MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde ráwish frazeologizmlerdiń leksikagrammatikalıq ózgeshelikleri

sonday-aq mánisi bir sózge barabar frazeologiyalıq sóz dizbekleri keltirip shıǵaradı. Qaraqalpaq tiliniń ózine tán ózgeshelikleriniń biri onda astarlı mánidegi sózler dizbeginiń yaǵnıy frazeologizmlerdiń qollanılıwı bolıp, onda ráwish frazeologizmler salmaqlı orın iyeleydi. Bunda onıń quramı ózine tán ózgesheliklerge iye bolıwı menen belgili.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleri sóz shaqaplarına qatnası jaǵınan alıp qaraǵanda frazeologiyalıq turaqlı sóz dizbekleri menen feyil frazeologiyalıq sóz dizbeklerine qatnaslı ekenligi anıqlandı.

Jumısımızda ráwish frazeologiyalıq sóz dizbekleri atawısh frazeologizmlerdiń bir túri isıpatında tallandı. Ol leksika-grammatikalıq, stillik ózgesheliklerge iye.

Qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ózgesheliklerin úyrene otırıp, olardıń leksika-grammatikalıq ózgesheliklerine tallaw jasaw arqalı biz jumısımızda tómendegi juwmaqqa keldik.

Qaraqalpaq tilindegi turaqlı sóz dizbekleri qanday da bir sóz shaqabı sheńberinde jumsalatuǵını onıń belgili bir sóz shaqabına qatnaslı bolıp keliwinen de kórinedi, sonıń menen birge onıń usı sóz shaqabı kólemindegi sózge sáykes ekvivalent bolıp keliwin bildiredi.

Qaraqalpaq tilinde de frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń sóz shaqaplarına qatnası boyınsha bir túri – ráwishlik frazeologiyalıq sóz dizbekleri atawısh turaqlı sóz dizbekleriniń eń ónimli qollanılǵan túri bolıp esaplanadı. Ráwishlik turaqlı sóz dizbekleri tilde jumsalǵanda is-háreketti hár qıylı mánilerde sıpatlaydı. Olardıń sınlıq, muǵdar-dárejelik, qarsılaslıq, waqıtlıq, sebeplik, orınlıq hám t.b. belgilerin bildirip keledi. Olar tildiń tásirliligin arttıradı. Ráwish turaqlı sóz dizbekleri tilde ádewir kóp bolıp, obrazlılıqtı payda etip keliwi menen belgili. Solay etip, qaraqalpaq tilinde ráwishlik sóz dizbekleri ónimli qollanıladı.

Solay etip, qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologiyalıq sóz dizbekleri onıń tásirliligin, obrazlılıǵın payda etedi. Olar mánilik jaqtan da, qurılıslıq jaqtan da hár qıylı bolıp keledi.

Ádebiyatlar

1.Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler. Nókis, 2005.

2.Berdimuratov E.. Aynazarova G. «Qırıq qız» dástanınıń leksikasında

frazeologizmler hám olardıń eki komponentli túrleriniń qollanılıwı haqqında.

–«Ámiwdárya» jurnalı, №1-2, 1998, 48-52-betler.

3.Berdimuratov E. Házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası. Nókis, 1968.

4.Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya Nókis, 1995.

5.Berdimuratov E. Ádebiy tildiń funkcionallıq stilleriniń rawajlanıwı

menen qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı. Nókis, 1973.

6.Berdimuratov E, Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq tili.Nókis, 1986.

7.Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası Nókis, 1990.

8.Bekbergenov A. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerindegi sanlıqlar.

- ÓzSSR IA Qaraqalpaqstan bóliminiń «Xabarshısı» jurnalı, 1968, № 3,

71-77-betler.

9.Djumamuratov T. Russko-karakalpakskiy frazeologicheskiy slovar dlya shkolnikov. Nukus, «Karakalpakstan», 1985.

10.Eshbaev J. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi. Nókis, 1985.

11.Eshbaev J.Frazeologiyalıq variantlar – kórkem shıǵarmanıń tiykarǵı súwretlew qurallarınıń biri. – «Sovet Qaraqalpaqstanı» gazetası, 1978, 23iyun.

12.Nawrızbaeva S.T. Frazeologicheskie edinicı v karakalpakskorusskom slovare. Tashkent, 1972.

13.Naurızbaeva S.T. Tipi imennıx frazeologicheskix edinic karakalpakskogo yazıka i ix otrajeniya v karakalpaksko-russkom slovare. AKD. M., 1967.

14.Pirniyazov Q., Pirniyazova A. Qaraqalpaq tiliniń leksikası. Nókis,

2000.

15. Pirniyazova A. Qaraqalpaq tilindegi feyil frazeologizmlerdiń leksika-semantikalıq ózgeshelikleri. – «Ózbekstan ilimpaz hayal-qızlarınıń ilim-texnika rawajlanıwında tutqan ornı» ilimiy-ámeliy konferenciyasınıń tezisleri. Nókis, 2005, 12-bet.

16.Raxmatullaev Sh. Ózbek tilining frazeologiyasi. Toshkent, 1969.

17.Qaraqalpaq tili frazeologiyasınıń aktual máseleleri. Nókis, «Qaraqalpaqstan» baspası, 2011.

18.Qunnazarova Sh. Xalıq ertekleri tilindegi omonimler. – Házirgi dáwir til ilimin izertlew hám oqıtıw máseleleri» atamasındaǵı Respublikalıq

ilimiy-ámeliy konferenciya materialları. Nókis, 2011, 59-60-betler.

19. Yusupova B. Adektiv frazeologizmlerdiń stillik qollanılıwı. – «Ózbekstan ilimpaz hayal-qızlarınıń ilim-texnika rawajlanıwında tutqan ornı» ilimiy-ámeliy konferenciyasınıń tezisleri. Nókis, 2005, 6-bet.

20. Yusupova B. Frazeologiyanı qaraqalpaq til biliminiń jeke tarawı sıpatında qáliplestiriwdiń áhmiyeti. – «Jámiyettiń rawajlanıwında ilimpaz hayal-qızlardıń ornı» atamasındaǵı Respublikalıq ilimiy-ámeliy konferenciya materialları. Nókis, 2011.

Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq I tom Qaraqalpaq xalıq ertekleri

«Qaraqalpaqstan» baspası, Nókis, 1977.