaǵı bul ádebiy termindi awdarmastan, sol turısında qollanıqdı maqul dep taptıq – U.B.) dep júritkenligin tastıyıqlaydı. Qaraqalpaq ádebiyattanıwında bolsa, professor K.Mámbetov «Alliteraciyalıq usıldıń eń jetilisken forması muashshaq»5 dep esaplaydi. Solay etip, alliteraciya usılınıń poeziyanıń formalıq rawajlanıwı ushın da ayrıqsha tásiri bar eken, - degen juqmaqqa keliwge boladı. Sonı da aytıp ótiw kerek, seslik

1Bul maǵliwmatlar tómendegi miynetten alındı: Оразымбетов Қ.К. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы. Нӛкис, «Билим», 2004, 121-б.

2Бобоев Т. Аты кӛрсетилген мийнет, 431, 455-458 бб.

3Оразымбетов Қ.К. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы. Нӛкис, «Билим», 2004, 120-121 бб.

4Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Адабиѐтшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Тошкент, «Ўқитувчи», 1979, 26-бет.

5Мәмбетов К. Әдебият теориясы. Нӛкис, «Билим», 1995, 123-бет.

- 12 -

qaytalawlar kórkem shiǵarmada shennen tıs yamasa maqsetsiz qollanılsa, onıń kórkemligine zıyan keledi. Bul pikir ádebiyatshılar tárepinen hám tastıyıqlanǵan1. Demek, kórkem shıǵarmada seslik qaytalawlardı kózsiz qollanıw, kerisinshe, dóretpeniń kórkemlik qunın túsiredi.

Qaraqalpaq poeziyasında alliteraciyanıń qáliplesiw saǵaların eski túrkiy jazba esteliklerinen, ertedegi folklor úlgilerinen izlegen maqsetke muwapıq keledi. Máselen, «Áyyemgi túrk qaǵanlıǵınıń yadıgerligi – Orxon-Enisey jazba esteliklerin oqıp otırıp, usı tasqa jazılǵan shıǵarmalarda qandaydur poetikalıq nızamlılıqtıń bar ekenin seziwge boladı:

Táńri teg, táńride bolmısh,

Túrk Bilge qaǵan, Bu erde ol turtım, Sabımın túkti esitkil »2

Joqarıda tastıyıqlanǵan «shıǵarmadaǵı qandaydur poetikalıq nızamlılıq» – bul seslik qaytalawlar, yaǵnıy alliteraciyalar menen baylanıslı. Sonlıqtan da, «usı tórt qatar oqılǵanda, qulaqqa esitilgende sıldırlap, ájayıp jaǵımlılıǵı menen ózine tartadı»3. Demek, sózlerdiń jaǵımlılıǵına, olardıń sulıw jetkeriliwine itibar beriw túrkiy xalıqlar ádebiyatında áyyemnen-aq bar.

Qaraqalpaq folklorında qısqa poetikalıq qatarlardan quralǵan naqılmaqallardıń ózinen alliteraciyaǵa kóplep mısallar keltiriwge boladı. Sebebi, xalqımız ázelden sóz kórkemligine, onıń qulaqqa jaǵımlı esitiliwine, sol arqalı onıń júrekke tez jol tabıwına ayrıqsha kewil bólgen. Máselen:

Ulın uyaǵa,

Qızın qıyaǵa qondırıw.

Yamasa: Ulı Rumǵa,

1Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Дарслик. Тошкент, «&збекистон», 2002, 431-б.; Járimbetov Q.

Ádebiyattanıqdan sabaqlar. Oqiw qollanba. Nokis, «Bilim», 2012, 59-b.

2Генжемуратов Б. Әжинияз лирикасының поэтикасы. Нӛкис, «Билим», 1997, 57-б.

3Сонда.

