MD hám PQJ / XX ásirdiń ekinshi yarımındaǵı qaraqalpaq dramaturgiyası rawajlanıwınıń baslı baǵdarları

jazılmaydı» degen pikirdi aytpaqta. Bul gáplerge isenbeń. Durıs, salmaqlı, iri zamanagóy aktual mashqalalardı kóterip saxnaǵa alıp shıqqan shıǵarmalar joq desek te boladı. Bunın sebebi de bar. Nege deseń, dramaturgiya qıyın janr. Romanda aytılatuǵın pútkil waqıyanı bir-eki saatta kóriletuǵın spektaklde kórsetip beriw ańsat emes». Sonda da bul ańsat bolmaǵan ádebiyattıń drama janrına qol urǵan jazıwshı, shayır, jurnalistlerimiz de barshılıq. Biraq olardıń jazıp pitkergen saxnalıq shıǵarmalarınıń barlıǵın haqıyqıy dramaturgiya dárejesine jetisken dóretpe dep aytıw ya aytpaw, oǵan tiyisli sın hám baha beriw, tek olardıń saxna júzin kórip, tamashagóyler ıqtıyarına usınǵannan keyin ǵana ámelge asırıladı».

Haqıyqatın aytqanda, bizde jaqın kúnlerge shekem teatr jergilikli dramaturgler menen birge islesiwge onsha qızıqpadı. Kóbinese basqa respublikalardıń dramaturgleri dóretken pesalardan awdarmalar saxnalastırıw dástúrge aynalıp ketken edi. Álbette, kóplegen teatrlardıń saxnasın kórgen, redaktorlawdan, dúzetiwlerden, kóp ǵana sınawlardan ótken pesalardı saxnalastırıw ańsat hám onsha kúsh talap etpeydi. Biraq, biz kórkem ónerdiń bir bólegi bolǵan teatrda alıp barılatuǵın jumıslarımızdıń jeńil jolın qıdırıwdan kóre, qıyın bolma da paydası kóbirek tiyetuǵın biziń respublikamızdıń dramaturgiyasınıń rawajlanıwına járdem beretuǵın jolların izlep tabıwımız kerek.

Sońǵı jıllarda biziń ádebiyatshılarımız da, teatr jámáátleri de óz ústilerinde jemisli islep, azı-kem jetiskenliklerge eristi. Hátteki, basqa mámleket, basqa respublikalarda da óz tamashagóylerine iye boldı. Mısal etip aytatuǵın bolsaq, satirik jazıwshılar M.Nızanov hám S. Jumaǵulovlardıń dóretpeleri.

M.Nızanovtıń «Eki dúńyanıń áweresi» komediyalıq shıǵarması dáslep

ózimizdiń mámleketlik teatrımızda 1991-jılı Nókiste dúńyaǵa kelgen bolsa, bul estafetanı 1994-jılı rejisser M.Islamqulov qolǵa alıp, Tashkenttegi Hamza atındaǵı házirgi ózbek Milliy akademik teatrında saxnalastırdı. Al, sońınan Ándijan teatrında ózbek tilinde óz ómirin dawam ettirdi.

41

Sonday-aq, dramaturg S.Jumaǵulov ta tek biziń úlkemizde emes, qońsılas respublikalar tamashagóylerine, teatr sınshılarına da kóbirek tanıla basladı. Eger avtordıń dramaturgiyalıq shıǵarmalarına názer awdaratuǵın bolsaq, onıń S.Xojaniyazov atındaǵı Jas tamashagóyler teatrında «Ekstrasens», «Kúyewińdi berip tur», «Adamlar qalay buzılǵan?», Á.Xalimov atındaǵı Xojeli xalıq teatrında hám Qaraqalpaqstan televideniesinde saxnalastırılıp qoyılǵan «Bultlı kúnler» pesaları keń jámiyetshiligimiz tárepinen jaqsı kútip alındı.

