MD hám PQJ / Turmıslıq dástanlarda troplardıń qollanılıwı

dástanında etnikalıq qollanıw. Bul shashtıń túri boyınsha rus ilimpazı A.N.Veselovskiydiń teoriyası túsinikli berilgen. Onda hár xalıqtıń óz etnikasına baylanıslı kızlardıń shashın túrin obrazlı qılıp kórsetedi. Mısalı túrkiy xalıqlarda qızlardıń shashın «qar shashlı» dep súwretleydi. Al gomerdiń dástanlarında

«buyrabaslı qızlar» dep kórsetken; grek-rimlilerde «volı svetlorusıe»; serb xalıqlarında

«rusa glava», «volos rusıy»; h.t.b1.

Mine bulardan basqa da «temirden hasa», «temirden gewish» sózlerinde epitetlik kórkem súwretlew quralı dep aldıq. Sebebi hasa ádette aǵashtan boladı, bul jerde uzaq jolǵa meni izlep barsań bekkem hasa al, bekkem gewish kiy degen mániste temirden dep jıraw obrazlı qılıp súwretlegen.

2.2. Unamsız obrazlardı mifologiyalıq kórinislerdi súwretlewde troplardıń

xızmeti.

Mine, «Sháryar» dástanında unamsız obrazlardıń biri «Mama» obrazı kórinedi.

«Mama» unamsız obrazı tek «Sháryar» dástanında ǵana emes, al barlıq qaraqalpaq dástanlarınıń ishinde kórinedi. «Mama» unamsız obrazı qaharmanlıq, liro-epikalıq hám turmıslıq dástanlarda da bar.

«Sháryar» dástanında unamsız obrazlardıń biri –«mama» obrazı. Mastan mama sózi parsı-tájik tilinen kirgen sóz bolıp hiyleker, aldawshı degen mánisti ańlatadı2. Ol atama kóbinese hayal jınıstaǵı adamalarǵa beriledi. Dástanlarda kempir degen atlıq sózge mastan sózi qosılıp, ol sol kempirdiń unamsız is-háreketlerin, ádetlerin bildiretuǵın epitetke aylanǵan. Mısalı, «Sháryar» dástanında «Mama» kempir obrazı bar. Onıń haqıyqıy atı eske alınbaydı, al onıń unamsız laqabı Mástan mama turaklı tilge alınadı. Bul laqap hiyleker kempirdiń ishki dúnyasın, buzıq niyetin ańlatatuǵın turaqlı epitetke aylanǵan. Demek mastan mama tek unamsız personajdı aytatuǵın atama ǵana emes, al onıń haqıyqıy obrazın bere alatuǵın atama

ǵana emes, al onıń haqıyqıy obrazın bere alatuǵın epitet bolıp ta xızmet etedi3. Dástanda mamaǵa berilgen obrazda epitetler, giperbolalar, teńewler menen onıń portretin, xarakterin unamsız jerkinishli etip kórsetedi. Xázir «Sháryar» dástanındaǵı mama obrazın alıp qaraymız:

1А.Н.Веселовский. Историческая поэтика. Москва, «Высшая школа», 1989. (Из истории эпитета стр 3)

2Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Ташкент, 1983, 451-бет.

3Ҳәзирги филология илиминиң әҳмийетли мәселелери. [мақалалар топламы], Нӛкис-2011, 177-б.

31

sozadı» degen qatarında mamanıń jamanlıq jolında eki lágen tilla alıw ushın ólip baratırǵanın jıraw sheber teńew menen kórkemlep súwretlegen.

Dástanda jıraw mama obrazın jerkenishli giperbola, teńewler menen sheberlep, portretin qara boyawlar menen sızıp kórsetedi:

Sharyar baǵdıń tórt tárepin kóz jiberip qarasa, kózi hám máshtey, mámlesi tashtay, belgenesi búkireygen, qulaqları hám tikiriygen, toppısı hám tozǵan, keseli hám qozǵan, eki dizesi qulaǵınan hám qars ozǵan, baǵdıń ortasında bir jandardı kórdi. Sharyardıń baǵına, tórt ayaklı haywanat, eki ayaklı adamzat, qapatlı qus bolmasa, basqanıń keletuǵın ilajı joq edi. Sharyar bunı kórip ya jinbeken, ya adamzat peken dep, nede bolsa sóylesip kóreyin deydi …..

