MD hám PQJ / Saǵınbay Ibragimov lirikasında troplar hám figuralar

Jayǵasa almadım tórt pasılǵa men Pasıldan-pasılǵa eńsem shıdamasQutılmaq moyınǵa túsken júklerdenJoq maǵan. Besinshi máwsimińdi ash.

Qosıq erkin formasında jazılıwı menen qatar, kórkem súwretlew quralları arqalı pikirdi awıspalı mánige qurıp, onıń tásirsheńligi jane de arttıradı. Lirikalıq qaharman qálbindegi, ruwxıyatındaǵı sheksiz sezimler gá unamlı, gá tasqınlap, burqasınlap, óz kenarına sıymay shapshıp, gá qursawǵa túsken arıslanday arpalısıp órisi tarlıq etip turǵan payıtın shayır metaforalıq súwretlew usılı, arqalı sheber bayanlaydı.

Besinshi máwsim-metaforası S. Ibragimov stiline tán bolıp, lirikalıq qaharmannıń kewlindegi jayǵaspay atırǵan sezimleriniń metaforası áne usınday kórkem súwretlew quralları arqalı shayır shıǵarmalarınıń kórkemliligi de artıp bara beredi.

Shıǵarmadaǵı usınday kórkemlew quralların úyrengen rus ilimpazı

B.Tomashevskiy olardı úshke bólip úyrenedi:1

1.Efoniya (ses únlesligi)

2.Poetikalıq leksika

3.Poetikalıq sintaksis

Efoniyabul ses únlesligi yaǵnıy kórkem shıǵarmada dawıslı yaki dawıssız seslerdiń poetikalıq maqsetteúnlesip keliwi, oǵan alliteraciya, assonans hám taǵı basqalar kiredi.

Poetikalıq leksika-sóz tańlaw usılı bolıp, oǵan arnawlı leksikalıq birlikler (dialektizm, varvarizm, neologizm) hám basqa da troplardı

1 Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика. Москва, 2011 ж. 301-б.

12

kirgizedi. Al ózbek ádebiyatshısı T. Boboev troplardı úsh bólimge bólip

úyrenedi:1

1. Komporativ (uqsas) troplar. Troplardıń bul toparına súwretlew obyektiniń sırtqı kórinisi boyınsha ózine uqsas bolǵan obyektke salıstırıya tiykarn etip alınadı. Oǵan metafora, epitet, janlandırıw, simvol, allegoriyanı kirgizedi.

2.Kontigual troplar. Bunda súwretlew obyekti kórinisi jaǵınan onshelli uqsas bolmaǵan, biraq túsinigi boyınsha jakınlagı bolǵan obyektke salıstırıladı oǵan metonimiya, giperbola, litota, sinekdoxanı kirgizedi.

3.Kontrast-qarama-qarsılıqtı bildiriwshi troplar oǵan ironiya antiteza, oksinoron hám taǵı basqalardı kirgizedi. Qaraqalpaq ádebiyatında geypara ilimpazları tárepinen troplar úyreniwdi,al geyparaları onı bólek ajıratıp

úyreniwdi maqullaydı. Ulıwma kórkemlew quralları shayırdıń ózine tán sóz tańlaw sheberligin kórsetiw menen birge shıǵarmanıń kórkemliligin támiynlewshi ámellerdiń biri bolıp tabıladı.

Teńewkórkem shıǵarmada bir zatta ekinshi bir zat penen salıstırıp

kórsetiw. Ádette kórkem shıǵarmada teńewler qaraqalpaq tilinde –day, - dey, -tay, -tey, taǵı basqa sıyaklı qosımtalardıń qosılıwı arqalı jasaladı hám oypikirdiń obrazlıǵın, tásirsheńligin, tereń oylılıǵın keltirip shıǵaradı. Bul

1 Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Тошкент. Ўзбекистон. 2002. 320-329 б.

13

qollanıladı. Óytkeni, avtor teńewlerdi ózine tanıs, xalıqqa túsinikli, sol xalıqtıń turmıs tásirsheńligine baylanıslı jaǵdaylardan aladı».

