MD hám PQJ / XX ásirdiń ekinshi yarımındaǵı qaraqalpaq dramaturgiyası rawajlanıwınıń baslı baǵdarları
.pdfEki jastıń bir-birin súyiw jolında tragediyalıq opat bolıwı úmitsizlikti, zulımlıqtıń saltanatın kórsetpeydi, ádilsizlik, adamgershilikti ayaq astına basıwshı sol waqıttaǵı jámiyetlik dúzimge qattı narazılıq penen qarsılıqtı ańlatadı.
«Gúlim-Tayman» pesası muhabbat temasına jazılǵan. Bul dramalıq shıǵarma qaraqalpaq xalqınıń mádeniyatı menen ádebiyatınıń tariyxında belgili orın tutadı.
Jańa tariyxıy-siyasiy, mádeniy jaǵdaylar yaǵnıy jańa dáwirge tán jańa mazmun ádebiyatqa az da bolsa jańa forma engizdi. 1924-jılı Q.Áwezovtıń
«Tilek jolında» pesası payda boldı. Bul 20-jıllardaǵı sap proletar ádebiyatı ushın gúreslerdiń nátiyjeleri emes, al XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń nızamlı rawajlanıwınıń jemisi edi. Bunda jazıwshı folklordaǵı dramalıq elementlerden sheber paydalanıp, 1916-jılǵı Esim bolıslıǵındaǵı xalıq kóterilisindegi waqıyalardı syujetlik tiykar etip alǵan jańa realistlik drama dóretedi. Bul pesa texnikumlardaǵı ádebiy dógereklerde qoyıla basladı, soń bul drama «Tań nurı» truppasınıń baslı repertuarlarınıń birine aylandı.
1926-jılı Seyfulǵábit Májitov «Ernazar alakóz», 1928-jılı «Sabaq», «Jigit boldıq», «Sońǵı selteń» hám t. b. da dramalıq shıǵarmalar jazdı. Bul daramalıq shıǵarmalar 20-jıllardıń ekinshi yarımınan baslap Ábdiraman Ótepov basqarıp júrgen «Tań nurı» truppasınıń repertuaralarına kirip, respublikanıń Tórtkúl,
Shımbay, Qońırat, Xojeli hám t.b. rayonlarında talay mártebe saxnalastırıldı. Bular keleshekte Qaraqalpaqstanda qaraqalpaq ádebiyatında milliy dramaturgiyanıń rawajlanıwına tiykarlar tayarladı.
Bul jıllarda elde jańa payda bolǵan tariyxıy jaǵdaylarǵa baylanıslı Oraylıq qalalardan Tórtkúlge, Qońıratqa, Shımbayǵa úlken teatr akterları kelip, dramalıq krujoklarǵa basshılıq etti. Olar qaraqalpaq tamashagóylerine orıs hám basqa da tuwısqan xalıqlar dramaturgleriniń shıǵarmalarınan spektakller kórsetip turdı. Jáne de 1920-24-jıllarda Qaraqalpaqstannıń bas qalası Tórtkúl úlken mádeniyat orayına aylandı. Usı jıllarda shólkemlesken orıs, ózbek, tatar, qazaq kontsert brigadaları
Tórtkúlge, Qońıratqa, Shımbayǵa, Xojelige kelip, xalıqqa
11
tamasha oyın-zawıqlar kórsetip turdı. Ásirese, xalıq dáslepki waqıtlarda qızıq kishkene spektakllerdi kórdi.
Solay etip, milliy ádebiyat bazasında jańa baslanıp kiyatırǵan ádebiyattaǵı dramaturgiya janrı bul jıllardaǵı usınday eldegi payda bolıp atırǵan obektiv sebepler nátiyjesinde rawajlanıwın tawıp ketti.
Q.Áwezovtıń «Tilek jolında» pesası 1925-jılı jazılǵan. Avtor óziniń eske túsiriwleriniń birinde «men bul pesamnıń birinshi variantın 1924-jılı jazdım» dep kórsetedi. Bul rastan da qaraqalpaq ádebiyatındaǵı birinshi úlken hám tabıslı jazılǵan dramalıq shıǵarma boldı. Bul ádebiyattaǵı jańa tiptegi dramalıq shıǵarmanıń tabıslı dóretiliwi ol jıllardaǵı jańa húkimettiń kórkem ádebiyat tuwralı siyasatınıń jemisi emes edi. Ol uzaq jıllar qaraqalpaq xalqınıń óziniń kórkem
ádebiyat tarawındaǵı izleniwleri hám kórkemlik rawajlanıwlarınıń nátiyjesi edi.