(68-bet)

Bul astı sızılǵan kózi hám máshtey, mámlesi hám tashtay qatarları kórkem súwretlew qurallarınıń teńew túrine kirmeydi. Sebebi rus ilimpazı Tomashevskiydiń teńew boyınsha teoriyalıq anıqlamasına tuwra kelmeydi1. Bul jerde teńew anıqlamasınıń úsh elementi bolıwı kerek. Bul jerde kóz benen máshti baylanıstırıp turǵan obrazlı belgi, yaǵnıy úshinshi element joq. Eger jıraw bul qatarlardı «kózi qara máshtey» dep qollanǵanda, onda ol teńew bolar edi. Solay eken day-dey, tay-tey qosımtaları bolsa, stilistikalıq qaǵıydaǵa salıp, kórkem yaki epikalıq shıǵarmalarda bunday jaǵdayda teńew bolmaydı. Bul teńew boyınsha Tomashevskiy teoriyalıq anıqlamaların biz jumıstıń birinshi bap, birdiń ekisi degen bóliminde qaǵıydaların awdarma islep, qısqasha keltirip óttik.

Al, «qulaqları tikireygen», «eki dizesi qulaǵınan qars ozǵan». Dástanda mama obrazın bergen bul giperbolalıq kórkem súwretlew quralları boladı. Eki dizesi qulaǵınan qars ozǵan qatarınıń mánisi, bir qarawsız qalǵan kóshede otırıp júretugın kempirdi aytqan, yaǵnıy bası eńkeyip, dizesi basınanda joqarı turadı. Jıraw bul jerde mamanı súykimsiz, sıkılsız etip, giperbolalıq súwretlew quralları menen súwretlegen. Jıraw bul jerde mamanı súykimsiz, unamsız etip súwretlewiniń sebebi, mama jaman niyette baratır edi. Sonıń ushında dástanda jaman niyet penen is qılıwda, ótirik aldap pánt beriwge urınǵan kempirlerdi mama, mástan mama dep at qoyıwınıń sebebi de usında. Bunday obrazlarda kempirdiń haqıyqıy atı aytılmaydı, oǵan jıraw tek mama, mástan mama, mástan kempir dep at qoyadı. Qaraqalpaq dástanlarında bunday

«mástan mama» obrazı qaharmandı aldaw motivi jırawlarǵa dástúr bolıp ketken. Ásirese, bunday obrazlar qaharmanlıq dástanlarda kóbirek ushırasadı. Mısalı,

1 Б.В.Томашевский. Стилистика. Ленинград, «Изд Ленинградского университета», 1983, стр 204, 205, 216.

33

«Alpamıs» dástanında «mástan mama» Alpamıstı aldap zindanǵa tusiwge járdemetedi. h.t.b. Házir dástanda mifologiyalıq troplarda talqılaymız:

Jáne otqa minedi,

Táńirge táwekel etip,

Jolǵa rawan boladı,

Kúnniń kóziń duman aldı.

Jerniń júzin ǵubar aldı,

Sharyar munı biledi. Ismi aǵzam duwasın Tınbay oqıy beredi, Jáne aldına qaradı, Jáne aldına qarasa,

Ózi jaman górbetli, Qaynatqan temir sipetli Ayaqları maladay, Qolları bar jabaday, Qulaqları qalqanday, Murınları zańǵardıń,Qamtıp alǵan talqanday,Eki kózine qarasań

Sapar ayınıń onbesinde Duwrı kelgen báledey, Bir apatii

Bir báleni kóredi, Sharyar munı kórip, Aǵzandaǵı allasın, Tilindegi sánesin, Bár jay etip,

Qolǵa kılıshın aladı.