Metaforalar-grek tilinen alınıp, meta-qaytadan, fora-kóshiremen degen mánini ańlatadı. Metafora zatlardı bir-birine megzetiwge tiykarlanǵan, awıspalı súwretlewdiń bir túri. Metaforada bir predmet ataması menen ekinshi predmet qayta ataladı. Bul tuwralı ózbek ádebiyatshısı T. Boboev bılay deydi.

«Metafora1 eki predmet yaki hádiyse (uqsatılıp atırǵan hám uqsawshı) arasındaǵı uqsaslıqqa tiykarlanadı, uqsatılıp atırǵan predmetke uqsawshı predmettiń qásiyetleri, sıpatı, belgileri kóshirilip ótkiziledi. Metafora tábiyatı jaǵınan teńewlerge jaqın turadı. Teńewde de, metaforada da eki predmetti birbirine uqsatıwı arqalı súwretlew obyektin obrazlı sáwlelendiriw. Metafora teńewdey etip predmetlerdi salıstırmaydı, al uqsatadı, megzetedi. Olar tómendegidey ayırmashılıqlar menen bir-birinen ózgeshelenip turadı. Birinshiden, teńewde tórt element eń keyinde eki element (uqsatıwshı hám uqsawshı obraz) qatnastırıladı.

Ekinshiden, teńewde sózler tiykarǵı mánide, al metaforada awıspalı mánide qollanıladı.

Teoriyalıq miynetlerde metaforanı ekige bólip qaraydı: ashıq hám jabıq metafora.

Eger uqsatılıp atırǵan predmet túsirilip qaldırılsa tek uqsawshı predmet berilgen bolsa ashıq metafora payda boladı. Eger tekste uqsatılatuǵın predmetlerdiń ózi bolıp,uqsawshı predmet qaldırılsa, al onıń ayırım belgileri qatnastırılsa jabıq metafora payda boladı.

1 Ахметов С, Есенов Ж. Жаримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис. Билим. 1992. 129-бет.

14

Lirikalıq qosıq shayırdıń sezim hám tuyǵılarına suwǵarılǵan oy-órisin pikirlerdiń kórkem kórinisi lirikada metaforada sózdiń maǵanasın ózgertip aytıw, súwretlew obyektin ele de ayqınlap kórsetiw ushın olardıń ózlerine uqsas zattı yaki qubılısqa megzetiw bolsa, ol ekinshi zat penen awıstırıp súwretlew ushın qollanıladı.

Metanimiya grek tilinen alınıp-qaytadan ataw degen máni ańlatadı. Metanimiyada súwretlenip atırǵan zat yamasa waqıya basqa at penen qayta ataladı.Ol haqqında T. Boboev «Bir predmet yaki hádiyse atamasın ishki baylanıs (túsiniktegi jaqınlıq) tiykarında basqa sóz benen orın almastırıw arqa metanimiya payda etiledi dep atap ótedi1. Kórkem ádebiyatta metanimiyalar kónkemoy-pikirdi ıqshamlap, súwretlenip atırǵan waqıyanı poetikalıq boyawlar menen beriw ushın qollanılǵan.

Sinekdoxa-grek tilinen alınǵan bolıp, uqsatıw mánisinde. Kórkem shıǵarmada bir pútinin ornına onıń bir bólegin alıp súwretlew usılı. Ózbek

ádebiyatshıları sinekdoxanı metanimiyanıń bir túri sıpatında qaraydı. Rus ilimpazı F.M.Silivanov olardıń ayırmashılıǵın bılayınsha ashadı… «o ishki yamasa sırtqı uqsaslıqlarınıń, baylanıslarınıń biriniń ekinshisine ótiwi, aralasıwı nátiyjesinde payda boladı. Sinekdoxada bul aralasıw san baylanısı hám qatnası baǵdarında iske asadı dep jazadı. Al K. Mámbetov metonimiyada kóbirek janlı hám jansız zatlar sóz etilse, sinekdoxada janlı zatlardıń aywıspalı mánileri kóbirek sóz etiledi-dep jazadı.

1Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Тошкент. Ўзбекистон. 2002. 332 б.

