MD hám PQJ / Turmıslıq dástanlarda troplardıń qollanılıwı

Qaraqalpaq jırawları «Sháryar» dástanınıń tákirarlanbaytuǵın túp nusqaları sulıw versiyasın dóretken.

«Sháryar» dástanınıń tiykarǵı mazmunı qáliplesiwine, kórkemlik ózgesheliginiń jasalıwında XIX ásirde ótken ataqlı jıraw Nurabıllanıń xızmeti ayrıqsha bolsa kerek.

«Sháryar» dástanınıń waqıya orta ásir dáwirine tuwra keledi. Bul dástannıń tiykarǵı ózegin quraǵan menen onda júdá erte zamanlar menen baylanısıp ketken periler, qullar, duwa, adamlardıń tas bolıwı, tiriliwi, taǵı basqa tolıp atırǵan tábiyattan tıs waqıyalardıń súwretleniwi orın alǵan. Bular dástannıń uzaq dáwirlik waqıya baylanısların óz ishine alatuǵının kórsetip turadı.

«Sháryar» dástanınıń qısqasha mazmunı tómendegishe: Shahiydarap degen patchanıń 9 hayalı da tuwmay perzenciz bolıp, perzent daǵınan taxtın taslap ketip baratırǵanda jolda tún ishinde jaylarında sharq iyirip atırǵan úsh qızdı kóredi. Ol qızlardıń birewi «patcha meni alsa, bir pillanıń jipeginen láshkerlerine shatır islep berer edim» dese, e kinshisi: «meni patcha alsa, bir arpanıń dánesinen láshkerlerine azıq awqat islep berer edim» deydi. Úshinshisi:

«patcha meni alsa, bir ul menen bir qız tuwıp berer edim» edim. Bunı esitken patcha taxtına qaytıp kelip, Toman wázir degen wázirin qızlardı ayttırıwǵa jiberedi. Toman qızlardıń ákeleri menen kelisip, qızlardı patcha sarayına alıp keledi. Xan kelip qızlardıń wádelerin soraydı. Ekewiniń wádesi push bolıp, saraydan quwıladı. Úshinshisi qız-Gúlshara óziniń wádesinde turadı. Ayı-kúni tolıp Gúlshara tuwmaǵa meyil boladı. Xan shikárǵa ketedi. 9 xanım jamanlıq etip, mástan mamanıń járdemi menen onıń tuwǵan bir ul menen bir qızın hawızǵa taslatıp, esinen tanǵan Gúlsharanıń qoynına «tuwǵanıń pıshıq penen kúshik» dep salıp qoyadı. 9 xanımnan para alǵan duwaxan menen palshılar da ótirik sóyleydi. Qáhárlengen patcha Gúlsharanı zindanǵa taslatadı. Hawızǵa taslanǵan bayaǵı balalardı toǵız xanımnıń shorısınıń birewi kóredi. Ol hayallarǵa bul tuwralı aytıp baradı. Hayallar bunı ólgenshe urıp, aytpayman degen wádesin alıp, mástan kempirdiń oylasıǵı menen uyıradı Qodar qul arqalı balalardı

óltiriwge buyıradı. Qodar qul tawǵa barsa taw sóylep, suwǵa barsa suw sóylep, shólge barsa shól sóylep, balalardı qorıqqanınan jol dárbentine tiri taslap kóyleklerin aq qanınan boyap,

ótirikten balalardı óltirdim dep baradı. Tawda qalıp kiyik e mizgen balalardı jáne bul jurttıń xanı Shasıwardıń Qaraman degen qulı tawıp aladı. Shasıwar da perzentiz edi. Qaramannıń qolınan balalardı tartıp alǵanday aladı. Shasıwardıń hayalı Aqdáwlet tuwmasada tuwǵanday balalardıń anası boladı. Qızdıń atın Ánjim, uldıń

11

atın Sháryar dep bir diywana qoyadı. Balalar mektep te oqıydı, erjetedi. Sháryar baǵ dóretedi. Baǵdıń hawazası kóp jerge e sitiledi. Darapshanıń hayalları toǵız xanım da Sháryardıń xabarın esitip tiri ekeninen qorqıp, mamaǵa kóp dúnya berip, Sháryardı óltirip keliwge jiberedi. Mástan mama kóp háleklenip, Sháryardıń baǵına kirip, hár qıylı tásiller menen Sháryardı Búlbilgóyanıń jurtına jiberedi.Sháryar Búlbilgóyadan jeńilip tas bolıp qaladı.

