MD hám PQJ / Turmıslıq dástanlarda troplardıń qollanılıwı

erisiwin kórkem súwretlew quralları menen boyasa, al oǵan qarsı kúshlerdi jawız adamǵa, iyttiń ırıldaǵanına, hiylekerge teńeydi h.t.b. Hayal-qızlardıń sulıwlıǵın bolsa ay, kún. Juldız, qundız, hinjige, botaǵa qozıǵa, ǵazǵa salıstırıp awıspalımánide súwretleydi.

Ásires unamsız obrazlardı jasawda mifologiyalıq elementler qollanıladı. Máselen, dáw, aydarha, mastan kempir, peri, pir, payǵambar obrazları hádden tıs bórttirilip karamat etip kórsetiledi.

Sonday-aq turmıslıq dástanlarda hár qıylı epizodlardı, qaharman obrazların hám olardıń partretlerin sızıwda tildiń kórkem súwretlew quralları ónimli isletiledi. Mısalı, qızdıń súwretin beriwde onda xalıq teńewleri menen kózin, qasın, júzin, murnın, belin, boyın, jasın, moynın, emshegin, shashın, aqılın súwretlew tradiciyalıq formaǵa aynalǵan.

Sonday-aq turmıslıq dástanları ishinde «Qanshayım» dástanında da obraz jaratıwda kórkem súwretlew quralları mol paydalanılǵan. «Qanshayım» dástanınıń syujeti de turmıslıq epizodlarǵa oǵada bay bolıp, ádillik penen ádilsizliktiń, doslıq penen júzekeyliktiń ne ekenligin Sulayman hám Mollamúshkil, Abdulla hám Abduraxmanlardıń mısalında beriledi.

Ádillik ushın bolǵan gúrestegi Abdulla hám Qanshayım qızdıń tózimligi, turmıslıq mısallar menen beriledi. «Qanshayım» dástanındaǵı eń bir baslı másele eki el arasındaǵı – Sardaqlı hám Elpeń xalıqlarınıń arasındaǵı burınǵı óz-ara bolǵan jawızlıq háreketler, usı eki eldiń batır perzentleri Abdulla, Ábduraxman hám Qanshayımlardıń doslıǵı arqalı eki el doslasadı, paraxat turmıs keshiredi.

Dástandaǵı tiykarǵı xalıqlıq ideya – el menen eldi, batırlar menen batırdı óz-ara qarsı qoyatuǵın, ádil xalıq perzentlerine jala jabıwshı Mollamúshkil sıyaqlı din iyelerin ótkir túrde

áshkaralaydı. Qanshayım sıyaqlı ata sózine sadıq qızlardıń ádillik ushın bolǵan gúresleri, hár bir waqıyaǵa ústirtin qaraytuǵın, dosqa barınsha iseniwshi Sulayman sıyaqlı atalardıń aldanıwı turmıslıq mısallar menen, frazeologiyalıq sóz dizbekleri menen, naqıl-maqallar menen, kórkem súwretlew qurallarımenen sheber súwretlengen.

Turmıslıq dástanlardıń ishinde «Sháryar» dástanına keletuǵın bolsaq onda tolıp atırǵan frazeologiyalıq sóz dizbeklerin, sheshenlik sózler, jumbaq hám juwap aytıslardı, naqılmaqallardı, qaharman obrazın jaratıwda troplardıń qollanıw ózgesheligi, unamsız obrazlardı jaratıwda, personajlar obrazın jaratıwda epizodlıq kórinislerdi súwretlewde troplardan jiyi paydalanǵan. Dástanda bul joqarıda kórsetilgen

21

obrazlardıń jaratılıwı, portretlerdi ashıp beriwde jırawdıń individuallıq qollanıw ózgesheligin kórsetip beredi. Bul obrazlardı jaratıwda troplardıń roli áhmiyetli.

2.1. Qaharmanlar obrazın jaratıwda hám basqada hár qıylı syujetlerge

baylanıslı troplardıń qollanılıwı.