Biz joqarıda aytıp ótkenimizdey, onıń ayırım pesaları qońsılas respublikalarda da saxnalastırıldı. Onıń «Ekstarsens» komediyası 1998-jılı Túrkmenistanda zor qızıǵıwshılıq penen tamashalandı. Bul jemisli jumıs ushın dramaturgimiz sol jılı

Qaraqalpaqstan Respublikası Jazıwshılar awqamı sıylıǵınıń laureatı ataǵın alıwǵa miyasar boldı.

Bul komediyanı túrkmen klassigi Seytnazar Seydi atındaǵı mámleketlik

Chardjow muzıkalı teatrında rejisser Murad Hakimov saxnalastırqan bolsa, bas rolde Bayram Qudayberdiev oynaǵan.

Álbette, jaqsı shıǵarma óz barar jolın hám diydelegen mánzilin anıq tabadı. Usınday mánzildiń biri-Qashqadáryadaǵı M.Toshmuhamedov atındaǵı muzıkalı drama teatrı boldı. Endi ol jerde avtordıń jáne bir komediyası, yaǵnıy

«Kúyewińdi berip tur» atlı komediyası saxnalastırılıp, ózbek tuwısqanlarımız tárepinen jaqsı kútip alındı.

Mine, usı kórinis hám mısallardıń ózi biziń milliy dramaturgiyamızdıń rawajlanıwı hám jetiskenliginen guwalıq berip turǵan joq pa?!

Sonday-aq, talantlı dramaturg Q.Mátmuratov haqqında da aytıp ótiwge tuwra keledi. 80-jıllarda-aq bul dramaturgtiń qádemleri birden kózge taslanǵan edi. Usı kúnge deyin Qaraqalpaq mámleketlik Berdaq atındaǵı sazlı teatr, S.Xojaniyazov atındaǵı Jas tamashagóyler hám Mámleketlik Quwırshaq teatrlarında onıń kóplegen shıǵarmaları saxna júzin kórip, dramaturgiyamızdıń rawajlanıwına úlken

úles qosqan avtorlardıń biri hám házirgi kúnleri de tınbay izleniwde. Onıń «Bir úyde eki ómir» (rejisser A. Sharipov), Sh.Seytovtıń «Xalqabad» romanı tiykarında jazılǵan «Qutlı jol»

42

drama-inscenirovkası (rejisser B.Baymurzaev), «Ómirbek hám Tazsha» komediyası (rejisser B.Nazarımbetov), «Aq tekesh hám kók tekesh» (rejisser R.Tóreniyazov), «Sháryar» dástanı tiykarında jazılǵan draması (rejisser B.Baymurzaev) hám de «Ákeli jetimler» (rejisser Q.Ábdreymov) tragediyası hám

«Eger muhabbat keshikse» dramaları jámiyetshiligimizge usınılıp, óziniń unamlı bahaların aldı.

B.Baymurzaev sońǵı jılları iri-iri saxnalıq shıǵarmalardı saxnalastırıwshı rejisser sıpatında emes, al dramaturg sıpatında da tanılıp kiyatır. Usı kúnge deyin onıń eki úlken shıǵarması «Bádduwa» (2000-jıl) hám «Pálektiń gárdishi» (2001- jıl) atlı dramaları úlken saxnada, mámleketlik teatrımızda qoyıldı. Kóp uzamay Tashkent qalasınıń bir qatar akademiyalıq teatr saxnalarında qoyılıp, Ózbekstan televideniesi arqalı da kórsetildi. Bul dramalarda insaniylıq tuyǵıları menen hár túrli xarakterlerdiń shańaraqta, jámiyette tutqan ornı, adam ómirindegi bilip-bilmey islegen gúnaları, qáteshilikleri arqalı qaharmanlar obrazı kóz aldıńa keledi hám

ıqtıyarsız ráwishte bul waqıyalardı tamasha etip atırıp, ózińiz de sonıń bir qatnasıwshısı bolıp qalǵanızdı sezbey qalasız.

K.Raxmanovtıń sońǵı jıllarda dóretken dramasınıń, yaǵnıy «Táǵdir soqqısı» atlı shıǵarmasıda dıqqıtqa ılayıq dep aytamız.