2Генжемуратов Б. Әжинияз лирикасының поэтикасы. Нӛкис. Билим. 1997 ж. 22-бет.

3.Қудайбердиев Е. Адабиѐтшуносликка кириш. Тошкент. 2007. 116-бет.

15

Giperbola hám litota. Ádebiyatta korkem arttırıw úlkeytip súwretlewgiperbola, hádden tıs kishireytip súwretlew litota dep ataladı. Ózbek

ádebiyatında giperbola «buluǵ» yaki «ifrat», al litota «tafrit» dep júritiledi. Bul súwretlew qurallarınıń basqa troplardan ayırmashılıǵı giperbola hám litotada tilge yaki hádiyse túsinilmeydi. Olarda nárse hádiyselerdiń kolemi, haqıyqatqa mass kelmeytuǵın dárejede úlkeyt irilmeydi yaki kishireytiriledi.

Giperbola súwretlenip atırǵan zatqa yamasa obrazǵa oqıwshınıń dıqqatın ayrıqsha qaratıw ushın qollanıladı.

Ironiya-grekshe eroniajortaǵa degendi ańlatadı. Belgili bir qubılıstı, adamnıń minez-qulqın mısqıllaw, dalkeklew maqsetinde qollanılatuǵın kórkem súwretlewdiń biri. Aytıwshı óz sózin tuwra mánide bermesten, astarlap basqasha mánide beredi. Sózdiń formasına qaraǵanda ol maqtap atırǵan sıyaqlı, ol haqıyqatında mazmunı oǵan qaramaqarsı keledi, ol sarkazm bir-birine jaqın, biraq ironiyanı shıǵarmanıń kontekstine qarap biliwge boladı. Ol ápiwayı házil yamasa áshkaralaw mazmunında bolıwı múmkin.

Simvol-grekshe symbolon «shártli belgi» degendi ańlatadı. Kórkem shıǵarmada shártli turdegi astarlı mánide qollanılatuǵın súwretlew quralı. Ol

ádebiyattanıwda metaforanıń bir túri sıpatında da qollanıladı. Bunday simvolikalıq súwretlew arqalı da jazıwshı shayırlar turmıs haqıyqatlıǵın tásirli hám obrazlı túrde oqıwshılarına jetkerip beredi. Olardı qollanıw arqalı avtor qandayda bir qubılıstı, túsinikti yamasa zattı ańlatadı. Kórkemlew quralları pikirdi awıspalı mánige qurıw menen birge oǵan obrazlıq ta beriw ushın qollanıladı.

Usınday kórkemlew qurallarınıń jáne biri-janlandırıw. Janlandırıw adamlarǵa tán bolǵan qásiyetlerdi jansız premetler, tábiyat

16

hádiyseleri, haywanat yaki quslarǵa kóshiriw arqalı payda bolatuǵın súwretlew quralı. Orıs ádebiyattanıw iliminde «prozopoeya» dep ataladı. Bul termin grek tilinen alınıp, «kelbet jasayman» degen mánini bildiredi. Ol haqqında T. Boboev «janlandırıw súwretlew obyektin bórttirip, ayqın hám ráwshan sáwlelendiriwge imkaniyat beredi»1 dep aytadı.

Janlandırıw kórkem shıǵarmada jansız nárselerdi janı bar etip kórsetiw tiykarında payda etilip, pikirdiń obrazlıǵın támiynleydi.

Ózbek ádebiyatshısı H. Umurov «Turmıstı janlı hám tásirli etip jaratıw

óneri»- kórkemlilik dep túsindiriledi. Onıń pikirinshe

«Kórkemlilik-kórkem ónerdiń barlıq elementlerin (obraz, xarakter, tip, syujet, detal, kompoziciya, kórkem til, súwretlewquralları, poetikalıq sintaksis, janrlar, usıl…) óz ishine qamtıydı, olardıń hár biriniń ózgesheligine hám áyne waqıtta, barlıǵınıń túrine qarap túrlishe tárizde birlestiredi.2

Ulıwmalastırıp aytqanda, biz bul bólimde kórkemlew quralları haqqında azı-kem teoriyalıq maǵlıwmat berip óttik. Kórkem shıǵarmada kórkemlew qurallarınıń atqaratuǵın xızmeti hám onıń áhmiyeti haqqında bazı bir kózqaraslardı bildirdik.

1Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Тошкент. Ўзбекистон. 2002. 345 б.

2Умуров. Ҳ. Адабиѐтшунослик назарияси. Тошкент. Шарҳ. 2002. 28 б.

17

I-2. S. Ibragimov lirikasında kórkem súwretlew qurallarınıń obraz

jasawdaǵı áhmiyeti.

Shayır S. Ibragimov lirikası shayırdıń intellektual, filosofiyalıq kózqarasları menen ishki sezimler dunyasınıń sáwleleniwiniń qarıspasınan ibarat. Shayır óz ideyasın kórkem bayanlap, oǵan jan endiriwde kórkemlew qurallarınıń áhmiyeti úlken.

Lirikada avtor (shayır) menen onıń ishki keshirmelerin súwretlenip atırǵan shaxs (qaharman) álemi birlesedi. (lirikaǵa tán hámme sezimlerdiń qarısıp pútinleskeni sıyaqlı qosıladı. Sol qosılıwdan lirikalıq qaharman júzege keledi. Usı lirikalıq qaharmannıń obrazın jasawda shayırkórkemlew qurallarınıń jiyi-jiyi paydalanıp otıradı.

Ásirese onıń qosıqlarında qollanılǵan teńewler úlken áhmiyetke iye. Avtor personajdıń túrlishe ruwxıyhalatqa túsiw procesin súwretlewde teńewlerden paydalanadı.

Mısal ushın qanday da bir insannıń obrazın tolıq ashıw maqsetinde avtor oǵan lirikalıq qaharmannıń múnásibetin bildiriw ushın onıń sulıwlıǵın beriw ushın soǵan uqsas nársege teńlesedi.

Kúlkiń seniń-qúdiretiń seniń, Senser yańlı turdıń jarqırap, Usı aqsham túsime endiń.

Áynegińnen báhár sıǵalar.1

1 Ибрагимов С. Жер менен аспан аралығы. Қарақалпақстан. 1990. 52 б.

18

Qosıqta qolllanılǵan «senser yańlı teńewi lirikalıq qaharmannıń óz súyiklisine degen pák sezimlerin kórsetedi, onıń muxabbatı sonshelli kúshliqálbindegi gózzallıq kúlkisin senserge teńeydi.

Yamasa,

Náwbáhár keshindey qaytqısı kelgen,

Ǵumsha máháline iynelik quwǵan, Seniń menen meni qıladı delbeEkewimiz qalamız qara dawılda 1

Lirikalıq qaharman qaradawıllar mákán qurǵan. Biraq ol náwbáhárdi kúsheytedi. Náwbáhár, bul lirikalıq qaharman kewlindegi báhárdiń, jańalanıwdıń metaforası. Onı «keyin»ge tańew arqalı kewlindegi pák sezimlerdiń tezirek oralıwdı qálep atırǵanın obrazlı bayanlaydı.

Shayır óziniń filosofiyalık qosıqlarında da pikir obrazlıǵın arttırıw ushın teńewlerdi jiyi paydalanıp otıradı:

Aspan tórindegi juldızlar yańlı, Jerde isenimler shoq bolıp janarMına keńislikke bári sıyadı,- Ne sondi, ne qaldı-

Tek waqıt gúwa…2

Jerdegi isenimlerdi juldızlarǵa teńew arqalı bul ómirde atına ǵana

« ..» dep atalatuǵın sezimniń kópligin bermekshi boladı. Bul keńislikke bári de sıya beredi: jaqsılıq ta, jamanlıq ta, insapsızlıq ta, adamgershilik te. Biraq olar waqıt ótiwi menen báribir umıtıladı. Shayır kóbirek ómir tuwralı oylanǵanda óz lirikalıq qaharmanı menen qosıla

1Сонда 58 б.

2Ибрагимов С. Бесинши мәўсим. Нӛкис. Қарақалпақстан. 1986 ж. 5-бет.