Ánjim atasınan ruqsat alıp, Sháryardı izleydi. Jahangerdiń kómegi menen Búlbilǵoynı jeńip aǵasın bosatadı. Búlbilgóya qalası menen Sháryardıń baǵına keledi. Darapsha menen Sháryardıń arasında qatnas baslanıp Jahangerdiń kómegi menen Sháryar atasın tanıydı, anasın zindandan qutqaradı. Zindanda anası jaqsılıq etken shopanǵa Ánjimdi beredi. Toǵız xanım, mástan kempir ólim jazasına tartıladı. Dástan usılayınsha tamam boladı.

Dástannıń hár bir variantında úlken ayırmashılıqlardı kóriwge boladı. Mısalı, dástannıń baslanıwı Óteniyaz jıraw variantında «O Áreptiń xalqında, Emen degen jurtında» delinse

Qulamet jırawda «Kóp noǵaydıń ishinde Ullı noǵay jurtında» dep keltiriledi. Eki varianta da waqıyanıń uzınlı-qısqalı súwretleniwinde, geypara mazmun ózgesheliklerinde ayırmashılıqlar sezilip turadı. Qulamet jırawdıń variantında baylardıń qızları Shahiydarap patchanıń «Zúryacız taxt ol jılan, taxtı qurısın neteyin, malı qurısın qayteyin» dep kelip baratırǵan xabarın esitedi. Al Óteniyaz jıraw variantında qızlar bunnan xabarsız-aq eń ullısı «Sińlilerim, mında keliń, gápime qulaq salıń, kewlimde bir isim bar» dep sózin «atam ıqtiyarımdı berse, qálegeninshe tiy dese, Shahiydarap meni alsa, sáwgilik yarı qılsa» dew menen baslanadı. Qulamet jıraw variantında baylardıń atları Álibay, Dánibay, Sarıbay, Shasıwar, delinse

Óteniyaz jıraw Aǵımbay, Dánebay, Názimbay, Sasıwar dep jırlaydı. Qulamet jıraw Toman wázirdiń háwlisi dese, Óteniyaz Toman wázirdiń qalası dep sóz etedi. Qulamet jırawdıń jırlawı boyınsha Sasıwar Shahiydaraptıń soramınan basqa eldegi patcha, al Óteniyaz jıraw Sasıwardı Shahiydaraptıń qarawındaǵı bay adam etip kórsetedi hám Shahiydarap Sasıwardıń bergen toyına keledi. Qaraman Óteniyaz jıraw variantında Sasıwardıń sawdageri bolıp xızmet atqaradı. Al Qulamet jıraw Qaramandı Sárkarda, batır palwan dep kórsetiw menen dárbent jolǵa kelip, kómir ákeletuǵın xızmetkeri etip jırlaydı. «Sháryar» dástanınıń Jumabay jıraw variantı da úlken qızıǵıwshılıq tuwdıradı. Jumabay 1929-jılı tuwılǵan. Esemurat jırawdıń shákirti, onnan «Sháryar» dástanı 1959-jılı jazılıp alındı. Jumabay jıraw variantınıń ózgesheligi bárinen de burın dástannıń burınǵı ustazlarǵa qaraǵanda (Mısalı,

12

Esemurat, Óteniyaz, t.b.) qanday dárejede ózgeris bolıwı menen sıpatlanadı. Sonlıqtan onıń variantında geypara epizodlardıń házirgi dáwirge biyimlirek alınǵanın az da bolsa seziwge boladı. Mısalı, burınǵı jırawlar «Darapsha patchanıń qırıq qulı bar edi» dese, Jumabay «pachanıń qırıq jigiti bar edi, qırqı hám boydaq edi» deydi. Basqa jırawlarda tawda náreste halında jatqan Ánjim menen Sháryar kún bolıp kórinedi. Al Jumabay jıraw «Eki bala ot yańlı kórinedi» deydi t.b. Dástannıń Ábdireyim jıraw variantı 1939-jılı jazıp alınǵan. Onıń kólemi mashinka jazıwında 95 bet Ábdireyim jıraw variantınıń dáslepki jaǵı Esemurat, Qulamet,

Óteniyaz variantları menen uqsas, biraq Sháryardıń qarındası Ánjimniń kómegi menen Búlbilgóyanı jeńip kelgennen keyingi epizodlardıń kóbisi túsip qalıp, kútá qısqa berilgen.

