MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde ráwish frazeologizmlerdiń leksikagrammatikalıq ózgeshelikleri
.pdfII Bap Qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologizmlerdiń struktura-
sintaksislik ózgeshelikleri
Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń bir toparı is-hárekettiń isleniw usılın, sının, waqtın, ornın hám tyu.b. belgilerin bildiirp keletuǵın ráwish frazeologizmler bolıp esaplanadı.
Qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń belgili bir sóz shaqaplarınıń xızmetlerin atqarıp keletuǵını belgili. Olardıń arasında qurılısı jaǵınan alıp qaraǵanda gáp túrinde emes, al sóz dizbegi túrinde keletuǵın frazeologiyalıq sóz dizbekleri sóz shaqaplarına qatnaslı bolıp keliwi ayqın sezilip turadı. Bunday frazeologizmlerdiń ayırım toparları is-hárekettiń hár qıylı belgileri mánilerin bildirip keliwi menen ajıralıp turadı. Kópshilik jaǵdaylarda frazeologiyalıq sóz dizbeginiń qaysı sóz shaqabına qatnaslı ekenligin anıqlawda, tiykarınan, onıń dáslepki formasında kelgen jaǵdayında qaysı sóz shaqabınıń xızmetnde keletuǵınına tiykarlanıwǵa boladı. Sondayaq, gáp ishinde kelgende onıń qanday mánide turǵanı da úlken áhmiyetke iye.
Solay etip, qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleri sóz shaqaplarına qatnası boyınsha bir neshe túrlerdi payda etip, olardıń arasında is-hárekettiń orın,sın, waqıt, sebep hám t.b. belgileri mánilerin bildiretuǵın frazeologiyalıq sóz dizbekleri belgili orın tutadı.
Ráwish frazeologizmler qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń sóz shaqaplarına qatnası boyınsha bir túri bolıp esaplanadı. Olar kórke shıǵarmatilinde ónimli paydalanıladı. Bunday frazeologizmler ishárekettiń belgileri mánilerin bildirip keledi. Mısalı: Tayda tuyaq qalmay awıldıń bala-shaǵaları jaǵaǵa jıynalıp Sapardı kútip aldı. (K.S.) Náwbet penen kúni-túni bas ushında dejurnıy vrach gúzetip otır. (K.S.)
II.1. Strukturalıq tipleri
Frazeologizmler quramındaǵı sózler hám olardıń ornalasıw tártibi belgili bir sistemanı qurap, olar struktura-semantikalıq tipler dep ataladı. Máselen, ayırım frazeologizm eki atlıqtan tursa, ekinshi bir frazeologizm atlıq hám kelbetlikten, atlıq hám feyilden yamasa kelbetlik hám atlıqtan ya bolmasa ráwish penen feyilden turıwı múmkin. Bul frazeologizmler usı qurılısı menen bir tutas túrinde máni ańlatadı. Solay etip, bunday dúzilisti payda etetuǵın tipler frazeologizmlerdiń struktura-semantikalıq tipleri bolıp esaplanadı.
Ráwish frazeologiyalıq sóz dizbekleri hár qıylı strukturalıq ózgeshelikler menen keledi:
1.Eger sol bolsa, onda Toǵjandı da… - dep awzın jıymay-aq,
mashina saydan asırılıp shıǵıp, ádettegishe, Aybergen aǵanıń úyiniń qasına
kelip toqtadı. (Ó.X)
2.Ádetegishe, búgin de kúndegiden erterek, tań ala gewgimnen
oyandım. (Ó.X)
3. Aqır ayaǵında, yarım aqshamnan soń 1959-jıldıń jazı yadıma tústi. (Ó.X)
Berilgen mısallarda awzın jıymay-aq degen frazeologiyalıq sóz dizbegi ráwish mánili frazeologizm bolıp, ol aytıp awzın jıymaw degen frazeologizmniń qısqarǵan variantı bolıp esaplanadı. Tań ala gewgimnen degen frazeologiyalıq sóz dizbegi tań atıp kiyatırǵan waqıttı ańlatıp, waqıt ráwishiniń mánisine sáykes keledi. Aqır ayaǵında hám ayarım aqsham frazeologiyalıq sóz dizbekleri de waqıtlıq mánilerdi ańlatıwshı turaqlasqan birlikler bolıp esaplanadı. Olar da óz ornı menen jumsalıp tur.