Sońǵı jıllarda dramaturgiyamızdıń rawajlanıwına úles qosıp kiyatırǵan sheber dramaturglerimizdiń biri Ayladur Ótewliev bolıp tabıladı. Ol kóbinese tariyxıy drama dóretiw ústinde jumıs isleydi. Usı kúnge shekem onıń «Ernazar alakóz», «Ámir Temirdiń bir kúni», «Sultan Jállaladdin» atlı dramaları baspa sózde ózbek, qazaq hám qaraqalpaq tillerinde jarıq kórdi. Onıń «Sultan Jállaladdin» tariyxıy draması S.Xojaniyazov atındaǵı Jas Tamashagóyler teatrınıń repertuarına qabıllanıp, premerası bolıp ótti.

Dramaturg bul pesasında bas qaharmanlar xalıqqa, al bas ideya-tuwılǵan jerge, Ana-Watanǵa muhabbat sezimleri kúshli súwretlengenin kóriwge boladı.

Bul pesalardıń barlıq epizodlarında Prezidentimiz I.A.Karimovtıń aytqan pikirlerin iske asırılıp atırǵanlıǵınıń guwası bolamız. Ayırım monologlarda «El ushın, xalıq ushın, janıp jasaw», «Túrkstan-ortaq úyimiz» hám taǵı da basqa

43

sózlerin shaqırıqların ushıratıwǵa boladı. Bul pesalardıń bas qaharmanları bolǵan Sultan Jállaladdin, Ámir Temir hám Ernazar alakoz xarakterleri, islegen isleri birbirin baylanıstırıp turǵanday. Óytkeni, hár bir qaharman azatlıq ushın gúreske, biradarlıqqa, ádalatlıqqa hám doslıqqa shaqıradı.

Dramaturgtiń bul shıǵarmaları elimizdiń ǵárezsizligin jırlawı menen birge onıń ideyalarında alǵa súredi. Keleshek áwladtı xalıq batırları hám atababalarınıń mártlikleri menen tanıstıradı.

44

PAYDALANÍLGAN ÁDEBIYATLAR:

I.Metodologiyalıq-siyasiy ádebiyatlar

1.Karimov I. Joqarı mánáwiyat – jeńilmes kúsh.-Tashkent: Mánaviyat, 2008.

2.Karimov I. Adabietga etibor – mánaviyatga, kelajakga etibor.-Toshkent: 2009.

3.Karimov I. Uzbekiston mustaqillikga erishish ostonasida.-Toshkent: Uzbekiston, 2011.

II.Ilimiy-teoriyalıq, ádebiy-kórkem ádebiyatlar (Monografiyalar, maqalalar, kórkem shıǵarmalar)

1.Aytmuratov D. Aqmaqlıq dúńyasında. («Yalǵanshınıń isi»).-Nókis:

Qaraqalpaqstan, 1990.

2.Ayımbetov Q. Qaraqalpaq dramaturgiyası tariyxınıń ocherkleri. -Nókis:

Qaraqalpaqstan, 1963.

3.Allambergenov K. XX ásirdiń 60-80-jıllarındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı. - Nókis: NGPI kishi tipografiyası, 2003.

4.Allambergenov K. Házirgi ádebiy jónelis. -Nókis: NGPI kishi tipografiyası, 2004.

5.Allanazarov T. Qaraqalpaq teatrı. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1966.

6.Allanazarov T. Teatr hám dramaturgiya. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1979.

7.Allanzarov T. Qaraqalpaq dramaturgiyasınıń máseleleri. -Nókis:

Qaraqalpaqstan, 1987.

8.Allayarov S. Mırzaǵaliy Dáribaevtiń tvorchestvosı. -Nókis:

Qaraqalpaqstan, 1978.

9.Axmetov S. Qaraqalpaq ádebiy sını.-Nókis: Qaraqalpaqstan, 1992.

10.Májiytov S. Shıǵarmaları. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1993.

11.Ótepov Á. Tańlamalı shıǵarmaları. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1965.

45