«Sháryar» dástanınıń syujeti hár qıylı formada belginiń tolıqlıǵı, hár jırawdıń jeke ayırmashılıǵınıń barlıgı dástannıń Esemurat, Óteniyaz, Qulamet, Qıyas jıraw variantlarında ayrıqsha bayqaladı. Bul variantlar shın mánisinde xalıq bolıw menen barlıq jaǵınan jetilisken dástannıń bahalı úlgileri ekenin aytıw kerek.

«Sháryar» dástanınıń syujeti hár qıylı formada belgili bir milliy versiyalıq jobada A.S.Pushkinniń Shıǵıs xalıqlarınıń ertekler tiykarında jazǵan, «Patcha Saltan haqqında e rtek» shıǵarması, qazaqlardıń «Muńlı-Zarlıq» dástanı, túrklerdiń

«Dilrukesh», osetinlerdiń «Mıs minardaǵı tulǵası jez qız» ertekleri menen sabaqlas ekenligi aytıw kerek. Bulardıń syujet baylanısınıń jaqınlıgın qaraqalpaqlardıń

«Sháryar» dástanı arqalı boldı ma yamasa kerisinshe boldı ma, bunı anıqlaw qıyın. Degen menen bul dóretpelerdiń syujetleriniń jaqınlıǵı hayran qalarlıq fakt.

A.S.Pushkin erteginiń bası qaraqalpaqsha Sháryardıń baslanıwına uqsas mınaday etip beriledi.

Pryali pozdno vecherom.

Tri devicı pod oknom.

«Kabı ya bıla carica Govorit odno devica» To na ves kreshennıy mir Prigotivila b v pir,

- “Kabı ya bıla carica, - Govorit eѐ sestrica. – To na ves bı mir odna Natkala ya polotna”

13

- “Kabı ya bıla carica, - Tretya molvila sestrica, - Ya b dlya batyushki carya Rodila bogatırya”!

Pushkin ertegi boyınsha patcha Saltan úsh qızǵa da úylenedi. Kishi hayalı ul tuwadı, patchanıń ózi urısqa ketip qalǵan boladı. Úlken hayalları patchashaǵa kishi hayalıń «qurbaqa» tıshqan ba, áytewir haywanǵa qusaǵan báleni tuwǵanın xabarlaydı. Pacha hayalın balaları menen bochkaǵa salıp teńizge taslatadı. Olar Aman-esen shıǵıp, teńizdiń bir atawında jasay beredi. Bala teńizde quw bolıp júrgen qızǵa jaqsılıq etip bir qalaǵa kelip, knyaz bolıp Gvidon degen at aladı. Gvidonnıń ústinen ótken kárwanlar, onıń sálemin Saltan patchaǵa aytıp baradı. Gvidon aq kuw bolıp kóringen bayaǵı qızdıń járdemi menen shıbın bolıp barıp, Saltan patchanıń sarayındaǵı awhaldı bayqaydı. Saltan patchanıń Gvidonǵa baraman degenine qarsı turǵan hayallarınıń kózin shaǵadı. Gvidon aq quw bolıp júrgen kızga úylenedi ham onıń batır otız aǵası menen tanısadı. Olar Chernomor degen úlkeniń basshılıǵında Gvidonnıń qalasın qorǵaydı. Qayta-qayta Gvidonnıń sálemlemesinen keyin qatınların tıńlamay Saltan patcha

jamanlıq etken hayallardı kuwıp jiberedi.