Dramalıq shıǵarma joq jerden payda bolǵan joq. Al, bul janrdıń bay hám hár qıylı túrleriniń elementleri xalıq awız eki folklorında ómir súrip kelgen edi. Tek onı óz aldına janr etip shıǵarıw ushın ádebiyatta izleniw kerek boldı. Bul janrdı birinshi mártebe 20-ásirdiń 20-jılları Q.Áwezov ádebiyat maydanına alıp shıqtı.
Dramaǵa Q.Áwezov qaraqalpaqlar ómirinde bolǵan 1916-jıldaǵı Shımbay pristavınıń patshalıq Rossiyanı qorǵaw ushın orıs german urısına Shımbay uezdinen adam alıwı (onı xalıqta márdikár dep ataydı), sol ádalatsızlıqqa qarsı xalıq narazılıǵı, kóterilisi, yaǵnıy bolǵan waqıya ózek etip alınadı.
Shıǵarma dáslepten-aq tabıslı shıǵadı. Tórtkúlde, Qońırat qalasında bul dramalıq shıǵarma qoyılǵanda, sol jıllardıń ózinde xalıqtan úlken quwatlanıw tabadı. Sol sebepli bul dramalıq shıǵarma 20-30-jıllarda qaraqalpaq ádebiyatında dramalıq shıǵarmalardıń jáne jańadan payda bolıwına tiykarlar tayarlaydı.
Dramada geypara qaharmanlardıń rolleri júdá jetilisken obraz dárejesine jetedi. Máselen, 1916-jılǵı kóterilistiń basshısı Sáyeke roli spektakl dawamında adamlardı qızıqtırǵan hám tań qaldırǵan obrazlardan boladı. Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxındaǵı geypara izertlewshilerdiń kórsetiwi boyınsha
12
bas roldi, Sáyeke rolin dáslepki waqıtlarda avtordıń ózi atqarıp júrdi dep te kórsetiledi.
Á.Ótepov 20-jıllarda dramaturiya tarawındaǵı talantlı sóz sheberliginiń biri boldı. Joqarıda atap ótkenimizdey, bul jıllarda Q.Áwezovtıń «Tilek jolında» pesası
(1925-j), S.Májitovtıń «Ernazar Alakóz» (1926-j), «Sabaq» pesaları (1927-j)
ádebiyat maydanındaǵı júdá tabıslı jazılǵan dramalıq shıǵarmalardan boldı.
Q.Áwezov penen S.Májitovtıń bul pesaları Xojelide, Qońıratta bir neshshe kúnlep qoyılıp, oǵan xalıq aǵılıp keledi.
Á.Ótepov Qońıratta jasaǵan waqıtları bul eki pesanı bir neshshe mártebe saxnada kóredi. Onda dramalıq shıǵarmalar jazıwǵa háweslik payda boladı.
Nátiyjede Tórtkúlge kelgennen keyin, ásirese «Tań nurı» truppasında islegen jılları ol júdá kóp bir aktli pesalar, qısqa tamasha intsinirovkalar jazıw menen qatar úlken kólemli «Teńin tapqan qız» dramalıq shıǵarmasın jazıwǵa qol uradı.
Bul pesanıń dáslepki variantları sol «Tań nurı» truppasında qoyılıp júredi. Soń jetilisken dramalıq shıǵarmaǵa aylanadı.
Pesa 40-50-jıllarǵa shekem teatr saxnasınan túspey qoyılıp keldi. Dramada ladan Sháleke bay óz hayalınıń ústine jáne hayal almaqshı boladı. Sóytip, Sultamurat degenniń jas qızına jawshı jiberip ayttıradı. Ádepki waqıtlarda qızdıń anası ǵarrı adamǵa qızın beriwge qarsılıq qıladı. Soń hár qıylı waqıyalardan soń qayıl boladı. Buǵan qız da qattı qıylanadı. Qızdı zorlıq penen Sháleke bay hayallıqqa aladı. Toy boladı. Toyda xalıq dástúrleri qızıqlı múltiksiz beriledi. Eń aqırında ol qız Sháleke baydan qutılıp, óziniń jaqsı kóretuǵın jigiti Sálmenge qosıladı.
