MD hám PQJ / Sh.Seytovtıń Jaman shıǵanaqtaǵı Aqtuba romanında qaharman psixologizmi

Waqıya Nókisti teń bólip aǵıp turǵan Qızketken kanalınıń shep jaǵasında jaylasqan qala turmısınan alınadı. Burın kanaldıń bir tarmaǵı bolıp, soń aqpay qalǵan Aqtubaǵa órden aǵıp kelgen haywanlardıń lashı menen hár qıylı taslandılardıń bád iyisinen qala xalqı jábir kóredi. Xalıqtıń shıdap bolmas ayanıshlı usınday tımsalında jámiyettiń ruwxıy azǵınlıǵın, nızamsızlıq aqıbetinde xalıqtıń basına túsken apat, zorlıq, biypárwalıq, ádalatsızlıqlardı, máńgúrlik psixologiyasın insaniyat ústinen júrgizilgen eksperimentlerdiń haqıyqıy turmıstaǵı awır aqıbetlerin beredi. Haqıyqatında da, jeke sıyınıwshılıq jılları birewdi birew ezip, tonaǵan zaman edi. Hámme óz táǵdiyirlerin tek «joqarıdaǵı»larǵa tapsırıp solardıń izinen soqırlarsha sheksiz isenim menen ere bergen edi. Álbette, sonı da aytıp ótiwimiz kerek, bazılar bul zamannıń parqına jete bildi. Biraq, ashıq aydın aytıwǵa qorıqtı. Sonlıqtanda, tubalawshılıq jıllarında adamzattıń máńgúrge aylanıwı múmkin edi. Yaǵnıy, máńgúrlik psixologiyası háwij aldı. Jámiyette nızam óz kúshin joǵalttı, tek qabıl alınǵanı bolmasa, ol insanıy huqıqlardı qorǵawǵa kúshi jetpedi. Paraxorlıq kúsheygeni sonshelli, adamlardıń táǵdiri bir pul shelli bolmastan, olarǵa janlı maqluq sıpatında qaraldı. Nátiyjede, adamlar bir-birinen ósh alıwǵa ótip turmısta adamlar arasında miyrimsizlik, talawshılıq, tonawshılıq, shermendeshilikler háwij aldı. Mine, usınday qolaysız social ortalıq, jalǵan siyasat húkim súrgen dáwirde jámiyette nebir jalataylar, hámelparazlardıń násillleri ósip jetilisti.

«Sonday-aq romanda jámiyette orın alǵan usınday unamsız qubılıslarǵa qarsı turıwshı kúshlerdiń bar ekenligi kóbinese tragediyalıq túrde real ashılǵan. Jámiyetimizdegi unamsız hádiyselerdi ashıq aydın súwretlewshi baǵdar prozamızda T.Qayıpbergenovtıń «Kózdiń qarashıǵı», o.Ábdiraxmanovtıń «Bosaǵa», K.Mámbetovtıń «Hújdan» romanlarında tereńlestirildi hám olardıń arasında túrlishe qaramaqarsılıqlı pikirlerdiń bolǵanlıǵı málim. Sh.Seytovtıń bul romanı, mine,

11

usı baǵdardı jetilistirgen shıǵarma1 «jalataylıq, miyrimsizlik, máńgúrlik hám taǵı basqa unamsız qásiyetler, jaǵdaylar Ámirxan, Jetkergen, Nurlepes, Aytbay, Gúlimbet, Jerdash, Aybórek hám taǵı basqa da qaharmanlardıń obrazlarında sáwlelenedi. Súwretlengen qaharmanlardıń túrli-túrli táǵdiyirleri, olar jasaǵan sociallıq ortalıq birneshe onlaǵan jıllıqtı óz ishine alatuǵın tariyxıy dáwir kelbeti qaharmanlardıń dialogları arqalı beriledi. Hátteki, sol mámleketlik ideologiya, siyasattaǵı sol dáwir sharayatı payda etken mashqalalar da qaharmanlardıń óz ara pikir alısıwlarında ashıq -aydın aytıladı. Mısalı:

–Áy, usı ata-babanıń tusında araq ta, papıros shegiwde joq edi, qaydan shıqtı sol apat. Áy, bilgishler, juwap bermedińiz-ǵo sizler? YA qorqasız ba? - Ja-aq,- Nókerbay basın shayqadı.-Házir birewden-birew qorqpaytuǵın da, birewge-birew baǵınbaytuǵın da zama-an, nesine qorqamız, araǵıń da, papirosıń da orıslar menen keldi, a-al esitpeyik degeniń solmedi? Burınları bunday gáp ushın qamar edi, yashasın erkinlik! Ne aytsańda erkinseń, ayta ber, ayta ber

-Usı erkinlik úyimizdegilerge ádet bolmasa dey beer! -Palwaniyaz saqalın tutamlap jastıqtan basın almastan shayqadı. -Kelinlerimiz, balalarımız

«áshkaralıq, járiyalılıq «dep ne bolsa sonı júzimizge... Bay -bay-bay baay, ákesin uslap qamatqanlardı bayaǵıda komsomolǵa aldı –aw? Partiyaǵa alıp hámel berdiaw! (530-bet)

Buyrıqpazlıq, stalinlik siyasat júrgizilgen dáwirde elde jaǵday usı tártipte edi.

Ákesin balasına, balasın ákesine qarsı qoyǵan waqıt. Erkin sóylesiw de joq. Al, járiyalılıq, demokratiyalıq keń tús alǵan sońǵı jaǵday da jaqsı emes edi. Bunı da xalıq jaqsı túsinip jetpedi. Bul romanda Palwaniyazdıń aytqanlarınday máni de túsinildi.

Romanda Ámirxan obrazında bul dáwirdiń haqıyqıy kelbeti tipiklestirilip berilgen. Ol Nókistegi bir dúkannıń baslıǵı. «Joqarıdaǵılarǵa» sózi

1 Есенов Ж. Ғәзеп пенен жазылған роман «Еркин Қарақалпақстан» 1993, 20-февраль, 2-б.

12

ótedi, dúkandaǵı ótimli zatlardı satıp yamasa úyine tasıp alıp bos dúkanǵa ot berip, qarawında islewshilerdi jala jawıp qamatıp jiberedi. Ol barlıq nárseni pul menen teńgeredi. Tresttiń baslıqların da, raykom sekretarlarında, hátte, zań orınlarına da aralasıp olardı ózi qoya beredi. Mısalı, leytenant Atamurat Shamuratovtı Aqtubadan Respoǵa uchastkavoy etip ózgertip jiberedi. Ámirxan kewline kelgenin erkin isley beretuǵın, oynaslarında tez-tez almastırıp júre beretuǵın jawız adam. Bul Aybórek penen Jerdashtıń dialogında anıq aytıladı: «Ámirxanǵa qul bolıw maǵan da jaqpaydı, basqa ilájımız joq tigisligińdi bildirseń bul adam jawız, joq qılıp ta, quwıp ta jiberedi. Onıń judırıǵı kúshli, arqası bekkem, gúresseń seni adam etpey taslaydı. Sonıń ushın ózińe qarsı gúrestirmey jasa Á» (6364- betler)

Haqıyqatında, bular úshewi-Ámirxan, Jerdash, Aybórekler hiylekerlikti, ipláslıqlardı biri-birinen ótkeredi. Ámirxannıń pul tabıw, baylıq toplawda, jumısın basqarıwda óz «sisteması» bar. Onıń pikirinshe:-Bul xanlardan qalǵan sistema! Qatınlardıń birine-birin qarawıl etip qoyıppan, bulardıń bári usı dúkannıń iytleri. Qatın emes bular-shaytanlar... Shaytandı jumsaw ushın shaytanǵa tásil úyretetuǵın shaytan bolıwıń kerek! (7-bet).

Romanda hayal-qızlardıń qorlanıwına, ar-namısınıń ayaq-astı etiliwine sebepshi bolǵan Ámirxan usaǵan aqshanıń puwına semirgen adamlardıń isháreketleri arqalı olar jasaǵan social ortalıqtaǵı nızamsızlıq, adam shıdamas qorlanıwlar pash etiledi. Jazıwshı haqıyqıy turmıstı qattı ǵázep penen barınsha ashıq-aydın beriwge háreket etedi.