Eki shıǵarmadagı dálil birligi, patchalardıń perzencizligi, bola tuwǵan hayaldıń muptala bolıwı, patchanıń basqa hayallarınıń buǵan sebepshi retinde kóriniwi, sońınan túsinisip, ata

hám balanıń qosılıwı gúnalılardıń jazaǵa tartılıwı

«Sháryar» da, Pushkin erteginde de birdey beriledi. Bul ulıwma syujetlik qubılıs eki

shıǵarmada da barlıq jaǵınan úlken ózgeshelikler menen bayan etilgen. Joqarıdaǵıday mazmundaǵı túrk ertegi «Dilrukesh» te de, osetin ertegi «Mıs minardaǵı tulǵası jez qız» da da qalay bolsa solay ushıratamız. Sonday-aq tap usı mazmundaǵı «Apalı-sińlili úsh qız» atlı

qazaq erteginde de kóriwge boladı.

«Sháryar» dástanınıń syujetlik qurılısında kóp ǵana basqa qaraqalpaq

dástanlarındaǵıday usaslıqlar bar. Sonday-aq «Sháryar» da qaraqalpaq xalıq erteklerinde jiyi ushırasıp otıratuǵın qıyalıy hádiyseler: balalardıń hayran qalarlıq tuwılıwı, olardıń kekilleriniń altınnan bolıwı, birewi kún, birewi ay bolıp kóriniwi, balalardıń suw astında ólmewi, mástan

14

qaraqalpaq jırawları tárepinen bir neshe júz jıllar dawamında jetilistirilgen shın mánisindegi xalıq poeziyasınıń úlgisi.

«Sháryar» dástanınıń ideyalıq mazmunı dástannıń dóregen dáwiri menen hám dástandı dóretiwshilerdiń atqarıwshılardıń dúnyaǵa kóz qarası menen tıǵız baylanısqan. Basqa qaraqalpaq dástanlarındaǵıday-aq «Sháryar» dástanında ádillik penen ádilsizliktiń qaramaqarsılıǵı, eń aqırında ádilliktiń adamgershiliktiń jeńip shıǵıwı dástannıń ideyalıq mazmunında tiykarǵı hám baslı orındı iyeleydi. Ádillik tárepi shıǵarmanıń bas qaharmanları – Sháryar,

Ánjim, Gulshara t.b. Olardıń toparlarınıń háreketi menen belgilenip, ádilsizlik tárepi toǵız xanım, mástan kempir, Búlbilgóya qusaǵan baslı qaharmanlardıń talabına qarsı kúshler menen súwretlenedi.

«Sháryar» dástanınıń personajların ádettegidey eki toparǵaunamlı hám unamsız obrazlar toparına bóliwge boladı. Dástanlarda da geypara qospalılıǵı boyınsha tańlandıratuǵın obrazlar boladı. Mısalı, buǵan Darapsha obrazın kórsetiwge boladı. Baslı unamlı obrazlar qatarına Gúlshara, Ánjim, Sháryar, Shasıwar, Aqdáwlet, Toman, wázir, shopan obrazların, unamsız obrazlar toparına toǵız xanım, mástan kempir, Qodar, mollalar, palshılar kiredi. Sonday-aq dástanda unamlı jobada Jahanger obrazı, unamsız jobada Búlbilgóya obrazların kórsetiwge boladı. Gúlshara óziniń qıyın táǵdirine qaramastan óz balalarına qosılıp, baxıtlı bolıw jolında múptala boladı. Ol óz tilegine, óz erine súttey aq, hadallıq penen háreket etetuǵın gúnasız jan. Onıń eń jaqsı tilek oyları naǵız adamgershilik qásiyetleri menen puwlanǵan. Sonlıqtan onıń obrazın qaraqalpaq folklorındaǵı eń jaqsı obrazlar qatarına qoyıwǵa boladı.

Sonday-aq «Sháryar» dástanındaǵı Ánjim obrazı da ayrıqsha qızıǵıwshılıqtuwdıradı. Onıń obrazında aqıllılıq penen mártlik teńdey orın alǵan.