Qaraqalpaq xalqı uzaq waqıtlar dawamında turmıstıń hár qıylı tarawlarınan iri dástanlardı dóretken. Solardıń biri sociallıq turmıs máselelerin sóz etetuǵın dástanlar bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq folkloristleri dástanlardı úshke bólip qaraydı. Qaharmanlıq, liroepikalıq hám turmıslıq dástanlar dep, ajıratadı. Sonlıqtan

«Sháryar», «Shiyrin-Sheker», «Qanshayım», «Meńlıqal» «Zarlıq-Muńlıq» qusaǵan dástanlardı sociallıq turmıs máselelerin sóz etetuǵın dástanlar dep júritemiz. Bul turmıslıq dástanlar haqqında kóplegen ilimpazlardıń ilimiy miynetleri, maqalaları járiyalandı 1.

«Sháryar» dástanı syujetlik qurılısı, kompoziciyası, til qurılısı, kórkem súwretlew quralları jaǵınan qaraqalpaq dástanlarınıń ishindegi troplarǵa bay dástan. Sháryardıń atqarılıwınıń eń iri úlgilerin bergen Nurabula jıraw mektebine kiretuǵın, Nurabullanıń shákirti Qulamet jıraw, Nurabulanıń balası Esemurat jıraw, Óteniyaz jırawlar ekenin aytıw kerek.

Óteniyaz jıraw «Sháryar» dı Erpolat jırawdan, Erpolat jıraw Ábdirasúwli jırawdan,

Ábdirasúwli jıraw Nurabulanıń eń birinshi shákirtlerinen esaplanǵan. Solay etip, «Sháryar» dástanınıń qolda bar variantlarınıń hámmesi Nurabula jıraw úlgisi tiykarında kelip jetken.

«Sháryar» dástanındaǵı obrazlar basqa da qaraqalpaq dástanlarındaǵı obrazlar sıyaqlı kúshli giperbolizaciya, teńewler, metaforalar, litotalar, metonimiyalar ásirese epitetler tiykarında sheber dóretilgen. Olarda erteklik penen haqıyqatlıq sheber ushlasqan. Dástandaǵı dóretilgen obrazlar onıń ideyalıq baǵıtı hám kórkemlik ózgesheligi menen tıǵız baylanısıp keledi.

«Sháryar» dástanınıń syujetlik qurılısı onıń kórkemlik ózgesheligine ayrıqsha tús beredi. Dástannıń mazmunında kóp ǵana tradiciyalıq motivlerdi gezlestiremiz. Mısalı, perzentcizlik, kúndeslerdiń tartısı, mástan kempirdiń háreketleri, unamlı qaharmannıń qıyın-qıstaw islerge jolıǵıwı hám onı sheshiwi, e ń

1Қ.Айымбетов. Халық даналығы. «Қарақалпақстан» баспасы, 1968, 117-бет.

И.Т.Сағыйтов. «Шәрьяр» дәстаны ҳаққында, «Совет Каракалпакстан» газетасы, 5-ноябрь, 1959.

Қ.Мақсетов. «Шәрьяр» дәстанының тили ҳаққында», Вестник Каракалпакского филиала АНУз ССР,

1960.

22

aqırında dushpandı jeńiw menen qaharmannıń baxıtqa erisiwi, aqıllı wázir, qayırqom shopan,

ǵamxor qarındası, karamat islerdi kórsetetuǵın at ózleriniń tiplik súwretleniw ornın tapqan. Dástanda qızdıń súwretin beriw qaysı qaraqalpaq dástanı bolmasın, belgili dárejede orın

alǵan. Onıń xalıq teńewleri menen kózin, qasın, murnın, belin, boyın, jasın beriw tradiciyalıq formaǵa aynalǵan. Qızdıń portretin beriw «Sháryar» da hár qıylı formalarda isletiledi. Mısalı, Qulamet jıraw «jawırınları qaqpaqtay, shashbawları toqpaqtay, aq tósine qarasań, qarda totı júrgen soqpaqtay, basarına eringen, ór tekedey kerilgen, qarday eti, qanday beti, adamzattı

órtegen, qılıǵı menen xızmeti… Appaq dodaq, shashbawları shashaq, moynı tolı monshaq, uzın boylı keń qushaq, on tórtten tuwǵan ayday», -dese Óteniyaz jıraw «qaraǵay barmaq, jez tırnaq, dálpi kónli kóz oynaq, appaq, yupqa dodaq» dep keltiredi.

