MD hám PQJ / Turmıslıq dástanlarda troplardıń qollanılıwı

xoshlasıwında, dáwler menen urısıwında, búlbúlgóya malaqush penen aytısıwındaǵı kórinislerde giperbolalıq súwretlewler beriledi.

Sonday–aq Sharyardıń hám taǵı basqa unamsız personajlardıń portretlik sıpatlamalarında, ásirese hayal qızlar obrazlarında, olardıń portretlerin jaratıwda, Sharyardıń atın táriyplewlerde, aydarhalar hám maqluqlarmenen urısıúında teńewler aktiv qollanıladı.

ástanda hayal –qızlar obrazında eń tiykarǵı orındı Sharyardıń qarındası Anjimniń obrazı iyeleydi. Olardıń portreti eń sulıw súwretlew quralları – teńewler, epitet, metaforalar arqalı sızıp beriledi.

Álbette, «Sháryar» dástanında maqluqlardı súwretlewde mifologiyalıq elementler qollanıladı. Olar haqqıyqıy adam obrazlarınan pútkilley basqasha súwretlenedi. Maqluqlar tábiyattan tıs qásiyetlerge iye boladı. Onıń sırtqı kórinisi, aqılı, kelbeti adamzattan basqasha bolıp keledi.

Pitkeriw qánigelik jumısımız eki baptan turadı. Birinshi baptıń birinshi bóliminde

«Epos poetikasın izertlewdiń teoriyalıq máseleleri» degen temada qaraqalpaq folkloristleriniń miynetlerin, olardıń izertlew jumıslarınan keń túrde ashıp berdik. Onıń ishinde 20-30-jıllardan baslap házirgi kúnge deyingi folkloristlerdiń miynetlerinen azı-kem sholıw jasap óttik.

Pitkeriw qánigelik jumıstıń ekinshi babınıń ekinshi bóliminde «troplar haqqında teoriyalıq túsinik» degen temada jumıs isledik. Bull bólimde de troplar haqqında stilistikalıq, poetikalıq jaqtan izertlew jumıs islegen ilimpazlardıń miynetlerinen teoriyalıq anıqlamaların keltirip óttik. Biraq biz jumıstıń ekinshi babında dástanda troplar boyınsha izertlew kerek bolǵanlıqtan rus ilimpazlarınıń teoriyalıq anıqlamalarınan paydalandıq. Sebebi olarda troplar boyınsha poetikalıq jaqtan tolıq izertlengen. Sol sebepli Tomashevskiydiń «Stilistika»,

Jirmunskiydiń «Teoriya literaturı poetika stilistika», A.N.Veselovskiydiń «Istoriyacheskaya poetika» h.t.b. ilimpazlardıń miynetlerinde anıq teoriyalıq maǵlıwmatların alıp paydalındıq.

Jumıstıń ekinshi babında «Sháryar dástanındaǵı troplardıń qollanılıwı» degen temada izlendik. Bul bapta dástan boyınsha troplardıń barlıq túri boyınsha izertlew jumısın isledik. Birinshi bólimde Sháryardıń obrazın jıraw, kórkem sóz quralı boyınsha aytılǵan sózlerdi jıynap, olardı talqılap, mánisin ashıp beriwge háreket ettik. Ekini bólimde unamsız obrazlarǵa bergen kórkem súwretlewler tolıq poetikalıq jaqtan mánisi ashıp berildi.

Jumıs eki baptan tısqarı kirisiw hám juwmaqtan turadı. Pitkeriw qániygelik jumısımızda

«Sháryar» dástanınıń qaharman obrazına, unamsız personajlar obrazı

41

epizodlıq kórinislerge yaǵnıy Sháryardıń maqluqlar menen ayqasıwı, jumbaq aytısıwındaǵı obrazlarǵa kórkem súwretlew quralınıń epitetlik, teńew, metafora, giperbola, metonimiya h.t.b súwretlew quralları menen berilgen qatarların anıqlap, olardı poetikalıq jaqtan analizledik. Biraq biz bull qánigelik jumısımızda analizlengen jumısımızdı kórkem súwretlew quralı boyınsha anıq talqıladıq dep ayta almaymız. Sebebi biz tek Veselovskiy, Tomashevskiy, Jirmunskiydiń kórsetken troplar boyınsha anıqlamalarına qarap isledik. Al búgingi kúnde