Qılısh alǵan waqtında,

Mına endi bul tilsim,

«Qasha-qash, qash ha -qash», -dep Sharyardıń kózinen

34

Endi ǵayıp boladı. Duman e ndi arıldı, Kún qáddine keledi. Kún qáddine kelgen soń,Kóz ziberip qarasa,

Bir paqshası qaladan, Bir

paqshası gúlistan, Bir

paqshası altınnan, Bir

paqshası zerbaraq, Túrli, túmen, kóp shiten.Jáne qırıq iz ǵarǵalıq Bir qalanı kóredi.

Dástannıń bul qatarlarında jıraw mifologiyalıq giperbolalardı sheber qollanǵan. Mısalı, Sharyar jolǵa shıqqanda «Kúnniń kózin duman aldı, jerdiń júzin ǵubar aldı» dep keltirgen. Negizi tábiyatta kún shıǵıp turǵan jerdi duman baspaydı, al dástanda birden kúnniń júzin duman basadı jáne «ǵubar» degen sóz –bul adamnıń júzine kórinetuǵın qayǵı, bul qayǵı jerdiń júzin alǵan. Jıraw bul qatarlarda mifologiyalıq giperbolalardı sheber qollanǵan. Bunday mifologiyalıq giperbolalar N.A.Kunnıń grek miflerinde jiyi qollanǵan1. Mine biziń jırawımızda Gomerdiń jazǵanlarınan qalıspaǵan. Al, joqarıda keltirilgen qatarlarda mifologiyalıq epitetlerde sheber súwretlengen. «Ózi jaman górbetli, -qaynatqan temir sipetli». Bul jerde Sharyar tábiyattan tı sbir bálelerdi kóredi. Bul bálelerdi súwretlewde jıraw epitetlerden basqa mifologiyalıq giperbolalardı sheber oylap tapqan. «Ayaqları maladay, qolları bar jabaday, murınları zańǵardıń, qamtıp alǵan talqanday» h.t.b.

Qalaǵa jakın keledi, hár taxtası onı altı, otız eki baptan dárwazasın kóredi. Dárwazasınıń aldında, parlap janıp turǵan bir ottı kóredi. Ottı kórip Sharyar, bunıń qulpınıń barı-joǵın bilmedim. Qalanıń gilti, qulpın ot Sharyarǵa kórsetedi. Endi Sharyar ótkenlerdi yad etip, qılıshtıń baldagına qol saldı. Qılıshtı qınaptan suwırıp aldı. Janǵan otqa qılıshtı tartıp jiberip edi, ot turǵan jerinde sónip qaldı. Áne Sharyar dárwazanı da kórdi, munıń gilti, qulpı bar ma dep qarap edi, gilti, qulpı joq, -dep jazılǵan bir sananı kórdi. Áne atınan jerge qondı, jerden bir qısım topıraq

1 Н.А.Кунн. Әййемги грек легендалары ҳәм мифлери.

35

aldı, ismi aǵzam duwasın tákirar etip, topıraqtı alıp, dárwazaǵa topıraqtı bir urdı. Dárwaza ashılıp, endi Sharyarǵa jol berdi. Sharyar qalaǵa keldi. Insiz, jeńis makluqlar Sharyardı kórgende adamzat qalaǵa keldi dep, bárshesi aldında gúwlep kasha berdi. Bálent kóshe, pás kóshe, begler júrgen tar kóshe, aynalısh kóshe, keń kóshe, kóshelerdi aralap, Sharyar kele berdi. Jáne aldına qaradı, jáne aldına qarasa, aylar menen qaǵılısqan, kúnler menen shaǵılısqan, aspannan tanapı yoq, jerden tiregi yoq, qudiret penen turǵan bir altın taxtı kórdi, bul qala Juldızshanıń qalası edi. Juldızshanıń Qundızxan peri degen bir qızı bar edi. Sol qızın atasınıń ornına xalıq patsha etip qoyıp edi. Áne Sharyar tahqa qarasa, jup jıǵası basında, qırıq qánizi qasında, pashshalıq dáwran súrip otırǵan qız pashshanı kórdi. Qız pashshanı kórgen soń Sharyar qıyal etti, munıń tusınan tompayıp óte bergenim ózime miyasar bolmas, deńsebesh deńmese on besh, buǵan bir daqqıllasıp, bir-eki awız juwap aytıp óteyin degen qıyal payda boldı.