- 13 -

Qızı qızı Qırımǵa ketiw

degen bir-birine qarama-qarsı mazmundaǵı eki naqılda gáptiń hár bir qatarında seslik qaytalawlardı esitiwge boladı. Kala berse, usı kishi kólemli kórkem tekstlerdiń

ózinde seslik qaytalawlardıń eki túriniń qatnasqanlıǵın kóremiz: birinshisi, dawıslı seslerdiń qaytalanıwınan dúzilgen assonans, ekinshisi tek dawıssız seslerdiń kórkem tákirarlanıwınan payda bolǵan alliteraciya únlesligi. Birinshi mısaldaǵı seslik qaytalawlar tıńlawshıda jaqsı oy-pikir hám jaǵımlı tásir qaldırsa, al ekinshi mısalda onıń kerisi bolıp tabıladı. Demek, bul qaytalawlar eki mısalda da poetikalıq mazmundıtereńlestirip, onıń emocionallıǵın (tásirsheńligin) arttırǵan. Jáne de:

1.Kelindi kelgende kór.

2.Qorıqqanǵa qos kóriner.

3.Qızıl júzli jigittiń,

Qızarǵanı ólgeni.

Birinshi hám ekinshi naqılda bir qatardıń ózinde dawıssız («k», «q») sesleriniń

únlesligi sezilse, úshinshi mısaldaǵı alliteraciya óziniń teoriyalıq anıqlamasına (alliteraciya kóbinese sózlerdiń basında qaytalanadı, - degen pikirge) sáykes keledi.

Sonday-aq, ertede sóz qúdiretinen paydalanıw, onıń insan turmısında tutqan ornın kúsheytiw maqsetinde de alliteraciyalardan sheber paydalanılǵanlıǵınıń gúwası bolamız. Máselen, bul jaǵdaydı folklorlıq janr – aytımlarda ushıratamız:

Tolqındı ayda tóńkerip,

Tawlar tursın teńselip,

Eginimniń qawıǵın,

Ushırıp ket bir kelip,

Aydar! Aydar! Aydar! Aydar!1

1 Мәмбетов К. Ерте дәўирдеги қарақалпақ әдебияты. Нӛкис, «Билим», 1992, 150-б.

- 14 -

Bunda alliteraciya erte dáwirdegi xalıqlardıń isenim túrleri menen baylanıslı qollanılǵan. Ertede diyxanlar, qarapayım xalıq wákilleri qırman tazalaw payıtında samal shaqırıw ushın «Aydar, aydar!» aytımın aytatuǵın bolǵan. Máselen, bul aytımda sózdiń qúdiretine, samal shaqırıwǵa bolǵan isenim «Tolqındı ayda tóńkerip», «Tawlar tursın teńselip» qatarlarında berilip tur. Bunda «t» únsiz dawıssız sesi tek sózlerdiń mázi uyqasıwı ushın emes, al «tolqındı tóńkeretuǵın», «tawlardı teńseldirip turatuǵın» kúshli samaldı shaqırıw ushın qatnastırılǵan.

Folklordıń kishi túri bolǵan jumbaqlarda da alliteraciya kórkemlik xızmet atqarǵanlıǵın mısallar menen dálillegimiz keledi:

Tap tap tamızıq,

Tamatuǵın tamızıq,

Kóleńkesi gúmisten,

Kúyetuǵın tamızıq. (Gúbelek)1.

Yamasa:

Tam basına tarı jaydım. (Juldız).

Bul mısallarda «t», «k» sesleri tek sózlerdiń poetikalıq sulıwlıǵı ushın emes, al jumbaqta jasırınıp atırǵan zattıń ózine tán sıpatların beriw ushın xızmet etken.

Ásirese, alliteraciyanıń sóz oyının qurıwdaǵı shólkemlestiriwshilik xızmeti folklordaǵı qızıqlı janrlardıń biri jańıltpashlardıń payda bolıwına alıp kelse itimal. Usı jerde biz joqarıda professor K.Mámbetovtıń túrkiy jazba poeziyada «Sóz oyınınıń eń jetilisken forması muashshaq» degen pikirlerin esley otırıp, xalıq awızeki dóretiwshiliginde sóz oyınınıń eń jetilisken

1 Бул мысал «Кодекус куманикус» йестелигинен келтирилген // Мәмбетов К. Ерте дәўирдеги қарақалпақ әдебияты. Нӛкис, «Билим», 1992, 112-б.