Bul jıllarǵa Á.Ótepovtıń pesalarında eń baslı nárse 20-30-jıllardaǵı xalıq turmısı, ásirese ol jıllardaǵı jańa húkimet siyasatındaǵı bılǵasıq, zorabanlıqlar jaqsı kórinisin tabadı. Máselen, dramalarda bárinen de burın baslı másele elde keńes húkimetin bekkemlew ushın júrgizilgen zorlıq gúresler kórsetiledi. Biraq, adamlardıń psixologiyasında shın mánisinde zorlıq siyasattı qálemewshiliktiń sebebinen aytılǵan máselelerdiń durıs orınlanbawı, jańa
13
siyasatqa qarsı eldiń, xalıqtıń psixologiyalıq gúresleri, awıllardaǵı úlken bılǵasıqlar súwretlenedi. Onıń pesaları sol dáwirdegi usı ómir reallıqların durıs beriwi, ayqın kórsetiwi jaǵınan bahalı. Máselen: «Ashlıq zarı» pesasında eldi kolxozlastırıw kerek, sovet húkimetine kolxozǵa belsene kirisetuǵın adamlar kerek. Adamlar kolxozǵa eriksiz tartıladı. Sol sebepten olar kolxozda islegisi kelmeydi. Olardı belsendiler jatıp isherler, jalqawlar dep ayıplaydı. Sudladpaqshı boladı. Adamlardı qorqıtadı. Olar onnan qorıqpaydı. Qayta burınǵıdan beter jumıs islewden bas tartadı. Jatıp aladı. Kolxoz belsendileri endi ne qılamız dep oylasadı, bul adamlardı óltire almasań, dep sarsań keseklikke túsedi. Dramada usınday anıq bolǵan psixologiyalıq gúresler beriledi.
«Toǵız júz gramm», «Seyitmurat jalqaw» degen pesalarında da jańa húkimet xızmetine tartqan jigitleri jańa siyasattı elde úgitlemey, jatıp isher, jalqaw bolıp shıǵadı. Elde húkimet siyasatı hesh durıs iske aspaydı. Bulardı húkimet adamları qoshjaqpas, haramtamaqlar dep ataydı. Onıń 20-30-jıllardaǵı dramalıq shıǵarmalarında jańa húkimet siyasatınıń usınday qarama-qarsılıqlı tárepleri súwretlenedi. Dramaturgtiń bul mazmundaǵı shıǵarmalarınıń qatarına
«Odekolon», «Boyawshı wákil», «Iyne qalas», «Eki baslı suwqabaq»,
«Gúman», «Jalqaw diyxan» hám taǵı basqa shıǵarmaları kiredi.
Á.Ótepov 1920-jıllardıń aqırında 1930-jıllardıń basında ádebiyat, kórkem
óner, mádeniyat máselelerinde elge, xalıqqa úlken dramaturg sıpatında keń tanılıp ketiwindegi tiykarǵı sebepler: ol bir jaǵınan, jańa húkimettiń belsendi xızmetkeri, dramaturgi sıpatında kórinse, ol ekinshi tárepten sol jıllardaǵı qızıl imperiyanıń eldegi zorabanlıq siyasatınıń el, xalıq ideyası menen úylespegenligin, bul jıllardaǵı qattı qasarısqan psixologiyalıq gúreslerdiń ómir súrip turǵanlıǵın kórsetiwshi óz zamanınıń realist dramaturgi sıpatında kózge taslanadı. Óz dáwirinde xalıq Á.Ótepovtı óz kewillerinen shıqqan jazıwshı dep qabıl etti.
Ulıwma, 20-shı jıllardaǵı ádebiyatta dramaturgiya usaǵan jańa janr payda boldı, rawajlandı, ideyalıq baǵıtı jaǵınan ol jańa xalıqlıq gúres haqıyqatların durıs kórsetip berdi.