Frazeologiyalıq sóz dizbekleri bir tutaslıqta kelip bir máni ańlatıwda mánilik hám kómekshi sóz shaqapları járdeminde yamasa sóz jasalıwda túbir morfemalarǵa birigiwi, formalıq ózgerisler járdeminde qollanılıwın
esapqa alsaq, olardıń bir toparı sıpatında ráwish frazeologiyalıq sóz dizbeklerin kórsetiwge boladı. Mısalı:
1.Tasırlasqan úsh doktor jetip keldi de, bunıń qoltıǵınan shapırash alıp, háyle-páylesine qaratpay mashinaǵa tıqtı. (M.N.)
2.Erteńine ol ótken aqshamǵı shala uyqınıń esesin alıw ushın kúnniń qızılı batpay jatıp qaldı. (M.N.)
3.Qullası, tárezide tasıń teń kelmese, bir esikten kirip shıqqan menen
ekewin eki dúnyanıń adamlarınday bolıp ketedi ekenseń. (M.N.)
Berilgen gáplerde háyle-páylesine qaratpay − hesh nárseni tıńlamay, kúnniń qızılı batpay − kún batıp ketpey turıp, tárezide tasıń teń kelmese − teńiń bolmasa sıyaqlı ráwishlik mánilerdi bildiriwi menen aytılıp atırǵan oypikirge tásirlilik beredi.
Belgili tilshi ilimpaz A.Bekbergenov: «Frazeologiyalıq sóz dizbekleri kórkem ádebiyatta, publicistikalıq stilde hám sóylew tilinde keńnen qollanılıp, hár qıylı emocional-ekspressivlik belgilerge iye boladı»47 dep jazadı.
Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń dúziliw ózgeshelikleri de hár qıylı bolıp keledi. Olar gáp ishinde kelgende ózine tán strukturalıq tipleri menen qollanıladı. Mısalı:
1.Ele de júrimi bar paqır qusaydı, sol káraǵa jaqın jerde birew qos aydap atır eken, dawıstı esitip kelip, óldim azarda tartıp alıptı (M.N.)
2.Hámme iyeklerin sozıp xatqa tigildi. (M.N.)
3.Predsedatel álle nege batılı barmay turǵanday tis jarıp sóylemedi.
(K.S.)
4.Tirimen degen yeki yeli qaǵazıń kelgende Jámiylanıń súyegi sipse
bolǵansha jolıńda yeki kózi sarǵaymas pa yedi… (K.S.)
47 Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. Нѳкис, «Қарақалпақстан», 41-бет.
5.Al, endi balalar, jası úlken bolǵan soń jol bolsın soraw parızımız – barıs qayda, kelis qaydan? (M.N.)
Keltirilgen mısallarda óldim azarda, iyeklerin sozıp, tis jarıp, súyegi sipse bolǵansha, barıs qayda, kelis qaydan? frazeologizmleri strukturalıq jaqtan hár qıylı bolıp keledi..
Tilde kórkemlik, obrazlılıq jaratıwshı qurallardıń biri – frazeologizmler. Basqa da leksikalıq birlikler menen birlikte frazeologizmler de dóretpe tiline kórkemlik beredi, tiliniń tásirliligin arttırıp keledi. Bir sózdiń mánisine barabar bolıp, eki yamasa onnan da kóp sózlerdiń turaqlı dizbeginen qáliplesken ráwish frazeologizmler dara sózlerge sinonim bolıp keledi. Olar tásirliligi menen ajıraladı. Mısalı:
4.Qarasam tas tóbemde eki doktor, oń jaǵımda balam, sol jaǵımda hayalım. (M.N.)