- 15 -

túri jańıltpash, - degimiz keledi. Máselen bunı tómendegi mısallar menendálilleyik: Aq sháynekke kók qaqpaq,

Kók sháynekke aq qaqpaq,

Aq qaqpaq, kók qaqpaq,

Kók qaqpaq, aq qaqpaq.

Yamasa:

Biziń kóshe, siziń kóshe,

Siziń kóshede kóp shóje,

Kóp shóje, kók shóje, Kók shóje, kóp shóje.

Birinshi mısalda fonetikalıq jaqtan óz-ara uqsas bolǵan únsiz «k» hám

«q» sesleriniń únlesligi berilse, ekinshi mısalda únli «z», «j» hám únsiz «k»,

«sh» sesleriniń únlesligi seziledi. Bul seslerden quralǵan jańıltpashlardı jańılmay, kúlkige qalmay tez aytıw ushın bolsa, shaqqanlıq hám epshillikti talap etedi. Solay etip, bul folklorlıq janrlardıń kópshiligi poeziyalıq tilde bayanlanǵan. kórkem tildiń bul formasında bayanlawda da ses únlesliginiń ornı ayrıqsha.

Sonday-aq, seslik qaytalawlar terme-tolǵawlarda da jiyi ushırasadı.

Folklorlıq janrlardıń eń úlken túri bolǵan xalıq dástanlarında da alliteraciyanıń sheber úlgilerin kóriwimizge boladı. Máselen, «Alpamıs»,

«Qoblan», «Qırıq qız», «Edige», «Sháryar» hám taǵı basqa dástanlarda sulıw alliterciyalar bar. Dástanlarda alliteraciyalardıń qollanılıwı olardıń kórkemligin hám sapalılıǵın arttırıwǵa úles qosqan. Mısalı:

Tekedeyin tiresti,

Qorazdayın julıstı,

Qolların jazdırıp,

Keyin-keyin sheginip,

- 16 -

Qoshqarday kelle taslastı1.

Kelleńdi kesedi,

Qanıńdı ishedi,

Qashqan qutılar,

Turǵan tutılar...2

Bul úzindilerde sawash maydanındaǵı kórinisler alliteraciyalar járdeminde súwretlengen. Keltirilgen mısallarda «q», «k», «t» dawıssız sesleri arqalı alliteraciyalar jasalǵan.

B.Genjemuratov «Ájiniyaz lirikasınıń poetikası» miynetinde qaraqalpaq xalıq dástanlarındaǵı jırawlar jırlaytuǵın qosıq qatarlarınıń, terme hám tolǵawlardıń uzaq

ásirler dawamında saqlanıp bizge jetiwinde, olardıń kúshiniń sapalılıǵında alliteraciyanıń tutqan ornı ayrıqsha ekenligin tastıyıqlaydı hám onı bir ǵana

«Qoblan» dástanındaǵı at obrazın súwretlewde qollanılǵan alliteraciyalar arqalı dálilleydi:

Qoltıǵında qanatı, Irǵı-

ırǵı torı atım.

Oylarǵa tikken otawday,

Tuyaǵı sulıw Torı atım.

Qaqqan qazıq sekilli, Ayaǵıń sulıw Torı atım. Taqırdan tartqan salmaday, Moyınıń sulıw Torı atım3.

Bunda da «q», «k», «t» sesleri alliteraciyaǵa ushırap, teksttiń tásirsheńligin támiyinlegen.

1«Алпамыс» дәстаны. Хожамберген Нияз улы – Ӛгиз жыраўдан жазып алған Қаллы Айымбетов. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1990, 55-б.

2Сонда, 63-б.

3Генжемуратов Б. Әжинияз лирикасының поэтикасы. Нӛкис, «Билим», 1997, 58-б.

- 17 -

Al, «Edige» dástanıda alliteraciyalar qaharman obrazın jasaw ushınxızmet etkenligin mısallar dálilleydi:

Qus tóresi quw edi,

Quladin qustıń qulı edi,Qul tóreniń jawı edi, Quladindi qaytarıp,

Quw ildirdiń Nuratdin,

Bul gúnańdı qáyteyin.