«Sháryar» dástanında qara sóz benen qosıqtıń eń jaqsı úlgilerin kóriwge boladı. Onda tolıp atırǵan súwretlewler, kórkem tákirarlawlar, teńewler, epitetler, giperbolalar, metaforalar, metonimiyalar, litotalar h.t.basqa súwretlewlerdiń hár qıylı túrleri bar. Álbette, olar hár qıylı jırawda hár qıylı beriliwi múmkin. Olardıń hámmesinde de qaraqalpaq xalıq tiliniń baylıǵı, kórkemligi, ráń-báreńligi kórinip turadı

Sonday-aq «Sháryar» dástanı ótken bir dáwirde xalıqtıń sociallıq turmıs máselelerin sóz etedi. Onıń qurılısı, ondaǵı tradiciyalıq motivler qaraqalpaq dástanlarına tán ulıwmalıq belgilerge hám individuallıq ózgesheliklerge iye. Dástannıń ideyalıq mazmunı, obrazları hám kórkemlik ózgesheligi, onıń tereń xalıqlıq dóretpe ekenliginen dárek beredi.

Dástannıń kórkem ózgeshelikleri ondaǵı obrazlardıń jaratılıwında kórinedi. Turmıslıq dástanlar ishinde «Sháryar» dástanı kórkem súwretlew qurallarına oǵada bay. Ásirese giperbolalıq, epitetlik súwretlewler basım orındı iyeleydi.

«Sháryar» dástanında bas qaharman obrazın jaratıwda, sonday-aq Sháryar óz ashıǵın basqa jurtqa izlep ketiwi, onıń dáwler, maqluqlar menen ushırasıwı, aytısıwı Sháryardıń egizi

Ánjim egizin izlep ketiwi, onıń dáwler maqluqlar menen gúresiwi, sonday-aq dástanda epizodlıq kórinislerdi súwretleytuǵın troplar, olarda dáwler, maqluqlardıń Sharyar menen aytısıwlarında obraz jaratıwda kórkem súwretlew qurallarınıń epitetlik, giperbolalıq súwretlewleri kóp ushırasadı.

23

Turmıslıq dástanlarda sonay-aq bas qaharmanlardıń tuwılıwı, er jetiwi basqalardan

ózgeshe, olardı hasılzada etip, shıyraylı, kelbeti kelisken qılıp, aqıllılıǵın basqalardan zore tip kórsetedi.

Turmıslıq dástanlardıń ishinde «Sháryar» (Óteniyaz jıraw variantı) dástanında, onda e giz bir bala menen qızdıń tuwılıw motivleri, olardıń bir sebepler menen basqa jurtta er jetiwi h.t.basqa motivleri, birdey syujetlik kórinisi tek qaraqalpaq xalqınıń versiyalarında emes, al bunday syujetlik kórinisler barlıq dúnya ádebiyatında ushırasadı. Mısalı, rus klassigi A.S.Pushkinniń «Saltan patcha haqqında ertegi», «Mıń bir tún» erteginde, «Igor haqqında jır», «Áyyemgi grek miflerin» de bunday syujetlik kórinisler súwretlenedi.

«Sháryar» dástanında Sháryardıń ákesi Sasuwar balasın shaqırıp alıp, mallarımız azayıp joq bolıp baratır, sol mallardıń basına óziń bar dep, bul jerde Sasuwar balasın kórkem súwretlew menen maqtaydı.