Ámirxandı da Ámirxan etip qoyǵan onıń pulı ol orazgúlden baslap Tursınǵa shekemgilerdi puldıń kúshi menen toplaydı. Hátte, óz nekelisi Ubayda da puldıń, dúnya-maldıń puwına duwalanǵan. Ol uzaq keleshekke kóz juwırta almaydı, aqıl tárezisine salıp kórmeydi.

Keshegi tubalawshılıq dáwiri dep atalatuǵın dáwirdegi mámleket tárepinen shıǵarılǵan nızamlardıń hámeldarlar tárepinen buzılıwın jeke

13

húkimranlıqtıń húkim súriwin bir-birewdi tonaǵan ezilgen adamlardıń haqıyqatlıqqa erisiwge bolǵan iseniminen ayırıp, insanıy haq-huqıqlardıń ayaq-astı etiliwin Ámirxan obrazı arqalı súwretlep beredi .

Romandaǵı «usı qusaǵan unamsız illetler jámiyette absurd sharayattıń kelip shıǵıwına tiykar tayarlap, bul nárse óz gezeginde qaraqalpaq prozasında absurd

ádebiyattıń bir qansha sıpatlı belgilerin payda etti»-deydi qaraqalpaq prozasın izertlewshi f.i.k P. Nurjanov.

Al, Jerdash, Aybórekler bolsa ataq-abıroy, dúnya-mal, baylıq toplawda

Ámirxandı izde qaldırıp ketedi. Aybórek haslı xiywalı qız. Sonlıqtan, ol istiń aqırına shekem shıdam bere aladı. Oǵan Ámirxannıń minezi bes barmaqtay belgili. Sonıń ushın da Ámirxannan ósh alıwda ar-namısınıń ayaq-astı etiliwine waqıtsha shıdam berip, iplaslıq islerdi onnan da ótkerip isleydi. Onıń pikirinshe: Ámirxannıń ósh alıwdıń birden-bir jolı usı. YAǵnıy: «Sabır túbi sarı altın, sarǵayǵan jeter muratqa», sabır et shabazım, bul qorlanıwlardıń da aqıyrı-qayırı baǵar,-dep sıbırlaydı Aybórek. -Kim birewdi qorladım dese ózin-ózi qorlaǵanı. Birewge islegen qorlıǵı adamnıń basına kelmey turmaydı, bunı maǵan kempir apam túsindiretin ediÁ Bilemen seniń namısıń keletuǵının, bilemen,bilsem qáyteyin, jurttan asqan bilimiń joq, óz haqıńdı óziń julıp alıp jegendey shamań joq, sonıń ushın házirshe ayaq-astı bolǵanıma qayılman, bunı men jeńiske erisiwimiz ushın islewge májbúrmen. Nákástı jeńiw ushın onıń ózinen hám beter nákáslikke barıp iyiliwge tuwra keletuǵın jaǵdaylar boladı!. (63 bet)

Jazıwshı qaharman obrazlarına ózi sıpatlama berip otırmastan olardıń minezqulqı, psixologiyası kópshilik orınlarda qaharmanlar tilinen ashıp beriledi. Mısalı,

Ámirxan haqqında Aybórek bılay deydi: «Ol seni adastırıp baplap qoyıppan dep qaladı, sen sonda aldanǵan bolıp sadasırawıń menen onıń ózin aldap kete al, aldanbaǵanıńdı bilgen kúni ol saǵan qarsı gúresedi, onıń judırıǵı kúshli, arqası bekkem gúresse seni adam

14

etpey taslaydı. Bul tek aqmaqlıǵı aq kózliligi menen-aq, dúnya-mal, aqsha arttırıp alǵan, endi tek onı kóbeytiwdiń jolın bildi, al saqlawdıń úrimputaǵına qaldırıwdıń jolın bilmeydi» (64-bet).