Bul mısalda da, tiykarınan, «q» dawıssız sesi alliteraciyaǵa ushıraǵan. Usı jerde sonı da aytıp ótimiz kerek, joqarıda keltirilgen mısallardıń derlik kópshiliginde «q» sesiniń alliteraciyası kóbirek ushıraydı. Demek, qaraqalpaq ádebiyatında «q» dawıssız, sonday-aq «t» dawıssız sesi kóbirek alliteraci jasawǵa qatnasadı.

Ulıwma aytqanda, qaraqalpaq xalıq dástanlarında alliteraciyanıń álwan túrli kórinislerin kóriwimizge boladı.

Qaraqalpaq poeziyası tariyxında jıraw-shayırlar dóretiwshiliginde (termetolǵawlarda) alliteraciyanıń kóplep isletilgenligin bayqaymız. Máselen, Soppaslı Sıpıra jıraw, Asan qayǵı, Dospanbet jıraw tolǵawlarında seslik qaytalawlar jiyi-jiyi isletilgen hám oǵan ideyalıq-estetikalıq wazıypa júklengen. Atap aytqanda, Soppaslı Sıpıra jırawdıń (XIV ásir) xalqımız arasında keń tarqalıp ketken tómendegi tolǵawı

óziniń tereń filosofiyalıq mazmunı menen birge sırtqı forması arqalı da tez yadlanıwshılıq qásiyetine iye:

Qarshıǵa qustıń balası, Qayıńda bolar uyası.

Qayıńnıń túbin suw alsa,

Qayǵırar eken anası.

Japalaq qustıń balası,

Japada bolap uyası.

- 18 -

Japanıń túbin suw alsa,

Jılaydı eken anası1.

Bunda, birinshiden, tolǵaw óziniń tereń mazmunı menen tásir qaldırsa, ekinshiden, seslik qaytalawlar tiykarında payda bolǵan ırǵaǵı menen tásirsheńligin arttıradı. Professor K.Mámbetov tolǵawdıń tásirsheńligi tek onıń mazmunı menen sheklenip qalmastan, ses ırǵaqları arqalı da berilgenligin ayrıqsha atap ótedi hám bul boyınsha tómendegishe pikir bildiredi: «Bundaǵı qosıqtıń hár bir qatarı kúshli ses

ırǵaqlarına boysındırılǵan. Yaǵnıy hár bir kuplet belgili bir hárip penen baslanıp, sol hárip penen tamamlanǵan... Bul jaǵınan qaraǵanda tolǵaw Shıǵıs shayırlarınıń dástúrlerine oǵada usap ketedi»2. Álbette, bul kórkemlik dástúr alliteraciyalıq súwretlew usılı menen baylanıslı.

Bul mısalda burınnan jiyi isletilip kiyatırǵan «q» únsiz dawıssız sesi menen birge, únli dawıssız «j» sesinen paydalaınlǵan. Sonday-aq, Soppaslı jıraw óz tolǵawlarında didaktikalıq mazmundı kúsheytiwde de alliteraciyadan sátli paydalanǵan. Máselen:

Bay balası bayǵa usar,

Baylanbay ósken tayǵa usar.Biy balası biyge usar,

Biyik-biyik shıńǵa usar.

Keltirilgen mısalda «b» únli dawıssız sesi hár bir qatarda, qatar basında qaytalanǵan. Nátiyjede ses únlesiligi kelip shıqqan. Joqarıda keltirip ótken mısallarımızdıń hámmesinde biz únsiz dawıssızlardıń alliteraciyaǵa ushıraw jaǵdayların kórgen edik. Al, Soppaslı Sıpıra jıraw dóretiwshiliginde kóbirek únli dawıssızlardıń ushırasatuǵınlıǵın kórdik. Demek, bul da jırawdıń alliteraciyalardı qollanıwda ózine tán sheberligi bolıp tabıladı.

1Мәмбетов К. Ерте дәўирдеги қарақалпақ әдебияты. Нӛкис, «Билим», 1992, 182-б.