Bul joqarıda keltirilgen qara sózlerde mifologiyalıq giperbolalar sheber qollanılǵan. Tekette Sharyar Qundız xannıń qalasına kelgende, adamzat keldi qalaǵa, dep maqluqlar shuwlasıp ketedi. Qundızxannıń qızı Juldızsha taxt ústinde otırǵan eken: - Jup jıǵası basında, qırıq kánizi qasında, patchalıq dáwran súrip otırǵan qızdı kóredi. Jáne aldına qaradı, aylar

menen qaǵılısqan, kúnler menen shaǵılısqan, aspannan tanapı yoq, jerden tiregi yoq,

qúdiret penen turǵan bir altın taxtı kórdi: -Bul qatarlardaǵı astı sızılǵan sózlerdiń barlıgı mifologiyalıq giperbolalar.

Qullası biz izertlegen dástanda basım kópshiligi mifologiyalıq kórkem súwretlew quralları. Dástan tolıǵı menen Gomerdiń shıǵarmalarına uqsap ketedi. Al, Sharyardıń bul qalalarda jeńiske erisiwi tolıǵı menen «Argonaftar haqqındaǵı jır» da Yasonnıń syujeti menen birdey.

Biz Búlbilgóya malaqushtıń Sharyar menen aytısıwında Búlbilgóyanıń qásiyetleri fantastika dep oylaymız. Biraq ne degen menen áyyem zamanda dóregen bul dástandaǵı adamlar házirgi waqıttaǵı kompyuterdiń oylap tabılıwına kózi jetken. Biraq qásiyetlerin anıq Búlbilgóya obrazı menen keltirgen. Bul boyınsha Arzı Pazılov óziniń «Milliy tárbiya haqqında oylar» degen maqalalar toplamında kórsek boladı. [Nókis, 2000]. Bul maqalada Búlbilgóyanıń barlıq qásiyetleri kompyuter mexanizmi menen tuwra kelip turǵanın dáliyllep kórsetken. Házir bul maqalanı kórip ótemiz:

Qaraqalpaq xalkı ázelden jaslardı tárbiyalawdı, olarǵa ilim-bilim berip, kásipóner

úyretiwde eń tiykarǵı mashqalalardıń biri dep esaplap kelgen. Balalardıń neshe

36

jasqa shekem úyde tárbiya alıwı, neshe jastan baslap óz aldına mektepte tálim-tárbiya alıwı, mektep kursınıń neshe jıl dawam etetuǵınlıgı, mektepte balalarǵa qanday pánlerden sabaq

ótilip, jaslarǵa qanday kásip úyretiw kerekligi haqqında máseleler qaraqalpaq xalqınıń barlıq waqıt dıqqat orayında turǵan. Xalqımızdı tolǵandırǵan bunday ullı islerdiń barlıǵı xalıq awız eki dóretpeleri, sonıń ishinde qaraqalpaq xalıq dástanları arqalı bizlerge jetip keledi.

Qaraqalpaq xalqında 40 tan aslap dástanlardıń bar ekenligi professor Q.Maqsetovtıń izertlewlerinen bizge belgili. Usı dástanlardıń qaysı birin alıp qarasańda, ondagı bas qaharmanlardıń 7 jasta mektepke barǵanlıǵınıń, mektepte 14 jasqa shekem tálim-tárbiya alǵanlıǵınıń, mektepte oqıw waqtında olarǵa ana tili, matematika, muzıka, den tárbiyası, geografiya sıyaqlı pánlerdiń ótilgenliginiń gúwası bolasız.