ádebiyattanıw iliminde troplar boyınsha dúnya ádebiyatında anıq teoriyası sheshilmegen problema bolıp tur. Internet materiallarınan maǵlıwmat kórsek Veselovskiy, Tomashevskiy, Jirmunskiy anıqlamaların búgingi kúnde kritikalap, qáterelerin dáliyllep, troplardıń teoriyaların rawajlandırıp jibergen. Al qaraqalpaq ádebiyatında kórkem súwretlew qurallarıboyınsha ele stilistikalıq qaǵıydaǵa súyenip, onnan shıǵıp ketken joq. Biz qaraqalpaq ilimpazlarınıń troplar boyınsha barlıq poetikalıq anıqlamaların kórip shıqtıq hám qánigelik jumısımızda olardı keltirip óttik. Degen menen ol qaǵıydalar, anıqlamalar jarlı. Sonıń ushın da biz rus teoretiklerinen, internet materiallarınan paydalandıq.

42

«Билим», 1994.

2.Бахадырова С. Фольклорлық терминлердиң сӛзлиги. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1992.

3.Веселовский А. Н Историческая поэтика. Москва, «Высшая школа»,1989

4.Жирмунский В. М Теория литературы поэтика стилистика.

Ленинград, «Наука», 1977

5.Б. В. Томашевский. Стилистика Ленинград, «Изд. Ленинградского Университета» 19836

6.Қ. Мақсетов Қарақалпақ халқның кӛркем аўызеки дӛретпелери.

Нӛкис, «Билим», 1996

7.Русско –каракалапкский словарь

8.Виноградов В. В Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика Москва, 1963

9.Гей Н. К Художественной литературы. Поэтика. Стиль. Москва

«Наука»,1975

10.Дәўқараев Н. революцияға шекемги қарақалпақ әдебияты тарийхының очерклери. Нӛкис, ҚҚмб, 1961

11.Квятовский А. Поэтический словарь. Москва. «Советская энциклопедия», 1966, стр 376

12.Қарақалпақ фольклоры. XIII том. Шарьяр Нӛкис, «Қарақалпақстан»,

1984, (Ӛтенияз жыраў варианты)

13. Қарақалпақ фольклоры. IX том. Қаншайым. Нӛкис,

«Қарақалпақстан», 1981.

43

14. И.Каримов. Юксак маънавият енгилмас ку. Тошкент, «Маънавият»,

2008.

15. Ҳәзирги филология илиминиң әҳмийетли мәселелери. Нӛкис, -2011.

(ғәресизликтиң 20 жыллығына байланыслы мақалалар топламы).

16. А.Пазылов. Миллий тәрбия ҳаққында ойлар. Нӛкис-2000, 27-31-

бетлер.

17.О.Кожуров. Шығармалары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1988.

18.Қонысбай Камалов. Қарақалпақ әдебиятында кӛркем методтың эволюциясы. Нӛкис, «Қарақалпакстан», 1988.

19.Н.Дәўқараев. Шығармалары. 2-том. «Қарақалпакстан», Нӛкис, 1977.

20.Мақсетов Қ. Қарақалпақ фольклористикасы. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1989.

21.Поспелов Г.Н. Вопросы методологии в поэтики. -Москва, «Изд.МГУ», 1983.

22.Сағыйтов И. Әдебият ҳәм фольклор. Нӛкис, «Қарақалпакстан»,

1983.

23.Ф.Салаев, Г.Қурбониѐзов. Адабиѐтшунослик атамаларининг изоҳи сўзлиги. Тошкент, «Янги аср авлоди», 2010.

24.Ўзбек тилининг изоҳли луғати. «Тошкент», 19383, 451-б.

25.Мақсетов Қ. Қарақалпақ фольклорының эстетикасы. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1971.

26.Фольклор поэтическая система. «Наука», Москва, 1977.

44