- Qarańǵıda qaraǵım, Qarmar

qolımda shıraǵım,Asqar

tawım aybatım Belgenemniń mádeti, Dizgenemniń quwatı, Aldımda júrse aybatım, Keynimde júrse quwatım,

Hám quyrıǵım qanatım,Sal

qulaǵıń gáp tıńla,

Sharyarday perzentim…

Bul qatarlar Sasuardıń balası Sharyarǵa bergen obrazı. Bul Sharyarǵa bergen obrazda

«Qarmar qolım shıraǵım» degende jıraw kómekshi qolım dep almay, qarmar qolım dep balasın qarmar qolǵa megzetip metaforalıq kórkem súwretlew quralları menen sheberlik kórsetken. Al «Asqar tawım aybatım» degen qatarında jıraw Sharyardı asqar tawǵa megzetipmetaforalıq súwretlew quralı menen kórsetken. Sonday-aq bul qatarlarda «Sal qulaǵıń gáp tıńla» degen qatarda jıraw qulaǵıńdı maǵan qarat degen mániste «Sal qulaǵıń» dep metonimiyalıq súwretlewler menen sheberlep, kórkemlep jırlaǵan. Jıraw bul qatarlarda izbe-iz metaforalardı sheber qollanǵanın kórip turmız. Mısalı, «Hám quyrıǵım, qanatım» dep bul jerde quyrıǵım mánisi izimde qalǵan zuryadım degen, al qanatım bolsajárdemshim degen mánisti berip, balasın quyrıq

24

penenqanatqa megzetip metaforalıq súwretlew menen jırlaǵan. Sonday-aq dástandı Sharyar jılqı baǵıp kelip anasınıń aldına keledi. Bul jerde anası Sharyarǵa qapa bolıp kelgenligin kórip, axwalın sorap turǵan jerin jıraw sheber kórkem súwretlewler menen, anasınıń balasına janın ajıǵan obrazın jırlaydı:

-Qayǵıy bilen basqa salǵan ǵúlpetim,Bul miynetten azat etkey qúdiretim, Aqsha

yúziń zapıranday sarǵayıp, Neler

dárkar bolıp keldi perzentim.

Jaslarda máwjirgen tawda bulaǵım,

Seń seń meniń gáwharımsań qaraǵım,Aqsha

júziń zapıranday sarǵayıp,

Neler dárkar bolıp keldi shıraǵım?

Ashılǵay ma on gúlińnen bir gúliń, Saǵan kelgen maǵan kelgey shum ólim,Aqsha

júziń zapıranday sarǵayıp, Neler dárkar bolıp keldi qulınım.

Buwǵan bellerińe tilla qamarım,

Tilegende dush qılǵayma qudayım,

Aqsha júziń zapıranday sarǵayıp,

Neler dárkar bolıp keldi shıraǵım. (57-58 b)

Bul qatarlarda jıraw anasınıń balası Shariyaǵa janı ashıǵan obrazın izbe-iz kórkem súwretlew quralları menen obraz jaratqan. Bul jerde «Aqsha ywziń zapıranday sarǵayıp» degen qatarında epitet penen teńewdi izbe-iz qollanǵan, sonday-aq «Jazlarda máwjirgen tawda bulaǵım» degen qatarında balasın máwjiregen tawdaǵı bulaqqa megzetip turıptı, -bul kórkem-súwretlew quralınıń metaforalıq túrine kiredi. Sondayaq ekinshi qatarında da

«gáwharımsań qaraǵım» dep balasın gáwharǵa tegzetedi, bul qatarında da jıraw metaforalıq kórkem súwretlew quralınan paydalanǵan. Bul qatarlarda súwretlew quralınıń epitetlik túrinde ushırasadı, Mısalı, «Saǵan kelgen, maǵan kelgey shum ólim» degen qatarında ólimniń qanday ekenligin ólimge shum degen