Qaharman obrazın jasawda avtor qaharmanlardıń bir-birine baha beriwi usılınan paydalanadı. Jáne bul usıl arqalı tariyxıy tipik sharayattı sáwlelendiredi.

Romandaǵı Aybórek obrazı qospalı obraz. Onıń xarakterinde unamlı qásiyetlrge qaraǵanda unamsız qásiyetler basım. Sonlıqtan, kópshilik ádebiyatshı sınshılar, recezentlerde romandaǵı hayal-qızlar obrazı haqqında jaqsı pikir bildirgen emes. Olar bul ushın kópshilik jaǵdayda avtordı ayıplaydı.

Negizinde, bul tariyxtıń jamanshıǵanaǵındaǵı turǵınlıq dáwirine tán jaǵday. Haqıyqat ómirde boldı. Hayal-qızlardıń birazları bunday iplaslıqlarǵa bardı. Jámiyetlik turmıstıń ózi insanǵa usınday tariyxıy sharayattı jarattı. Ádebiyatshı J.Esenovtıń durıs belgilegenindey:

«SHıǵarmada orazgúldi de, Tursındı da hátteki óziniń nekeli hayalı Ubaydanı da puldıń kúshi menen duwalap qoyǵan Ámirxan emes pe? Sonda hayal-qızlardı qorlawshı jazıwshı ma yamasa Ámirxanǵa uqsas turmısta ózimiz kórip ushırap júrgen insapsızlar ma? Bunıń parqın ajırata biliwimiz kerek»1

Ámirxannan dúnya mal toplawda ozıp ketiw túsinigi Aybórektiń insanıylıqqa jat kóz-qarası edi. Dáslep Aybórek penen Jerdash Ámirxannıń qarawında isleydi. Dúkan órtengennen soń Jerdashtı jumısqa almaydı. Aybórektiń qolında jas balası bar. Burınǵı dúkanshılıq ornın soraǵanın da Ámirxan «yaqshı» dep keyinge qaldıradı. Keyin vinozavodtıń direktorı Jetkergen menen tanısıp, araq dúkanın ashadı, kúyewi Jerdashtı qarawıl etip ótkeredi. Pulǵa ábden mıylıǵınan batadı.

Ámirxanǵa ermek bolǵan kúnlerin umıta almay, aldına keltirip ósh alıwdı oylay

1 Есенов Ж. Ғәзеп пенен жазылған роман «Еркин Қарақалпақстан» 1993, 20-февраль, 2-б.

15

baslaydı. Júk tasıp arqası shirigen kúyewi Jerdashtı Ámirxannan ozdırıw ushın Nókerbayǵa jalınadı. Onı da puldıń kúshi menen instituttı pitkertedi. Jerdash mákkarlıqtı, jawızlıqtı Ámirxan menen Aybórekten de ótkeredi. Dene tárbiyası fakultetinde oqıytuǵın jas biygúna qız Biybirabanıń táǵdirin jigirma bes mıń menen básekege tigip, Ámirxannıń jalǵız balasın ózi menen «baja» bolıwǵa kóndiredi. Onıń tiykarǵı maqseti ar-namıstı ayaqqa basıp shalqıǵan Ámirxannan

ósh alıw. Bul maqset jolında biygúna adamlarǵa hazar beriwden de qaytpaydı. Bárinen ótip ketkeni hesh kim betine kelmegen, jel bolıp tiymegen Ámirxandı reketirlerdiń járdeminde bar pulın tartıp alıwı edi. Bul is onıń balasınıń da ólimine sebepshi boldı. Ámirxannıń tili menen aytqanda ózi talawdı úyretken iytten ózi talandı.

Hayalı Aybórek qansha adamlar menen suyıqayaqlıq etip, onıń barlıq iplaslıq háreketlerine kónip júrgen Jerdash sońında mektep direktorı bolıp shıǵa keledi.