5.Muxammedov sol jatıstan túrli qıyallarǵa berilip, tań saz bergende
barıp kózi ilindi. (M.N.)
Mısallarda berilgen tas tóbemde, tań saz bergende frazeologizmleriniń ayırımları awızeki sóylew stiline tán bolıp kelse, geyparaları stillik jaqtan biytárep bolıp, bir neshe stil túrlerinde qollanıla beredi.
«Qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń strukturalıq tipleri oǵada kóp. Olardan atawısh frazeologizmlerdiń strukturası S.Naurızbaeva tárepinen 11 tipke bólip úyrenildi. Qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń strukturalıq tiplerin úlken izertlewler arqalı tallap, anıqlap, baha beriw kerek.»48
Qaraqalpaq tilinde ráwish frazeologizmlerdiń tómendegiley strukturalıq tipleri bar:
1.atlıq+feyil: tas bolmasa, qas qaqqansha
2.feyil+ feyil: ól dep
3.atlıq+atlıq: at shaptırım, demniń arasında, kóz astınan
48 Юсупова Б.Қарақалпақ тилиниң фразеологиясы. Ташкент, «Тафаккур қаноти», 2014, -бет
4.atlıq+ráwish: qaytımı tez, jurttan burın
5.atlıq+feyil+feyil: kózdi ashıp jumǵansha
6.atlıq+eliklewish+feyil: kún jılt etse
7.ráwish+sanlıq+atlıq: erteń bir kún
8.sanlıq+atlıq: bir awız
9.atlıq+sanlıq+atlıq+feyil: shashınan bir tal julınsa
10.feyil+feyil+feyil: óldim-taldım degende hám t.b.
Qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologizmlerdiń strukturlaıq tipleri oǵada kóp. Olardı mısallar menen kórsetpekshimiz.
Ol zamanda bul zaman qarakeńniń sút-qatıq satqanın esitpegen edim, mınaw jamańke Qarınbaylar oqıwshılarǵa satıp berip otırǵan qusaydı? (H.Ó.) Frazeologizmniń strukturalıq tipi almasıq+atlıq+almasıq+atlıq tipindegi frazeologizm esaplanadı.
Sońıra júziń bar, kóziń bar demesten, dáliden duwrı xabarın berip sóyledi (H.Ó.)
Bul teńles eki komponentli frazeologizm. Frazeologizmniń strukturalıq
tipi:
atlıq+predikatv+atlıq+predikativ+feyil.
Men ólgen kúni hámmesi búyirlerin tayanıp dawıs shıǵarıp keledi. (J.S.) Frazeologizmniń strukturalıq tipi: feyil+feyil
Ákeńniń payın ala almaǵanlar erteń bir kún iyttey talaydı. (J.S.) Frazeologizmniń strukturalıq tipi: ráwish+sanılq+atlıq.
Bálkim, úyde me ekenmen, yarım aqshamda tús kórip atırǵan shıǵarman … (M.N.)
Frazeologizmniń strukturalıq tipi: ráwish+atlıq.
Bul ne degen shawqım, bul ne degen jánjel, Sáyekeniń júrgen jeri jánjel, atańa nálet Sáyeke, qutırdıń ba? (Q.Á.)
Frazeologizmniń strukturalıq tipi: feyil+atlıq.
Bir awız juwap ala alsam, qánekey. (M.N.)
Ol qarap turmaǵan bolsa da bir urtlam sút, bir urtlam qatıq sepsimeydi. (Á.T.)
Frazeologizmlerdiń strukturalıq tipi: sanlıq+atlıq.