25

attı berip oǵan obraz bergen, bul shum ólim súwretlew qurallarınıń epitetlik túrine kiredi. Dástanda Sharyar anasına sırın aytıp ákesinen astına bir at beriwin soranadı. Bul jerde

jıraw attı ápiwayı haywan etip emes, al obrazlı etip kórkem súwretlew sheberligi menen kórsetedi:

-Seni kórip qawsıraman qolımdı, Rawa kórmeysn mańa ólimdi, Sal qulaǵıń esit meniń sózimdi,Aytayın sizlerge kelgen jónimdi:

Munnan endi bar;-dedi,

Atlar bersin bizlerge,

Atlar berse bizlerge,

Ayaq bawı ǵubbalı,

Gubbanıń túbi shashaqlı,

Shashaǵı tolı monshaqlı,

Qushlar bersin bizlerge,

Ata janım.

Miyirmanım,

Keshiktirmey (58-bet)

Tez bersin, -dep sóyledi.

Jıraw bul qatarlarda Sharyardıń minetuǵın atın iz-iz qatara qospa epitetlik súwretlewler menen sheberlep attıń kelbetin kórsetken. Bul astı sızılǵan qatarlar kórkem-súwretlew quralınıń epitetlik túrine kiredi.

Dástanda Sháryardıń enesi Aqdáwlet Sasuwar eriniń aldına barıp balasınıń astına at beriwdi soranǵan jerin jıraw obrazlı etip kórsetedi:

- Seni kórip qawsıraman qolımdı, Rawa kórmeyseń maǵan ólimdi, Sal qulaǵıń eshit meniń sózimdi,Aytayın sizlerge kelgen jónimdi.

26

Qarańǵıda qaraǵıń, Qarmar

qolıń shıraǵıń,Asqar tawıń,

aybatıń,

At bersin dep jiberdi,

Sharyarday perzentiń,

Ayaq bawı ǵubbalı: ……

Bul qatarlarda metonimiya, metafora, epitetlik kórkem-súwretlew túrleri izbe-iz berilgen. Biz bul asıtı sızılǵan qatarlardı talqılap otırmaymız, sebebi joqarıdaǵı basqa obrazlarda birdey berilgeni ushın atlap ótemiz.

Dástanda Sharyardıń ákesi Sasuwar balasına at bermeytuǵının háyeli Aqdáwletke qırsıǵıp «Meniń onday balam joq» -dep juwabın beredi, bul jerde Aqdáwlettiń qattı ashıwı kelip erin ǵarǵaydı: -

- Atadan ul tuwar deppeń qıyalsız, Jıyǵan malǵa bolur deppeń zıyansız,At tilese Sharyarǵa bermeyseń,

Qartayıpsań naymıt ólgir iymansız –dedi. (59-bet)

Bul qatarlarda jıraw ǵarǵıstıń túrin iymansız dep ájiwayı súwretlemey

«Naymıt ólgir iymansız» dep ǵarǵıstıń túrin ótkirlew qılıp kórsetip kórkemsúwretlew qurallarınıń epitetlik túrin sheber qollanǵan.

Dástanda Sharyar ákesiniń at bermegenine, onday ulım joq degenine ashıwı kelip elden bas alıp ketiwge atlanadı hám enesinen ruqsat sorap, pátiya beriwin soranadı. Bul jerde jıraw enesiniń balasına diniy sózler menen bergen pátiyasın epitetler menen kórkemleydi:

«Jorıtqanda jolın bolsın, joldasıń Qızır bolsın, qırıq shilten ǵayıp erenler jılawıńda júrsin, dushpannıń qolıńda bardı shul qanjar, móqmin bolǵan bir quda dep zar jılar, áwel, quda, qaldı pirge tapsırdım, kóriskenshe kúnlerler yaxshı, jolıń bolsın, bar keteber alliyar» -dep ruqsat beredi. (60-bet)