Sháryardıń tas bolıp qalǵan jerinen Búbilgóyanı jeńip qutqarıwı, jolda aq jılanmenen qara jılannıń urısına qatnasıwı buǵan dálil boladı. Ánjimdegi aqıllılıqaqosa batırlıǵı onıń obrazınıń kózge túser belgilerinen e saplanadı. Bul jaǵınanol Alpamıs, Qoblan, Arıslan qusaǵan batırlardıń qarındasların eske túsiredi. Ánjimobrazı úlken adamgershilik belgileri menen tolı. Sonıń menen birge Gúlshara obrazındahálsizlik táǵdirge qayıl bolıwshılıq ushırap otırsa, Ánjim obrazında er júreklilik,batırlıq, sheshiwshi túrde óz maqsetine jetiwge háreket etiwshilik jeterli orın alǵan. Dástannıń tiykarǵı obrazlarınıń birewi –Sháryar obrazı. Bul obrazda kóp ǵana turmıslıq hám miflik hádiyseler orın algan. Onıń Shahzada bolıwına qaramastan

15

miynet penen shuǵıllanıwı kewil awdararlıq nárse. Mısalı, ol Shasıwardıń balası bolıp júrgeninde jılqı baǵadı, baǵ egedi, kanal qazıwǵa qatnasadı, shólistanlardı gúlistanǵa aynaldıradı. Oqıp bilim aladı, bilimpaz boladı. Folklorda dóretilgen qaharmanlar qanshama hár tárepleme jetilisken bolıwına qaramastan geypara olqılıqlardan awlaq bolmaydı. Bul folklorlıq dóretpede qarama-qarsılıqlar dúziwde hám dóretpeni turmısqa jaqınlastırıwda

áhmiyetli mısal bolsa kerek. Mısalı. Sháryardıń mástan kempirdiń aytqanına erip, Búlbilgóyaǵa barıp tas bolıwı usınday. Sháryar obrazında diniy uǵımlardıń qosımtaları da kórinip turadı. Mısalı: onı kóp qalalardı iyelewshi qılıp kórsetiwge umtılıw: «Ismi aǵzam» duwalarınan paydalanıp, qúdiret kórsetiwin bayanlaw buǵan dálil boladı.

Sháryar obrazı uslay qospalı bolıwı menen birge tiykarınan adamgershilikti, erjúreklilikti, miynet súyiwshilikti óz ishine alatuǵın obraz ekenligi bayqaladı.

«Sháryar» da shopan obrazı da ádewir kewil awdaradı. Ánjimniń Alpamıstı asıraǵanınday zindanǵa túsken Gúlsharanı bir shopan asıraydı. Oǵan Gúlshara óz qızın -

Ánjimdi beremen dep wáde etedi. Bul shopannıń shıǵısınıń kim ekenligi Qulamet jıraw variantında aytılmaydı. Al Óteniyaz jıraw variantında bul shopan Balxı-Badaxshannıń patchasınıń ulı boladı. Shopanlardıń shıǵısınıń patchanıń, tóreniń balası, dep baylanıstırıw usılı kóp ǵana dástanlarda, erteklerde ushırasıp otıradı. Bulay bolıwınıń sebebi, shopan waqıyanıń aqırında otıradı. Bulay bolıwınıń sebebi shopan waqıyanıń aqırında xan ya shahzada dárejesine kótergenlikten olardıń násilin aqlaw maqseti menen sol dáwirdiń kóz qarasınan aytılsa kerek.

Toǵız xanımnıń obrazları arqalı dástanda zulımlıq, ósekshil, mákkarlıqtıń eń jaman belgileri berilgen. Sonıń menen olardıń kúndeslik, bir-birewin kóre almawshılıq qásiyetleri anıǵıraq ashılıp beriledi. Xanımnıń Gúlsharaǵa onıń balalarına islegen jamanlıqları bunıń ayqın dálili boladı. Toǵız xanım dástandaǵı waqıyanıń bastan ayaq shiyelenisiwinde sheshiwshe háreket etetuǵın qara kúshler bolıp kórinedi.

Qaraqalpaq folklorında belgili orın iyeleytuǵın mástan kempir obrazı «Sháryar» dástanında da óz súwretleniwin tapqan. Onıń atı aytılıwdan-aq arqası qızǵan, eki birdey dizesi qulaǵınan ozǵan shandırı tastay, kózi máshtey, óz kóp jasaǵan, say súyegi bosaǵan, arqa moynı tırısqan, elatı menen urısqan, qızıl tilin tıymaǵan, kemenine sıymaǵan. Ol unamlı qaharmanlarǵa mudamı qas háreket etiw menen

16

shuǵıllanadı, zulımlıq, qas góyliktiń quralı sıpatında kórinedi. Mástan kempir obrazı dástanda yumor-satiralıq jobada keńnen ashıp beriledi.