II.2. Sintaksislik xızmetleri
«Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramalı birlik ekenligi olardıń sintaksiklik jaqtan da ózgeshelikleriniń qospalı, quramalı bolatuǵının kórsetedi. Frazeologizmlerdi sintaksislik jaqtan tallaw olardıń usı qásiyetlerine baylanıslı bolıp, óz gezeginde, bir qansha qıyın, qospalı máseleler menen ushlasadı. Ayırım jaǵdaylarda olarǵa tallaw jasaw, sintaksislik jaqtan qanday birliktiń xızmetinde ekenin anıqlaw frazeologizmlerdiń óziniń jeke ózesheligi menen birge, gáp túrinde hám gáp ishinde qalay qollanılıwına da baylanıslı bolıp, geyde geypara shataslıqlarǵa da alıp keliwi múmkin.»49
Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler bir leksikalıq máni bildiretuǵın bolǵanlıqtan gáptegi sintaksislik xızmetinde bir aǵza sıpatında keledi.
Olardıń bári bir sorawǵa juwap berip, gáptiń tek bir aǵzası boladı. Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler gápte hár qıylı sintaksislik xızmet
atqaradı. Olar gáptiń bas aǵzalarınıń hám ekinshi dárejeli aǵzalarınıń xızmetinde keledi.
Frazeologizmlerdiń ózine tán ózgesheliklerge iye bolıwı olardıń gáp ishinde atqaratuǵın sintaksislik xızmetleriniń hár qıylılıǵın támiyin etedi.
Sonlıqtan da, frazeologizmlerdiń sintaksislik xızmetin anıqlaw qıyın wazıypa bolıp, olardıń qurılısı jaǵınan túrleriniń bolıwı, mánilik ózgeshelikleri hám t.b. gáptegi sintaksislik xızmetlerin anıqlawdı qıyınlastıradı.
49 Юсупова Б.Қарақалпақ тилиниң фразеологиясы. Ташкент, «Тафаккур қаноти», 2014, -бет
Frazeologiyalıq sóz dizbekelri gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń xızmetin anıqlawısh, tolıqlawısh hám pısıqlawısh túrinde gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń xızmetin atqarıp keledi. Al, ráwishi mánili frazeologzmler kóbinemse, pısıqlawısh xızmetin atqarıp keledi.
Is-hárekettiń hár qıylı belgilerin bildiretuǵın ekinshi dárejeli aǵza – pısıqlawıshtıń xızmetin frazeologizmler kóp atqaradı. Bunda olar tirkewishler menen de keledi. Mısalı: 1. Sonlıqtan bulardıń tap joqarıdaǵıday tońqalaq asıwlarınıń úlkeni bular, ásirese, úlkeyip shańaraq basına anıq túskennen+ keyin (qashan?) boladı. (Á.Á.) 2. – Bular meni ońashada pisirip jese de (ne qılsa da, qaytse de?) bir sári edi, bárin aytta ta birin ayt, ustazımnan uyatın aytsańshı. (Ó.A.) 3. – Ákeńniń jetisin tarqatpay atırıp, mańlaydaǵı jalǵız sıyırımdı urlaǵanıń ne qılǵanıń, shirkin! – dep ol áy-páyge qaramay (qalay, qáytip, qalayınsha?) jaǵama asıldı (J.S.) 4. Xalqabadta óldim azarda (qalay, qáytip, qalayınsha?) bir samqal mashınǵa minip, qas qarayǵanda (qashan, qay waqta?) Shımday chayxanaǵa jettik. (K.R.) 5. Ol túslikke alıp shıqqan nanların suwǵa basıp jep, júregin jalǵaǵannan + keyin (qashan?) bizlerge ertek aytıp beredi. (K.R.) 5. Dúzdiń isine puxta bolsa da, óz úyine biypárwa Shundıydıń binay ómirinde (qashanǵa shekem?) topsasına may tiymegen qapısı úyrektey «ǵırq-ǵırq» ses berip ashılǵanda Sozanay úlektey sozılıp, úy sıpırıp atır edi . (Sh.S.)