Bul qara sózler menen berilgen qatarlarda jıraw sonday etip izbe-iz epitetlerdi sheber dóretken. Mısalı, «qırıq shilten ǵayıp erenler» -bul ǵayıp degen «joq bolǵan» degen mánisti, al erenler –«pirler, káramatlı adamlar» degen mánisti bildiredi. (222-b) Bul jerde epitetlik kórkem súwretlew sheberligi obrazlı etip qollanǵan. Soń izbe-iz «shul qanjar»,

27

«bur quda», «zar jılar» epitetlerinde sheber dóretken. Sonday-aq jıraw «Sharyar» dıń pátiya alıp bolıp kónli buzılǵanın kórkem súwretlewdiń giperbolalıq boyawlar menen kórsetken. Mısalı, «Áne Sharyar enesinen juwap aldı, kózde yashı kól bolıp, jaǵaları sel bolıp, kóńli buzılıp, baǵrı e zilip, kósheni aralap jóney berdi» (60 b). Bul qatarlarda kózdiń jası qansha jılasada kól bolmaydı, jaǵaları sel bolmaydı, -bul tek obrazlı etip kórkem súwretlew qurallarınıń giperbolalıq usıllarınan keń paydalanıp asıra úlkeytip kórsetken.

Bunnan basqa da hár túrli obrazda jıraw Sharyardıń qıynalıp, bawırı ezilgenin teńewler menen onıń portretin ashıp bergen. Mısalı, Sharyar ákesiniń sózine qattı qapa bolıp, elden shıǵıp baratırıp tuwısqan sińlisi Ánjimge, onıń menen xoshlasıp, dártin aytıp beredi:

-Sasuwarday atamnan, At tiledim bermedi, Qus tiledim bermedi, Iyt tiledim bermedi, Qul tiledim bermedi,

Juwındı ishken iyt shelli,

Atam meni kórmedi, Aytıptı endi bir sózdi, Atası joq belgisiz,

Enesi joq qostarsız,

Atı xalıqqa belgisiz,

Sharyarday ulım joq,

Ánjim atlı qızım joq (61-bet)

Mine, bul qatarlarda jıraw Sharyardıń Ánjimge jılap, qapa bolǵanın «Juwındı ishken iyt shelli, atam meni kórmedi» degen zor teńewler menen Sharyardıń ezilgen portretin ashıp bergen. Qaharmannıń ákesine qapa bolıp nalınǵan ayanıshlı, kónli buzılǵan portretler «Edige» dástanında da kóriwge boladı. «Edige» dástanında Edige saqlaǵan ákesi Toqtamısxanǵa

ókpelep eldi taslap ketkende jırawlar usınday ayanıshlı portretlerdi kórkem súwretlew quralları menen ashıp beredi.

Dástanda Sharyar Anjim menen diydarlasıp, elden shıǵıp, qara qasqa tulpar atın minip, ashıǵın izlewge soń Sulayman taǵına ketpekshi bolǵan jerinde jıraw Sharyar

28

menen Anjimniń xoshlasıw motivlerinde kórkem súwretlew qurallarınıń epitetlik súwretlewin sheber qollanǵan:

-Qarańǵıda qaraǵım, Karmar qolım shıraǵım, Asqar tawım aybatım, Belgenemniń mádeti, Dizgenemniń quwatı, Hám qanatım, quyrıǵım,Uzaqta bolsa sorarım, Jaqında bolsa bararım, Barsam kelsem bazarım, Joqtı sennenazarım,

Sal qulaǵıń gáp tıń tıńla,Ánjim atlı nasharım.

Toǵay tolǵan qoyımdı Ash bórige tapsırdım Óris tolǵan malımdı, Ash jolbarısqa tapsırdım.Ataw tolǵan jılqımdı Jılqımanǵa tapsırdım, Igri moyın túyemdi, Kárwanımma tapsırdım. Ǵáziynede pulımdı, Dawletime tapsırdım, Alla, alla, alla aytqan,

Alla yadın kóp aytqan,

Ayrı saqal atamdı, Bir qudaǵa tapsırdım.