Ámirxan menen záńgiles bolǵan soń onıń menen dúnya jarıstıradı. Aqırı, onda

Ámirxanǵa qaraǵanda aqsha kóp edi. Sonlıqtan, Berdashtı prokurorlıq jumısqa

ótkeredi. Aytbay domkomnıń qızı Biybirabanı Berdash Ámirxannıń balası Temirxan menen birge zayalap, sońında jumıs babında topılıs jasadı dep atıp

óltiredi. Prokuroturadan shıǵarılsa da qamalmay rayonǵa advokat bolıp ketedi. Aytbay ósh alıp júre me?-dep gúdiklengen Jerdash Bozatawǵa fermer bolıp ketedi. Jayın Ámirxanǵa satadı. Ámirxan ol jaydı «miymanxanaǵa» aylandıradı.

Romandaǵı usı dáwirdiń sıpatlı jaǵdayın ashıp beretuǵın jáne bir qaharman Gúlimbay arzagóydiń obrazı. Ol biygúna adamlardıń ústinen domalaq arza jazıwǵa qayım adam. Ámirxannıń dúkanına uzaqtan sım menen ot bergende Gúlimbay Naǵımetovich. Aytbay Finagent-domkomdı qorqıtıp, domkomlıqtı tartıp aladı.

Oǵan Nurepesten para alǵan soń ústińnen shaǵım etemen dep qorqıtadı. Úyine kelgen Aytbaydıń aytqan sózlerin magnitafonǵa jazdırıp alıp, qorqıtıp pul aladı, izinen ózin

16

qamatıp jiberedi. Ol tek Aytbaydı emes, partiyaǵa, húqimetke qarsı, Stalindi, Brejnevti jamanladı,olar haqqında qosıq jazdı dep talaylardıń shańaraǵına qara quyıldırǵan adam. Sonlıqtan, onnan óz bala-shaǵası, hayalı da bezip ketedi. Aqırında, bul adamnıń esi kirerli-shıǵarlı bolıp júrgenligin kóremiz.

«Jaman shıǵanaqtaǵı Aqtuba» romanında jazıwshı ulıwma insanıylıq ideyalardı kóterip, oqıwshı da qarawsız qalǵan adamlardıń halına ayanısh sezimlerin oyatsa bir jaǵınan onnan qutılıwdıń jolların izletedi. Bunday adamlardıń kóbisi indomnan qashıp áwliyeden baspana tapqan ǵarrılar edi. Olardıń bul kúnin kóp kórip raykom sekretarı Aysha Tórebekova qábirstannan olardı quwıp shıǵardı.

Sonday-aq, urıs hám miynet mayıpları, pensiyaǵa shıqqan Nurlepestiń qatar qurbıları da zamannıń naqolaylıǵınan náshebent bolıp ketedi. Olar Xojambergen, Nazarımbet, Tájimurat, Jálimbet, Aytjan, Palwaniyaz temir quyrıq zamanına nalıp, siyasattan gáp qozǵap otıradı. Olar náshebent bolǵanı menen zaman baǵıtına, aǵımına qaray oy juwırtadı. Bul kóknarshılar ushın Nurlepestiń úyi qolaylı bolıp hár kúni azan menen usı úyge qaray asıǵadı.

Turmıs jaǵdayınıń tómenligi sebebinen qáwendersiz qalǵanlar, xalıqqa xızmet kórsetip húrmetli demalısqa shıqqan polkovnikler, oqıtıwshılar, raykom sekretarları, mádeniyat iskerlerine húrmetsizlik penen qaraǵanlıǵı, olardıń táǵdiriniń mazaq etiliwi sonshelli, olar úmitsizlik penen máskúnemlikke beriledi. Olar mektep muǵallimleri Nókerbay, Siysen, Táńirbergen, Turdıbay shayırlar, keyin olardıń qatarı polkovnik Berdámbet penen tolısadı. Turdıbay shayır menen Nóker araq iship más bolıp ishindegi dártlerin sóz benen de, qosıq penen de aytıp jazılısıp qaladı. Bul obrazlarda dáwirdiń ashshı haqıyqatlıǵın ashıp beredi:

«Húkimettiń buyrıǵın orınlaw kerek. Sebebi, húkúwmet degen bul-Joqarǵı Soveet!