2Сонда.

- 19 -

Asan Kayǵı (XV ásir) dóretiwshiliginde de alliteraciyalardıń qollanılǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Onıń tómendegi belgili tolǵawında alliteraciyanıń jiyi isletilgenin bayqaymız:

Quyrıǵı joq, jalı joq,

Qulan qáytip kún kórer? Ayaǵı joq, jalı joq Jılan qáytip kún kórer? Shıbın shıqsa jaz bolıp, Tazlar qáytip kún kórer?Jalań ayaq músápir,

Ǵazlar qáytip kún kórer?

Xan menen biyler qısqanda,

Xalıq qáytip kún kórer?

Tolǵaw didaktikalıq sıpatta, xalıq táǵdirine tereń qayǵırıw mazmunında dóretilgen. Seslik qaytalawlar tolǵawda berilgen didaktikalıq mazmunnıń júzege shıǵıwına tásir etken. Atap aytqanda, tolǵawda bul kórkemlik funkciyanı «q», «k», «j», «x» sesleri atqarıp tur. Jáne de:

Kólde júrgen qońır ǵaz,Qır qádirin ne bilsin.

Qırda júrgen tuwalaq,

Suw qádirin ne bilsin1.

degen qatarları bar tolǵawında da alliteraciya didaktikalıq mazmundı sáwlelendiriwde qatnastırılǵan. Birinshi qatarda «k» hám «q», «g» hám «ǵ» sesleri, ekinshi hám úshinshi qatarlarda jáne «q» sesi qaytalanǵan. Bul óz gezeginde kórkem teksttiń tıńlawshılarǵa (ol dáwirlerde jırawlar ózleri dóretken terme-tolǵawlardı qobız járdeminde awızsha atqaratuǵın bolǵan – U.B.) tásirli jetkeriliwin támiyinlegen.

1 Мәмбетов К. Ерте дәўирдеги қарақалпақ әдебияты. Нӛкис, «Билим», 1992, 189-б.

- 20 -

Dospanbet jırawdıń (XV ásir) jawgershilikke baylanıslı tolǵawlarında da alliteraciyanıń úlgilerin kóriwimizge boldaı. Mısalı:

Saq eter tiydi sanıma,

Qattı battı janıma,

Qonıshım toldı qanıma.

Jaradar boldım, jan tatlı,

Jara awzına qan qattı.

Jarmay pilte salǵanday,

Jaramdı tańar jan qayda?

Jaǵdaysız jerde jatırman,

Janımda bir tuwısqannıń joǵınan1.

Bul tolǵawda «s», «t», «j» sesleri alliteraciyaları elegiyalıq mazmundı kúsheytip beriw ushın qollanılǵan. Solay etip, onıń kórkemligi támiyinlengen.

Hár qıylı mazmundaǵı (filosofiyalıq, didaktikalıq, elegiyalıq h.t.b.) bul tolǵawlarda alliteraciya, yaǵnıy ses únlesligi ayrıqsha bir kórkem shártlilikke aylanǵanday seziledi.

Bul kórkemlik dástúr jıraw-shayırlar dóretiwshiligen hám ótip, XVIIIXIX

ásirlerdegi qaraqalpaq ádebiyatında da sátli paydalanıldı.

Ásirese, alliteraciyalardıń stillik jaqtan sheber qollanılıwı XIX ásir qaraqalpaq

ádebiyatında jiyi ushırasadı. Ádebiyatımızdaǵı bul kórkemlik dástúrdi klassik shayırlarımız Ájiniyaz, Berdaq, Gúlmurat hám taǵı basqalar kámine jetkerip qollandı.

Ásirese, Ájiniyaz poeziyasında kórkem tákirarlawlardan alliteraciya, assonans hám anaforalar kórkem sheberlik penen qollanılǵan. Bul pikirdi filologiya ilimleriniń kandidatı B.Genjemuratov ta ilimiy jaqtan dálillep bergen

1 Мәмбетов К. Ерте дәўирдеги қарақалпақ әдебияты. Нӛкис, «Билим», 1992, 202-б.