14
1926-jılı Tórtkúldegi pedagogikalıq hám awıl xojalıǵı texnikumlarınıń qasınan háwesker student jaslardıń kúshi menen «Tań nurı» truppası degen atamada ádebiy dógerek shólkemlesti. Olar texnikum jasları qalalıq klublarda, xalıq aldında qaraqalpaq folklorındaǵı dramalıq elementlerden paydalanıp, xalıq ayaq oyınların, turmıs salt jırlarınıń atqarılıw sheberliklerin, jıraw, baqsı, qıssaxanlardıń xalıq aldında shıǵıp aytıwların, hár qıylı qız-jigit aytısların saxnalastırıp, qızıq tamashalar berip turdı. Usı «Tań nurı» truppası 1920-jıllardıń aqırlarında qońsı túrkiy xalıqlardaǵı dramalıq shıǵarmalarǵa eliklep, kem-kem dóretiwshilik jaqtan jetilisip ketti. Dáslepki waqıtlarda onıń repertuarında dógerekke qatnasıwshılardıń ózleriniń shıǵarmaları, xalıq qosıqları, ózleri dóretken bir aktli pesalar, inscenirovkalardan ibarat edi. Bul jónelis barıp-barıp úlken dramalıq dóretpelerdi saxnalastıratuǵın dárejege jetti.
1930-1940-jıllarda qaraqalpaq milliy dramaturgiyası-nıń rawajlanıwınıń ekinshi dáwiri baslandı. Bul jıllarda xalıqtıń tariyxıy, siyasiy, jámiyetlik hám mádeniy ómirlerinde kórkem ádebiyattıń rawajlanıwına durıs hám keri tásir jasaytuǵın jaǵdaylar kóp boldı.
XX ásirdiń 30-jılları qaraqalpaq ádebiyatında M.Dáribaevtıń dramalıq shıǵarmaları belgili orındı tutadı. Onıń “Kóklen”, “Árman”, “Jańa adamlar”, “Ǵárip ashıq”, “Dáwletiyar”, “Edige”, “Biz jeńemiz”, “Eki toy”, “Bozataw”, “Altın júzik” atlı pesaları bar.
M. Dáribaevtıń dramalıq shıǵarmaları arasında kópshiliktiń dıqqatın ózine kóbirek awdarǵan shıǵarması “Kóklen” atlı tragediyalıq pesası.
Pesada waqıya Kóklenniń súyiklisi Ayparaǵa ashıqlıǵınan baslanadı. Bunda Kóklenniń diyqanlardıń kóterilisin basqarıw dárejesine deyingi jolı anıǵıraq kórsetiledi. Ol diyqanlardıń kóterilisin basqarıw dárejesine ádep Shaniyaz baydan
óz haqısın, soń joldaslarınıń is haqısın alıp beriw usaǵan háreketlerdi kúsheytiwi nátiyjesinde erisedi. Onıń ústine Shaniyaz bay Ayparanı hayal ústine almaqshı boladı. Shaniyaz baydıń zulımlıǵı menen zorlıǵına kónbey Kóklen Ayparaǵa
úylenedi de. Shaniyaz baydıń qarawınan shıǵıp ketip, Qaratawdıń etegindegi shopanlar awılına jaylasıp, jarlı diyqanlardı
15
kóteriliske tayarlay baslaydı. Usı jerge Kóklenniń atın esitken adamlar ózleri kelip, Kóklenniń toparına qosıladı.
M. Dáribaevtıń “Kóklen” pesası óz dáwirinde salmaqlı orındı iyeleytuǵın dóretpelerdiń biri.
“Ǵárip-ashıq” draması Orta Aziya xalıqlarınıń arasında keń taralǵan usı attaǵı dástannıń tiykarında jazılǵan.
Pesa dástandı tikkeley tákirarlamaydı, oǵan jańa dramalıq konflikt, ádebiy personajlar qosılǵan. Pesa Ǵáriptiń óz súyiklisi Shasánemnen ayra túsip, qosıq aytıp otırǵan jerinen baslanadı.
Shasánemdi Ǵáripke qosıw ushın Shahabbaz hár nárse islewge tayar, ol
Ǵáripti óltirmekshi de boladı. Biraq óltire almaydı. Ǵáripti joldasları kelip, onı ólimnen alıp qaladı. Pesanıń sońında Shahabbaz xan óziniń qızınan waz keship ketip qaladı.
Pesadaǵı waqıyanı shiyelenistiriwshilerdiń biri Shahabbazdıń kishi hayalı
Juwhagúl. Ol Ǵáripke ashıqlıǵı maqsetine juwhalıǵı menen erisedi. Onıń jat psixologiyası usı sıpatlardı dramada ayqın kórsetiw arqalı ashıladı.