Qaraqalpaq xalıq dástanı «Sharyar» bolsa mazmunı boyınsha pedagogikalıq metodikalıq kórinislerge oǵada bay, óz zamanınıń «pedagogikalıq qollanbası» sıpatında tán alınadı. Dástannıń mazmunında kóp ǵana tradiciyalıq motivlerdi gezlestiremiz. Mısalı, perzencizlik, kúndeslerdiń tartısı, másten kempirdiń háreketleri, unamlı qaharmannıń qıyın-qıstaw islerge jolıǵıwı hám onı sheshiwshi, eń aqırında dushpandı jeńiwi.

Dástannıń adamdı ózine júdá qızıqtırıp tartatuǵın bunda matematikalıq esaplaw oyınları házirgi zaman elektron esaplaw mashinalarınıń sol waqıtlardaǵı kózge eleslewlerinde bolıp tur. Máselen, Sháryar Sulaymannıń jurtına sapar shegip ketedi «Segiz, segiz, on altı, jáne segiz, jáne altı, otız kúnler tolǵanda». (73) dep baslanatuǵın qatarlardı ashıp qarasaq haqıyqıy matematikalıq esaplaw orayınıń orın alǵanlıǵınıń gúwası bolamız. Dástandaǵı keltirilgen qatarlardı matematikalıq jol menen oqıwshılarǵa usınatuǵın bolsaq (8+8)+8+6=30 ekenligin málim. Al otız bir kún bolǵanda, attan jerge túskende qorjınınan kitap aladı (73) sánesine qaraydı. Sol jerde musılman menen periniń shegarasına kelgenligin biledi. Biziń pikirimizshe bul jerde Sháryar obrazı arqalı sol waqıtlarda aq geografiya iliminiń kúshli rawajlanǵanlıǵın kóriw múmkinshiligine iye bolamız. Joqarıda keltirilgen mısaldaǵı

«Qorjınnan alınǵan kitap» -tipografiyalıq karta wazıypasın atqarıp turǵanlıǵına isenim payda etemiz.

Sháryar Sarıdarya degen jerge barıp, jeti ójireniń tórine xızmetker menen kúnlikshi shaqıradı. Adamlar bir teńge berse ol 5 teńge, adamlar 5 teńge berse. 15 teńge, adamlar 15 teńge berse ol 20 teńge beredi.

37

Sarıdáryadan elatına shekem jap qazdıradı qarıqlap Terek ekkizip baǵ kógerte beredi. Baǵdıń sırtınan qırıq iz diywal júrgizedi. Jeti jılda Sháryardıń baǵı kámalǵa keledi. (64).

Sháryardıń hám Ánjimniń periler eline bunnan sońǵı sayaxatları házirgi zaman informatikasın, elektron esaplaw mashinasın, bul mashinalardı basqarıw ózgesheliklerin súwretleydi. Máselen, shegaraǵa kelgennen keyin kúnniń kózin duman basıwı, jerdiń júzin gubar alıwı, biraq Sháryardıń qılıshtı qolǵa alıwı menen dumannıń arılı, kúnniń qáddine keliwi, ózine tiyisli faeldi Sháryardıń durıs tapqanlıǵınan dárek beredi.

Dárwazanıń aldında parlap janıp turǵan ottıń kóriniwi, ottıń arasınan dárwazanıń qulpı bar joqlıǵın bile almay Sháryardıń hayran bolıwı da, Sháryardı oqıwshı sıpatında kórsetip, onıń aldına usınday taqlettegi máselelerdi sheshiwdi usınadı.

Qundızxan periniń Sháryardı másele sheshiwge shaqırıwında Sháryardıń alǵan teoriyalıq bilimlerin ámelde sınap kóriw ushın paydalanǵanlıǵınan dárek beredi. Bul jerde didaktikalıq oyın sıpatında jumbaq aytısı paydalanıladı.