17

Ceka-aa! SovMIN. Áne solar oylanadı men ushın, meniń oylanıwımnıń túk keregi joq!..(76 - bet)».

Nóker, Turdıbay hám basqa náshebentler de iship alıp keldi-ketti gápti aytıp otırǵanı menen bulardıń hámmesi de sol dáwirge tán edi. Xalıqtıń oylanbastan joqarıdan shıqqan buyrıqtı orınlap, eshkini, eshekti joq qılıp jiberiwin, qayta quramız dep jaylardı buzıp xalıqtı baspanasız qaldırıwın beriw arqalı adamzattıń máńgúrge aylanıp baratırǵanlıǵın sáwlelendiredi. Adamnıń máńgúrlik psixologiyasınıń háwij alǵanı sonshelli jazıwshı: «Mınaw seniń nachalnigiń baǵınasań dedi me, meyli ol adam emes, qawın qaraqshı bola ǵoysın, baǵınasań! - deydi Turdıbay shayır tilinen. Bular dáwir dóretken adamlar. Dáwirdiń tragediyası usı obrazlarǵa jámlengen. Máskúnemler de, náshebentler de Nurlepestiń úyine jıynalıp muńlasadı, dáwirdiń siyasatın talqılaydı.

Húkimet basına basqa basshı kelip, siyasatta ózgerdi, náshebentlikke, máskúnemlikke qarsı gúres baslanadı. Jálimbet baqırawıq kóknardan ólip qutıladı. Máwlen sarı aytısa-aytısa ólip ketedi. Usılayınsha, romanda kóplegen qaharmanlardıń táǵdiri tragediyalıq awhalda juwmaqlanadı.

Romandaǵı «kommunizm quramız», «Amerikanı quwıp jetip ozıp ketemiz!» degen uranǵa sadıq qalǵan qaharmanlardıń biri Berdámbet. Ol Chapaevshıl áskeriy sárkarda, eki urıstıń da qatnasıwshısı, ekinshi urısta voenkomlıq etip óz balasın ózi atıp óltirgen adam. Haqıyqattı jasırmastan, dálden tuwrı xabar beredi. Húkimetti jamanlap, siyasattı natuwrı degen máskúnemler menen jatıp aytısadı. Jumıstan bosaǵan soń Nóker menen Siysenniń qatarına qosıladı. Óz hújdanına qarsı tura almay, partiyaǵa isenimi qalmay «meniń sonsha jıllıq xızmetim, demek, gúllán

ómirim pushqa shıqtı, endi jasawımnıń nege, kimge keregi bar?» dep zamanına qol siltep úyinde uw iship óledi.

18

Romanda Nóker, Siysen, Turdıbay shayır, Jálimbet, Nazarımbet, Palwaniyaz temirquyrıq, Berdámbet, Tájimurat qusaǵan, qaharmanlar kóp olar oǵada qospalı quramalı táǵdirge iye. Olardı unamlı yaki unamsız qaharman dep bólip qaraw múmkin emes. Qanshelli máskúnemlikke berilgeni menen, óz dáwiriniń qayǵısı menen jasaǵan oqımıslı siyasatgóy dáwir zıyalıları «Zamanına qaray hamalı» degen dáwirdegi hesh qanday sharasızlıqtan máskúnemshilik, ishiwshilikke berilip ketedi.

«Jaman shıǵanaqtaǵı Aqtuba» romanında súwretlengen, xalıq turmısınıń ózgesheliklerin óz boyına sińdirip alǵan bul personajlar sol dáwirdiń tipik obrazı bolıp esaplanadı.

Nurlepes, Názigúl, Jumagúl-Jumash obrazları óz boyına tereń adamgershilik qásiyetlerdi jámlegen insanlardıń tipik wákili. Ásirese, Nurlepes basına qanday is tússe de, «quday saldı kónemiz», bunnan beterinen saqlaǵay dep táwbe etip júredi. Ol hadal, haq niyetli, hár qanday músiybet túskende de adamgershilik páziyletin saqlap qalıw menen birge dáwirdiń baǵıtın, siyasatın túsinbey jasadı. Ámirxan oǵan ne is buyırsa da

«lábbay» dep tayın turadı. Pasportsız bolǵanlıqtan hámme waqıt qorqıp jaltaqlap júrgenin kóremiz. Sadalıǵı ańqawlıǵınan Aytbaydıń «eshkini joǵaltpasań qamataman tekseriw keldi» degen gápine isenip, eshkisin oǵan jeteletip jiberedi. Qızın emletemen dep aldap alıp ketkeninde Ámirxanǵa qudayday isenedi.