Pesanıń aqırında Juwhagúldiń oylaǵan niyeti bolmay, Ǵárip penen Shasánem qosıladı. Al Juwhagúl qańǵırıp qaladı.
Ulıwma, M. Dáribaevtıń qaraqalpaq dramaturgiyasına qosqan úlesi
ózinshe. Ol qaraqalpaq dramaturgiyasında tariyxıy waqıyalardı, folklorlıq temalardı saxnalastırıw menen birge jańa adamlardıń obrazın dóretiwge talpındı.
Dramalıq shıǵarmalar qaraqalpaq ádebiyatında ekinshi jáhan urıs jıllarında da
ómir súriwin toqtatqan joq. Máselen, urıs jılları J. Aymurzaevtıń «Perzentim», «Kolya», «Leytenant Elmuratov» atlı pesaları jazıldı. Jazıwshı 1941jılı jazılǵan «Perzentim» pesasında urıs temasın hár tárepleme súwretlewge háreket etti. Pesada qaraqalpaq jigiti Murat urısta úlken erlik kórsetedi.
Dramaturgtiń «Leytenant Elmuratov» pesası biraz tabıslı dóredi. Pesada urıs jıllarında bolıp atırǵan awır haqıyqatlıq súwretlenedi, onda Batırbek
16
Elmuratov urısta qaharmanlarsha qaza tabadı. Biraq onıń isin, qaharmanlıq háreketlerin joldasları dawam etedi.
Dramaturg S. Xojaniyazovtıń 1944-jılı «Biziń Bahadır» pesası da bir neshshe sapar tamashagóylerge kórsetildi. Onda qaraqalpaq xalqınıń tılda hám fronttaǵı qaharmanlıqları gáp etiledi. Onıń «Súymegenge súykenbe» (1945-j.) komediyası urıs jıllarındaǵı qaraqalpaq dramaturgiyasınıń eń kórnekli shıǵarması boldı.
Qaraqalpaq dramaturgiyası 40-jıllardıń ekinshi yarımı menen 50-jılarǵa kelip jáne tez pát penen rawajlanıw jolına tústi. J.Aymurzaev, S.Xojaniyazov, T.Seytjanov usaǵan jazıwshılar bul jıllarda qálemi ádewir ısılǵan haqıyqıy dramaturglerge aylandı. S.Xojaniyazov zamanagóy temalarda «Zıyada» (1946),
«Jas júrekler» (1953), «Baxıt» (1957) sıyaqlı bir neshe dramalıq shıǵarmalar dóretti hám bul dóretpeler bir neshshe ret teatr saxnalarında qoyıldı, bul shıǵarmalardıń bir qanshası tuwısqan xalıqlar teatrları saxnalarında da kórinis taptı.
Belgili jazıwshımız J.Aymurzaev 50-jıllarda «Ráwshan» (1956), «Berdaq» (1959), «Qádirdan doktor» (1960) sıyaqlı pesaları menen tamashaǵóylerdiń dıqqatın ózine awdardı.
Shayır hám dramaturg T.Seytjanovtıń «Qırlı soqpaqlar» (1958), «Kúygelek kózli yar» pesaları da óz dáwiriniń zamanagóy temalarda jazılǵan eń jaqsı shıǵarmalarınan esaplandı. 60-90-jıllar ádebiyat tariyxına qaraqalpaq dramaturgleriniń teatr «asxanasına» maman aspaz sıpatında tıǵız aralasqan, kásiplik-jazıwshılıq sheberlikleri artqan, tematikalıq, formalıq, kórkemlik izlenislerge kúshli bet burǵan dramanıń epikalıq sıpatın kúsheytken dáwiri sıpatında kelip kirdi. Bul jıllardaǵı dramaturglerimiz kóbirek tariyxıy hám zamanagóy temalarda pesalar dóretiwge dıkqat awdardı.
60-70-jılları qaraqalpaq dramaturgiyasında sol dáwir ushın zamanagóy bolǵan turmıstıń hár qıylı máseleleri sóz etildi. Bul máselelerdi saxnaǵa shıǵarıwda tájiriybeli dramaturglerden J.Aymurzaev, S.Xojaniyazov,
17
T.Seytjanov, T.Jumamuratovlar teperishlik penen dóretiwshilik miynet etti. 60jıllardıń ekinshi yarımında olardıń qatarına D.Aytmuratov kelip qosıldı.