Gáptegi sintaksislik xızmetine tallaw jasaǵanda ayırım frazeologizmler sırtqı kórinisi jaǵınan is-háreket penen onıń belgisin bildirip turǵan sıyaqlı kórinedi. Mısalı: 1. Qaraqalpaq awıllarında bul kúnde izi az qalǵan, hátte, joǵalıp ketken kásipler tuwralı sóylep beriwdi maqul kórdim. Sebebi, onday kásiplerdi óz kózim menen kórgen edim. (Q.A.) 2. – Ollager, óz qulaǵım menen esittim, meniń atımdı aytqanday boldı. (Ó.A.) Bul gáplerde joqarıdaǵı sıyaqlı qalay dep soraw qoyıp, onı qalay kórgen edim, óz kózim menen; qalay esittim, óz qulaǵım menen túrinde tallawǵa bolmaydı, sebebi, olar is-
hárekettiń belgisin bildirip turǵan joq, al tastıyıqlanǵan, isenimli bolǵan háreketlerdi óziniń tereń mánili sıpatı menen bildirip kelgen. Olar bir tutas
óz kózi menen kórgen edim (ne qıldım, ne qılǵan edim?), hám óz qulaǵım menen esittim (ne qıldım?) túrinde bayanlawısh boladı.
Ulıwma, frazeologizmlerdiń ayırımların, derlik, kópshiligin gáptiń aǵzası túrinde alıp qaraw júdá qıyın. Bunı tereń ilimiy tallawlar arqalı anıqlap alıw maqsetke muwapıq boladı.
Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler bir leksikalıq máni bildiretuǵın bolǵanlıqtan gáptegi sintaksislik xızmetinde bir aǵza sıpatında keledi. Olardıń bári bir sorawǵa juwap berip, gáptiń tek bir aǵzası boladı.
Qaraqalpaq tilindegi ráwish mánili frazeologizmler gápte hár qıylı sintaksislik xızmet atqarsa da, tiykarınn, gáptiń pısıqlawısh aǵzasınıń xızmetinde keledi. Mısalı:
1.Waqıt pısıqlawıshı: Qaraqalpaq tilinde ráwish mánili ayırım frazeologiyalıq sóz dizbekleri waqıtlıq mánide keliw arqalı is-háreketlerdi sıpatlap keledi.Mısalı:
1.Baslıq oǵan kózi túsiwden-aq birden albırap qaldı. (M.N.)
2.Tań saz berip kiyatırǵanında Náǵmet tuw alıslardan shıraqların jaǵıp-óshirip kiyatırǵan samoletti kórdi! (M.T.)
3. . Jerdi ábden saǵınǵan qusayman, kózim iliniwden-aq keshegi toy
tarqaǵan maydanshada payda boldım. (M.N.)
4.Iyshan olardı uzaq kúttirip, ábden sharshap, kózleri tórt bolıwǵa qaraǵan gezde tápsisin qolına alıp ústine kirdi. (T.Q.)
5.Mátek Qunnazar aqsaqalǵa at shaptıdaǵı, Aman menen Aynazar
jaqın-juwıqtaǵı kolxozshılardı jıynap kelip, kolxozdıń klubında shańqay túste jıynalıs ashtı. (Sh.S.)
Bul frazeologizmlerdiń bári de qashan? degen sorawǵa juwap berip kelip, is-hárekettiń isleniwiniń belgili bir waqtın kórsetedi.
Waqıt mánisindegi ráwish frazeologizmlerdiń waqıt pısıqlawıshı xızmetinde eliwi basqa da mısallar arqalı kórsetiwge boladı:
Sonıń arasınsha «Qallı jaǵısshılar» hám keldi. (248-bet)
3. Qara quptanda bir arbaday kitaptı ortaǵa úydirip: «partiyaǵa talabanlar, úsh adım alǵa!» dep buyırdı, jaslardan onlaǵanı shıqtı. (23-bet)
Bul mısallarda waqıt mánili bir qansha frazeologiyalıq sóz dizbekleri berilgen. Olardan «sonıń arasınsha» degen frazeologiyalıq sóz dizbegi bolsa
«aradan onsha kóp waqıt ótpesten»degen mánini bildirip, keliw degen ishárekettiń waqtın kórsetip kelgen. Qara quptanda degen frazeologiyalıq sóz dizbegi bolsa júdá kesh bolıp ketken waqıttı bildirip, úydiriw degen ishárekettiń waqıtlıq belgisin bildirip tur.Bunday waqıtlıq mánidegi frazeologiyalıq sóz dizbekleri qaraqalpaq tilinde pısıqlawıshtıń basqa túrlerine salıstırǵanda ónimli ushırasadıIs-háreketlerdiń hár qıylı waqıtlıq belgilerin tásirli etip jetkeredi.