Ámirxandı júrgen jerinde maqtap, ol haqqında aytılǵan gáplerdi biykarlap «onday emes» dep júredi. Ámirxannıń islegen

«jaqsılıqlarına « más bolıp quwanıp bir ómir ırza bolıp ketedi, biraq biz oylaǵanday bolıp shıqpaydı. Qızı Tursın ish burıwdan ólip balası ómirxandı Ubaydanıń etegine saladı. Bunnan soń jalǵız ǵarrını Keńesgúldiń qolına kirgizedi. Bul roman menen únles bolǵan absurdlıq sharayattı keń túrde sáwlelendirgen A.Ábdievtıń «Jin-jıpırlar uyası

«romanında Sáyekeniń obrazında, K.Raxmanovtıń «Aqıbet» romanında Jumataydıń ákesiniń xarakteri menen Nurlepestiń xarakterin salıstırıp

19

qaraǵanımızda biraz parıqtıń bar ekenligin kóriwimizge boladı. Bunda Nurlepes

óziniń ádewir sadalıǵı menen kózge túedi. Óziniń huqıqı ushın gúresip otırmaydı. Onı, hátteki, ańlap ta jetpeydi. Mine, bunday sadalıq háreketler, bizińshe, ol insan qanshelli keń peyil bolsa da oqıwshıda da ǵázep otın tutandırıwı tábiyiy. Romandaǵı mına bir waqıya Nurlepestiń psixologiyasınıń keskin ózgeriwne sebepshi boladı:

«Tap kúpá-kúndiz-aq edi, Gúlimbay Naǵmetıshtıń toǵızınshını bıyıl pitkergen qızı, shashları qoprap, ish kóylek penen jaydan atılıp shıqtı da dárwazaǵa qaray juwırdı, izinen quwıp kiyatırǵan Keńesgúl «jap darwazanı jap «dep baqıradı.» (566-bet)

Ǵarrı usı waqıyadan soń Palwaniyaztikine ketedi. Jolda kiyatırǵan ǵarrınıń esine Gúlimbaydıń qızı eleslegeni sol, qızı Tursın yadına túsedi. Óziniń qudayday isengen Ámirxanınıń haywanlıq islerin sol waqıtta ǵana biledi. «Barayın da jayına ot bereyin bul haywannıń!» (567bet)

Mine, jazıwshı Nurlepes ǵarrınıń Ámirxanǵa qarsı usı oyın sáwlelendiriw arqalı mángúrlik psixologiyasınan ayıǵıw, sadalıqtan, ańqawlıqtan qutılıw ideyaların alǵa qoyıw menen birge, oǵan qarsı kúshlerdiń oyanıp kiyatırǵanlıǵın aytadı. Nurlepestiń ólimi

«joqarıdaǵılarǵa» qarsı gúresken ayırım insanlardıń ómiri menen sabaqlas. A.

Ábdievtiń «Jin-jıpırlar uyası» romanında Cáyeke obrazı da sol dáwir shınlıǵın ashıp beriwde úlken áhmiyetke iye. Biraq ol da nızamsızlıqtıń aqıbetinde bir

ómirge «jilli» atandı.

Nurlepestiń de, Sáyekenińde de izbasarları ǵárezsizlik dáwirine kelgende

ǵana olardıń óshin dushpanlarınan alıp bere aldı. Bul arqalı jazıwshı dáwirdiń

ózgeriwi menen adamlardıń psixologiyasınıń ózgerip barıwın az da bolsa, óz táǵdiri ushın gúresiwshi insanlardıń shıǵıp atırǵanlıǵın kórsetedi.

20