«Sháryardıń» bası belgili «burınǵı ótken zamanda» sózleri menen baslanadı. Waqıt haqqında sóz bolǵanda basqa da dástanlardaǵıday «Sháryar» da «Áyne sáhár waqtında jolǵa ráwan boladı». «Aydan ay ótti, kúnnen kún ótti, kún múddetine jetti», «Aytıp awzın jumǵansha, esken samal tınǵansha» t.b. sózler ushırasadı. Dástanda jırawlar waqıyanıń bólinip baslanıwında jiyi tákirarlanıp otıratuǵın

«Lalı marjan sádepti, xızmette baǵrım kábaptı», sózlerin jiyi isletedi. Jol azabı, joldıń uzaqlıǵı «Sháryar»da úsh ayshılıq jolı bar; úsh ayshılıq shóli bar, «jol sebiri» «biyik-biyik qırlardan», «suwlar aqqan jıradan», «qarsaq júrmes qalıńnan, qayırılmay ótip baradı», «túlki júrmes túneyden, túnde ketip baradı» delinedi.

«Narday beli búgiledi, kózinen jası tógiledi» «Sháryar» da basqa da dástanlardaǵıday attıń jelisi dástúriy súwretlewler menen beriledi. «Jay tasınday jaynadı, ǵashırlatıp jániwar, ol suwlıǵın shaynadı», «Jilwa taslap oynaydı, jılısıp aqqan dáryaday»,

«Qara tawdıń basına, qustay sıńsıp qonadı». «Doynaǵınıń sestine qazandayın qara tas, tórt para bolıp ayırıladı» t.b.

1.2. Troplar haqqında teoriyalıq túsinik.

Xalıq awızeki kórkem dóretiwshiliginiń iri janrı – eposlar ideyalıq baǵıtı, kórkem estetikalıq qásiyetleri menen birge kórkemligide ayrıqsha bolıp esaplanadı. Xalıq dástanları syujetlik qurılısı, kompoziciyası, obrazları, til kórkemligi, súwretlew quralların qollanılıwı menen basqa folklorlıq shıǵarmalardan ayırılıp turadı.

Biziń pitkeriw qánigelik jumısımız «turmıslıq dástanlarda troplardıń qollanılıwı» degen tema bolǵanlıqtan, troplar haqqında azı-kem teoriyalıq anıqlamalardı keltirip ótemiz:

Trop (grekshe tropes-basqa bir nársege aylanıw mánisinde). Kópshilik kórkem shıǵarmada bir nárseni sáwlelendiriw ushın sózlerdiń óziniń túpkilikli mánisinde emes, al kópshilik maǵanada qollanıw. Ádebiyatta troptıń metafora, metonimiya, sinekdoxa, allegoriya, litota, simvol sıyaqlı bir neshe túrleri bar –dep kórsetilgen,

«Ádebiyattanıw atamalarınıń orıssha-qaraqalpaqsha túsindirme sózligi» nde1.

1 С.Ахметов, Ж.Есенов, Қ.Жәримбетов. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис, «Билим», 1994, 219-б.

17

Mine troplarǵa kórkem súwretlew qurallarınıń bir neshe túri kiredi eken, usı kórsetilgen barlıq kórkem súwretlewler menen biz qánigelik jumısımızda mısallar keltirip, olardıń obrazlılıgın, teoriyası boyınsha mánisin ashıp beriwge háreket ettik.

Sonday-aq troplar boyınsha hár ilimpazdıń birin-biri tolıqtırıp barǵanlıqtan biz ózbekshe

«Adabiѐchunoslik atamalarining izohli swzligi» ndagi troplar boyınsha anıqlamaların kórsetip

ótemiz:

Trop – (grekshe tronos –sózdiń ózgeriwi basqasha mánis alıwı) sózdiń tásirsheńligin asırıw maqsetinde sózdiń qosımsha mánide qollanıwdan ibart poetikalıq hám stilistikalıq qubılıslardıń ulıwma atı. Bunda bir predmet atın bildiriwshi sóz, sóz birikpesi basqa predmetti bildiriw ushın isletiledi. Yaǵnıy qosımsha mánini ańlatıp atırǵan sóz, óziniń kelip shıqqan mánisi menen uqsaslıq yaki mánisi jaqtan baylanıslı boladı. Troptıń metafora, metonimiya, sinexdoxa, allegoriya, (kinoya), epitet, litota, janlandırıw, perifraza h.t.basqa túrleri kórsetilgen1.