Ayalı qoldan may bergen, Tar qursaqtan jay bergen, Qan ayırıp sút bergen, Tún uyqıdan oyanǵan,

Muzlı besik tayanǵan….. (72-bet)

29

Mine, bul qatarlarda jıraw kórkem súwretlew quralların sheber qollanǵan. Mısalı

«asqar tawım aybatım» -bul kórkem súwretlewdiń metaforalıq túrine kiredi, sebebi Ánjimdi Sharyar asqar tawǵa megzetip tur. «Qarmar qolım shıraǵım» bul da metaforalıq súwretlewge kiredi. Al «sal qulaǵıń» sózleri metonimiyalıq súwretlew, bul jerde tıńla degen mánisti berip tur, qulaǵıńdı bir nársege sal degen emes. Bunnan basqa jıraw izbe-iz kórkem súwretlew qurallarınıń epitetlik túrin kóp qollanǵan. Mısalı, «ash bórige» tapsırdım. Bunday epitetler rus poetikasında «serıy volk» dep qollanıladı. Troplar boyınsha ilimiy miynet islegen rus ilimpazı B.V.Tomashevskiydiń teoriyası boyısha –bul jerde qasqırdıń qarnı ash ekenin bildirmeydi, barlıq qaskırlardı da, toq qasqırlardı da hámmesin «ash qasqır» dep qollanadı. Bunday sózler poetikalıq termin esaplanadı. Eger jıraw qasqırdıń anıq túrin ayca, mısalı aq qasqır yaki qızıl qasqır dese, onda epitet bolmay qaladı. Bul jerde «ash» sózi menen qasqırdıń xarakterin berip tur1. Solay eken «ash qasqır», «ash jolbarıs» bular kórkem súwretlew qurallarınıń epitetlik túrine kirgizemiz. Bunnan basqa da bul qatarlarda «igri moyın túyemdi» epiteti qollanǵan, igri moyın sózi menen túyeniń úlkenligin, iyretilgen moynı arqalı túyege obraz jaratıp tur. Bulardan basqa da jıraw «ayrı saqalar atamdı», «muzlı besik tayanǵan» epitetlerin sheber, mol qollanǵan. Bul Sharyardıń Ánjim menen xoshlasıw motivinde epitetlerdi jiyi qollanǵanı jırawdıń individuallıq ózgesheligine, sheberligine, sawatlılıǵına baylanıslı.

Sonday-aq jıraw kórkem súwretlew qurallarınıń epitetlik súwretlewin qollanǵanda tek qosıq qatarlarında emes, al kara sóz benen bayanlaǵan jerlerinde de epitetlerdi mol qollanǵan. Mısalı:

Sharyar Ánjimge qarap: - Jeti aydan kelsem kelgenim, jeti aydan kelmesem, paymanamnıń tolǵanı, Sulaymannıń jurtında súyegimniń qalǵanı, jeti ayda kelmesem, dúnyamaldı tárk etip, qara shashıńdı bórik etip, temirden hasa qolǵa alıp, temirden gewishin kiyip, qálender sipette bolıp, súygenimdi izlep bar, -dep sózin ada qıldı Sharyar. Sharyar endi sulaymannıń tilsimine táńirge táwekel etip, jolǵa rawana boldı. Áne atınıń beline mindi, beline sadaǵın ildi. Ismi aǵzam duwanı kókiregine yad etip, kúni-túnin bir etip, uyqıǵa kózin

úyretip keshte jatpay, kúndiz tınbay, jolǵa rawana boldı. (72-bet)

Mine bul jurawdıń bayanlaǵan qara sózindegi epitetlerdi talqılaymız. Mısalı,

«Qara shashıń» degen sózdi epitet dep aldıq. Sebebi «qara shash» bulda túrkiy xalıqlar

1 Б.В.Томашевский. Стилистика.Ленинград, 1983, стр 196-197.

30