19

otırıp tábiyat lirikalıq qaharmannıń ishki kewil kúylerin oy sezimlerin jekeriwde shayırga ayrıqsha járdem berdi.

S. Ibragimov lirikasında metaforalar úlken áhmiyetke iye, onıń shıǵarmalarındaǵı hár bir orınlı tabılǵan metoforalar dóretiwshiniń niyetin, alga qoyǵan ideyaların, oy-pikirin tolıq hamkórkem jetkere aladı.

Metaforanıń usınday kórkemlew xızmeti haqqında túrkmen ádebiyatshısı R. Rejebaev bılay jazǵan edi: «Lirikanıń tájiriybesinde, poeziyanıń tariyxında lirika metaforasız bolmaǵan hám bolmaydı da, metaforasız lirika lirikalıq mazmunǵa iye bola almaydı.1 (Bul pikir B. Genjemuratovtıń ilimiy miynetinen alınadı). Bul ilimiy pikirlew metaforasız lirikanıń lirikalıq gózzallıqqa, lirikalıq mazmunǵa iye bola almaytuǵının kórsetedi.

Bul bunı S. Ibragimov dóretiwshiligi mısalında úyrenip, onıń qosıqlarınıń basım kopshiligi metaforalıq usıl menen jasalǵanın baqladıq:2

Sızǵıshqa kelmeydi ǵayrı minezler Máńgi tatıwlıq joq múliktey qoldaǵıAshshılasıp qalsaq kókiregim izler Seni Yurmaladan qaytqan joldaǵı

Insannıń minezin sızǵıshqa awıstırıw arqalı shayır insan mineziniń har túrli bolıp qubılıp turıwın, gáhi quwanıshtan jaynasa gáhi qapalasıp túneriwin obrazlı bayanlaǵan. Lirikalıq qaharman óz súyiklisine degen óz súyiklisine degen bir waqıtlardaǵı sezimlerin eslep tolǵanadı.

1Генжемуратов Б. Әжинияз лирикасының поэтикасы. Нӛкис. 1997 ж. 13-бет.

2Ибрагимов С. Далалар. Нӛкис. Қарақалпақстан. 1982. 3-бет.

20

Kórkemlew quralları bolsa onı bir pútin xalında obrazlı jetkerip

beredi.

Metaforanıń teoriyalıq miynetlerinde ashıq hám jabıq túrleri bolıpúyreniledi. Ashıq formada uqsawshı predmet bolıp, uqsatılıp atırǵan predmetberilgen

bolsa ashıq metafora payda boladı. Kórdim dúnyada jazılmaǵanBir bet aq qaǵaz bolıp

Sol xalında ketetuǵınlardıń

Tragediyasın.1

Eger tekste uqsatılatuǵın predmetlerdiń ózi bolıp, uqsawshı predmet túsirilip qaldırılsa, ol onıń ayırım belgileri qatnastırılsa jabıq metafora payda boladı:

Tóńkerilip hawayı dápter

Dártin sızıp tırnalar óter.

Iyrek-iyrek gúmis háripler

Meni sadıqlıqqa úyreter.2

Birinshi mısalda «tragediya» metaforası arqalı jámiyetimizdegi ayırım insanlardıń dúnyaǵa sol halında kelip sol halında ketetuǵın ómiri zaya insanlardıń metaforası berilgen.

Ekinshi mısaldaǵı «hawayı dápter»ge aspannıń qásiyetinsińdiredi, iyrekiyrek gúmis háripler bolsa aspan tórindegi bultlardıń metaforası uqsawshı predmet «aspan» «bultlar» túsirilip qaldırılǵan, al onıń belgisi «dártin sızıp tırnalar óter» qatnastırılǵan. Shayır tárepinen onıń belgileri «hawayı dápter» menen «hariplerge» original túrde kóshiriledi.

1Ибрагимов С. Бесинши мәўсим. Нӛкис. Қарақалпақстан. 1986 ж. 12-бет.

2Ибрагимов С. Жер мене наспан аралығы. Нӛкис. Қарақалпақстан. 1990 ж. 52-бет.

21