40-50-jıllarda «Aygúl-Abat» tragediyası menen at shıǵarǵan J.Aymurzaev 60- 70-jıllar dramaturgiyasında júdá jemisli miynet etti. «Berdaq» pesasın qaytadan islew menen qatar (1977), «Qádirdan doktor» (1960), «Sheberxannıń shırmawıǵı»
(1964), «Baxıt bulaǵı» (1967) drama, komediyaların jazdı.
Tájetdin Seytjanov dramaturgiyaǵa 50-jıllardıń aqırınan baslap aralasa basladı. Onıń «Qırlı soqpaqlar» (1957), «Kúygelek kózli yar» (1959), «Tınımsız tolqınlar» (1964), «Jalınlar» (1968) hám «Beruniy» (1973) pesaları óz dáwirinde kitap oqıwshıları menen teatr tamashagóyleriniń dıqqatın tarttı. Solardıń ishinde
«Tınımsız tolqınlar», «Jalınlar» pesaları 60-jıllar dramaturgiyasınıń ideyalıqkórkemlik dárejesinen maǵlıwmat bererlik kórkemlik sapaǵa erisken shıǵarmalar boldı. Avtor «Jalınlar»dı Ústirtten gaz shıǵarıwshı-lardıń turmısın súwretlewge baǵısh etip, tiykarǵı waqıyanı razvedkalıq izleniw partiyasınıń nachalnigi Qádir Saparov penen tereń burawlaw razvedkalıq ekspediciyanıń nachalnigi Qálmen Orazov hám olardıń tárepdarları arasındaǵı kelip shıǵatuǵın qarama-qarsılıq átirapında rawajlandırıwdı maqset etken. Avtor tárepinen pesaǵa material retinde alınǵan syujet tómendegishe:
Institutta birge tálim alǵan, Parshagúlge birge ashıq bolǵan, fronttı da birge ótkergen Qádir Saparov hám Qálmen Orazov arasında jumıs babında
«pikir talasları» payda boladı. Iplas Qálmen Orazov óziniń ataq abıroyı ushın Gúlziyra Saparova hám “afurlarǵa tezirek gaz shıǵarıw maqsetinde tereń burawlarǵa kirisiwdi buyıradı. Bul buyrıqqa Qádir Saparov, Gúlziyra Saparova, Sálmen ata hám “afurlar hámmesi qarsı boladı. Biraq tereń burawlawǵa kirisiw buyrıǵın da orınlaydı.
Birinshi akttiń sońında tereń burawlaw skvajinasınan gaz shıǵadı. Biraq avtor bunıń menen pesanıń birinshi aktin ǵana tamamlaydı. Ekinshi aktte Qálmen Orazov hám Qádir Saparovlar arasında taǵı ekinshi tartıs oylap tabıladı. Bul tartıs gaz shıǵarılıwı menen baylanıslı bolǵan avariyanıń
18
ayıpkerligin kimge júklew máselesi átirapında boladı. Akttiń sońında avtor hám barlıq «unamlı» perso-najlardıń birlesip alıp barǵan qarsı gúresi nátiyjesinde Qálmen Orazov ayıplanıp jumıstan shıǵarıladı.
Biraq pesa bul jerde de tamamlanbaydı. Avtordıń Qálmen Orazovqa degen
óshpenliligi barǵan sayın arta túsedi.
Úshinshi akt jigirma eki jıl «ayralıq daǵında» kúygen Qádir Saparov penen onıń burınǵı hayalı Parshagúldiń qosılıwı, “afur menen Gúlziyra Saparovanıń toyı kórinislerinde de Qálmen Orazovtıń áshkaralanıwı dawam etedi. Pesa aldın ala «3 aktli, 6 kartinalı» bolıp planlastırılǵanlıǵı sebebinen usı jerde pitedi.
Tilekke qarsı, T.Seytjanovtıń nahaqlıqqa degen qarsı gúresi ayırım sebeplerden tamashagóylerge ózi oylaǵanınan basqasharaq jetip keledi. Pesada waqıyalardı bir ózekke jıynap rawajlandırıwshı qarama-qarsılıqtı anıq emesligi saldarınan hár akttiń waqıyaları bir-biri menen baylanısa almay qalǵan. Sebebi olar dramalıq gúres sheshiliwi zárúrliginen emes, al pesanıń kólemin kóbeytiw zárúrligi tiykarında bir-birine jalǵastırılıp qoyılǵanday bolıp kórinedi.