Mine, bul qaǵıydalar boyınsha troplar tek stilistikalıq emes al poetikalıq qubılısılardıń atı ekenin úyrendik, lekin troplar boyınsha tolıq poetikalıq anıqlamalardı rus ilimpazlarınan

úyrensek boladı. Mısalı, V.M.Jirmunskiydiń «Teoriya literaturı poetika stilistika», 1977; B.V.Tomashevskiy «Stilistika», 1983; A.N.Veselovskiy.

«Istoricheskaya poetika» 1989; Brokgauza i Efrona. –Enciklopedicheskiy slovar h.t.b. sonıń ishinde biz B.V.Tomashevskiydiń «trop»lar haqqında anıqlamalarınan awdarma islep úyrenip aldıq. Házir Tomoshevskiydiń troplar boyınsha anıqlamaların kórip shıǵamız:

Biz sózdiń jasalıwın sózlikten yaki sózliktiń ekvivalentlik mazmunın, neologizmlerdi sóz jasawshı mánisi til normasınan shıǵıp kete almaydı dep kóp waqıttan berli sózdiń mánisin stilistikalıq boyaw dep aytıp keldik. Bul tek ǵana bayıtıw usılı emes, bilimlendiriwde,

ózlestirilgen sózde bir nársege súyeniw sheklenbegen.

Taza sózlerdiń dóreliw mánisi tek morfologiyalıq ámeldiń járdeminde emes, tek biriktirilgen sózlerdiń de járdeminde emes, taza sózlerdiń dóreliwi yaki mánisi ele ózgeriw aldında2, -dep kórsetilgen anıqlamaların qısqasha awdardıq úyrenip aldıq.

1Ф.Салаев, Г.Қурбониѐзов. Адабиѐтшунослик атамалнинг изоҳли сўзлиги. Тошкент, «Янги аср авлоди»,

2010, 267-б.

2Б.В.Томошевский. Стилистика. Ленинград, «Изд.Л.унив», 1983, стр 187.

18

Troplardıń ishine kiretuǵın kórkem sóz quralınıń epitet túri boyınsha yaki troplar boyınsha poetikalıq jaqtan arnawlı monografiyalıq izertlew jumısları islenbegen. Biraq N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, I.Saǵıytov, Q.Maqsetov troplar boyınsha qısqasha ústirtin anıqlamalar islegen. Al poetikalıq jaqtan epitetler boyınsha tolıq anıqlamalardı rus, nemec ilimpazlarınan úyrensek boladı. Rus ilimpazlarınan B.M.Jirmunskiydiń «K voprosu ob epitete», B.V.Tomashevskiydiń «Epitet», A.N.Veselovskiydiń «Iz istorii epiteta», enciklopedicheskiy slovar «Brokgauza i Efrona», A.A.Potebnya, nemec ilimpazlarınan – E.Elstera, R.Meyera h.t.b. Usılardıń ishinen biz B.V.Tomashevskiydiń epitetler boyınsha poetikalıq jaqtan qısqasha anıqlama awdaramız:

- Stilistikalıq kóz qarastan, anıqlawıshtıń barlıǵı epitet bola bermeydi.