«»Búlbilgóya malaqush (BGM) obrazı tikkeley házirgi zaman elektron esaplaw mashinasın (EEM) kóz aldımızǵa elesletedi. Máselen, dástandaǵı «Altın qápes ishinde, búlbilgóya malaqush, ústi tolǵan kóp naqısh: tamaǵınıń astında, toqsan duwa bánti bar, qanatınıń ústinde alpıs eki naǵısh bar, hár duwanıń bántinde mıń áliptiń shárti bar» (99) degen qatarlar pikirlerimizge tolıq dálil bola aladı.

Eger de biziń házirgi zaman elektron esaplaw mashinası bolǵan dástandaǵı «búlbilgóya malaqushtı» salıstırıp kóretuǵın bolsaq onda tómendeishe uqsaslıqlardıń gúwası bolamız.

EEM degi «Printer» búlbilgóya qustıń bası bolıp, al «klaviatura» qustıń tamaǵınıń astındaǵı 90 duwaǵa tuwra keledi…

Lekin, BGM niń tamaǵınıń astında (klaviaturasında) sol waqıtları 90 klavisha bar balǵan bolsa, joqarıda atı kórsetilgen mashinada házirg (EEM) 107 klavisha bar. BGM de hár duwanıń bántinen 1000 áliptiń shárti shıǵarıw múmkinshiligine iye bolsa, EEM de klaviaturalar arqalı faeller izlenip, hár bir faeldiń ishinde 1000 yaki onnan da kóp mısal máselelerdi jaylastırıw múmkinshiligine iye. «Búlbilgóya malaqush» óziniń yadına kirgizilgen barlıq mısal máselelerdiń sheshiminiń durıs nadurıslılıǵın biletuǵın bolsa, elektron esaplaw mashinasında da bull tarawda qátelespeydi.

38

EEM niń yadı disketler. «Búlbilgóya malaqush» altın qápeste saqlansa, EEM niń disketleri vinchestrlerde turadı yamasa seyfta saqlanadı.

Búlbilgóya malaqushta 62 túrli naqısh beriw múmkinshiligi bolsa, EEM de bull kórsetkish 256 ǵa jetkerilgen.

Sulaymannıń júziginiń bánti basıwı (98) menen dáwdiń óliwi basqarıw pultindegi knopkanı basqanlıǵınan dárek beredi.

«Búlbilgóya malaqush» óziniń ústinen jeńiske erisken adamǵa xızmet isleydi. Elektron esaplaw mashinasında programma dúziwshilerdiń dúzilgen programmasınan tısqarı shıǵa almaydı yamasa programma boyınsha jumıs isleydi.

Dástan bulardan basqa da televizor (aynayı-jáhán), avialayner (dáwperi), avtokran (aspijaxangirdiń quyrıǵınıń sozılıwı) sıyaqlı házirgi texnikalardı salıstırıpkórsete aladı.

Juwmaqlap aytqanda, «Sháryardı» oqıw, dástandaǵı bas qaharmanlar hám olardıń qarsılaslarınıń obrazların salıstırıwlar arqalı, sol waqıtlarda qaraqalpaq xalqında elektron esaplaw mashinaları bolǵan ba yaki bolmasa bul tek ǵana qıyal etiw me eken degen sorawǵa dus bolamız. Eger de «qıyal» dep esaplanǵanda da sonsheli dárejede uqsaslıqlarına qarap hayran bolıp ǵana qoymastan, keleshekte usınday texnikanıń ósiw dárejesin kóz aldıńa elesletken xalıqtıń urpaqları bolǵanımız ushın bizdi bárqulla maqtanısh sezimi biyleydi. Nátiyjede dástannıń didaktikalıq máselelerge tolı elektron esaplaw mashinasınıń dáslepki kórinislerin súwretleytuǵın naǵız pedagogikalıq poema ekenligine gúman tuwılmaydı1.

1 А.Пазылов. Миллий тәрбия ҳаққында ойлар. Нӛкис-2000, 27-бет.

39