60-70-jıllar pesalarınıń kópshiligi derlik jaslar turmısın, olardıń muhabbatın, miynettegi erliklerin sáwlelendiriwge arnaladı. Sapar Xojaniyazovtıń «Arıwlar», Saparbay Tájimuratovtıń «Pitpey qalǵan portret», T.Seytjanovtıń «Tınımsız tolqınlar» muzıkalı dramaları, mine, usınday áwladtı tárbiyalawǵa úles qosarlıq shıǵarmalar boldı.
Bul jıllarda bulardan basqa J.Aymurzaevtıń «Sheberxannıń shırmawıǵı», T.Jumamuratovtıń «Qızlar házili», D.Aytmuratovtıń «Pirqaqqan», P.Tilegenovtıń «Jınayatlı kim» pesaları dóretildi. Tilekke qarsı, bul pesalar da T.Seytjanovtıń «Tınımsız tolqınlar» dramasındaǵıday ideyalıq-kórkemlik dárejesi jaǵınan ayırım nuqsanlarǵa iye bolǵanlıqtan saxnalardıń turaqlı repertuarlarına aylanıp qala almadı.
Bul jıllarda D.Aytmuratov ta dramaturgiyanı professionallıq dárejege kóteriwde salmaqlı úles qostı.
19
Dramaturgttiń 1967-jılı jazılǵan «Pirqaqqan» komediyasınıń 1972-jılı qayta islengen jańa variantı «Yalǵanshınıń isi» 70-jıllar dramaturgiyasında joqarı kórkemlik sapaǵa erisiwge umtılıwdaǵı dáslepki qádemlerden boldı.
Dáwlen Aytmuratov dramaturgiyaǵa lirikalıq poeziyadan keldi. Onıń dáslepki pesası avtor ushın drama jaratıwdaǵı birinshi ózin sınap kóriwi edi. Biraq teatr
óneri hám dramanıń ishki sırların ele jeterli ózlestire almaǵan avtordıń birinshi pesasında ushırasatuǵın kóp sózlilik, háreketdiń kemligi, biz sóz etpekshi bolıp otırǵan «Yalǵanshınıń isi»inde de azlap ushırastı.
Degen menen, sońǵı variant temasınıń aktuallıǵı, janrlıq súwretleniwdegi originallıǵı jaqlarınan, ayırım obrazlardıń tipiklik dárejege erisiwi boyınsha biraz alǵa ilgerlewshilikke iye.
Pesa házirgi zamannıń túpkilikli máseleleriniń birine arnalıp, ideyalıq mazmunı jaǵınan adamlar arasındaǵı, ásirese oraydan shetkeri jerlerde kóplep gezlesip qalatuǵın jaǵımpaz adamlardıń jámiyet ushın ersi qılıqların tamashagóy aldında ashıp berip, ashshı kúlki arqalı áshkara etiwge arnaladı.
Pesanıń waqıyası júdá ápiwayı kompoziciyada qurastırıladı. Sırttan qaraǵanda pesa dawamında hesh qanday aytarlıqtay waqıya bolıp ótpegendey kóriniwi de múmkin.
60-70-jıllarda tariyxıy tema - qaraqalpaq drammaturgiyasında tiykarǵı tematikalardıń birine aylandı. Bul tematikalardı G.D.Abdulov penen G.Bayandievler “Qaraqalpaq qızı” inscenirovkasın, P.Tilegenov «Begjap tragediyasın», I.Yusupov “Aktrisanıń ıǵbalı” dramaların dóretti. Bul saxna shıǵarmalarınıń tiykarǵı jetiskenlikleri dep konflikt hám xarakter jaratıwdaǵı saxna ustasınıń realistlik dóretiwshilik qatnasın, janrdıń sırın tereń iyelewlerin aytıp ketiwge boladı. Bul sıpat ásirese I.Yusupov dóretiwshiliginde ayqın seziledi.
Ibrayım Yusupov qaraqalpaq ádebiyatında lirikalıq kóplegen dóretpeleri menen xalıqqa tanılǵan shayırlardan bolıp, dramaturgiyaǵa alpısınshı jıllardıń basınan aralastı. Á.Shamuratovtıń “Qırıq qız” pesası tiykarında qayta islengen
20