Ápiwayı epitet logikalıq anıqlawıshtan jasaladı. Logikalıq anıqlawıshtı túsiniw ushın, mazmun hám kólemdi biliw kerek. Hár bir túsinik óziniń kólemine mazmunına iye boladı. Barlıq zat, predmet, reallıq hám qıyalıy nárseler, ulıwma túsiniktiń barlıǵı kólem túsinigi dep ataladı. Mısalı, Tomashevskiy mısalında,

«Serıy volk» mısalın talqılaǵan. Biz bul mısaldıń «ash qasqır» ekvivalentin talqılaymız. «Ash qasqır» bul epitet boladı. Al «ash» sózi eger «ash eshek», «ash mal» degen sózlerde bunday jaǵdayda bular epitet bolmaydı. Bul jerde tek maldıń, eshektiń ash ekenin bildirip turadı. Al

«ash qasqır» sózi kórkem shıǵarmalarda ushırassa, onda ol qasqırdıń ash ekenin bildirmeydi, onı jawız, jırtqısh, shaqqan, ataman ekenin bildiredi. «Ash qasqır» -bul poetikalıq termin1. Sebebi poetikada semiz qasqırdı da, úlken, urǵashı, erkek kúshik qasqırlardı da barlıǵın ash qasqır dep qollanadı. Kórkem shıǵarmalarda «ash qasqır» ádewir obrazlar jaratadı. Mısalı, Ch.Aytmatovtıń

«Plaxa» romanında qasqır obraz jaratıp, qasqırdıń táǵdirin kórsetedi. Romanda astarlı mánisi qasqır emes, siyasiy oyınlarǵa baǵıshlanǵan h.t.b.

Troplardıń ishine kiretuǵın kórkem sóz qurallarınıń teńew túrin Tomashevskiy talqılaǵan poetkalıq anıqlamasınan qısqasha awdarma islep túsinik keltiremiz:

Teńewlerde qurılısı jaǵınan durıs kórsetilgen elementlerdi atap ótemiz: birinshiden ne tenelip atır, ekinshiden nege, úshinshiden qanday belgi menen teńelip atır.

Bulardı bılay alıp qaraymız: 1. Ne tenelip atır yaki predmet; 2. Ol nege teńelip atır, obrazǵa ma 3. Ápiwayı belgini birewi basqasına nege tiykarlanıp teńelip atır.

Solay eken tolıq teńew zat, obraz hám baylanıstırıwshı belgi bolıwı kerek ekenin. Mısalı,

«Júzi aq qarday» -bul gápte teńewdiń úsh elementiniń barlıǵı bar.

1Б.В.Томошевский. Стилистика. Ленинград, «Изд.Ленинград», 1983, стр 195-197.

19

Bul teńew boladı. Al eger «júzi qarday» degen gápte, bul jerde teńew bolmaydı. Sebebibul jerde júziniń aq ekeni haqqında gáp ketip atırǵanı túsinikli.

Yaǵnıy day-dey, bolsa barlıǵı teńew bola bermeydi. Eger obrazlı salıstırılsa teńew boladı, al eger taza xabar jetkiziw bolsa onda teńew bolmaydı1.

II-Bap. «Sháryar» dástanında obraz jaratıwda troplardıń áhmiyeti.

Turmıslıq dástanlarda syujet qurılısı onıń kórkemlik ózgesheligine ayrıqsha tús beredi. Ondaǵı bas qaharmanlarǵa turmısta bolatuǵın qıyan-kesti waqıyalar, sawash kórinisleri, obrazlarǵa berilgen portretlik sıpatlamalar, xalıqıń etnografiyasın súwretlew tiykarǵı syujetlik liniyanı quraydı. Kóbinese dástanǵa qatnasıwshı obrazları unamlı hám unamsız boyawlar menen súwretlenedi. Sebebi dástannıń bas qaharmanı óziniń jeke arzıw-armanların, oytileklerin, milliy ózgesheligin óz boyına sińirgen obraz esaplanadı. Al, jaqsı tileginiń orınlanıwında qarama-qarsı kúshler unamsız qásiyetlerdi jámlegen boladı. Sonlıqtan unamsız obrazlar turpayı súwretlenedi.

Turmıslıq dástanlarda qaharmanlar obrazı xalıq túsinigindegi kúshli haywanlar, hár qıylı qubılıslar menen teńep súwretlenedi. Mısalı, xalıq awızeki kórkem dóretiwshiliginiń kópshilik túrlerinde bas qaharmanlardı hasılzada, sózge sheshen, tapqır, dushpanların jeńgish, olardıń qıyın-qıstaw islerge tap bolıwı, baxıtqa

1 Б.В.Томошевский. Стилистика. Ленинград, «Изд.Ленинград», 1983, стр 204, 205, 216.

20