2. Sın pısıqlawısh: Qaraqalpaq tilinde ayırım frazeologiyalıq sóz dizbekleri ráwishlik mánide keliw arqalı is-háreketlerdi hár qıylı sınlıq mánide kórsetip eledi. Mısalı:
1.Qonaq pa ol, basqa ma, duw-sıyına qaramay pıtırlatıp basa beresiz be? (A.R.)
2.Ǵawır-ǵawır alaman, «tarqalıń» degen Sayımbettiń shańqıldısı
uzaqta qalǵan sekilli, qashıp baratır, jón aldı qarabaraq qashıp baratır, sebebi, «xalıq dushpanı» dep qamalǵanlardıń, tutılǵanlardıń bunshelli tez qutılǵanın hesh qashan kórmegen edi ol… (Sh.S.)
3. Ózi de bastan ótkenleriniń jeńil-jelpisin tiyip-qashıp ǵana ayttı. (9-
bet)
4. Adamlar sharshap qalǵanday, ıyıǵınan awır júk túskendey suwıq demlerin alıstı… (Sh.S.)
Berilgen mısaldaǵı duw-sıyına qaramay frazeologizmi sın pısıqlawısh. Al, ekinshi mısalda berilgen «jón aldı qarabaraq» degen frazeologiyalıq sóz dizbegi «qalay bolsa solay», «aldı artına qaramastan» degen sıyaqlı mánilerdi bildirip keledi. Qalay? degen sorawǵa juwap berip kelip, ishárekettiń (qashıw) sınlıq belgisin bildirip tur. Sın pısıqlawıshı xızmetin atqaradı.
Úshinshgi mısalda keltirilgen jup sóz túrindegi «tiyip-qashıp» frazeologizmi sınlıq máni bildiredi.Ekewi yaǵnıy eki komponent bir tutas máni ańlatıp kelip, is-hárekettiń isleniwindegi sınlıq belgini kórsetip, qáytip? degen sorawǵa juwap beredi. «Aytıw» degen hárekettiń bárin emes, al birliyarımın, yamasa tek tiyisli ya bolmasa kerekli bolǵan jerlerin bólip alıp aytqanlıǵın, yaǵnıy sınlıq belgini bildirip keledi. Al, sońǵı «ıyıǵınan awır júk túskendey» degen frazeologizm bolsa «moynınanawır júk túskendey» degen frazeologizmniń dialektlik túri bolıp, qalay? degen sorawǵa juwap berip tur.
Bul sın mánili frazeologizm suwıq demin alıw degen is-hárekettiń qalay islengenin bildirip kelgen.
3. Orın pısıqlawıshı: Qaraqalpaq tilinde orın mánisin bildirip keletuǵın ráwishlik frazeologiyalıq sóz dizbekleri bar. Olar ózine tán ózgesheliklerge iye bolıp, frazeologizmlerdiń úlken bir toparın quraydı. Bunday ayırım ráwish frazeologizmler is-hárekettiń ornın bildirip keledi. Mısalı:
1.Endi tuw qulaǵi`rǵa ketemiseń, maǵan soni` ayt? – dedi aǵam taǵi` pátke minip. (Ó.X.)
2.Soń ayaq ush bette qan jılım suw aǵa basladı. (M.N.)
3.Ózin shımshıp ketken toraydıń asha tuyaǵı ekenin de sezbegen ol apıl-tapıl ornınan tursa, anadayda bir toray baratırdaǵı, tuw anaday jerde
Bazarbay qılıy ishin uslap tawlanıp kúlip tur. (Sh.S.)
4.Ol jer, bul jerdi qarasa, hesh kitap joq. (16-bet)