MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde ráwish frazeologizmlerdiń leksikagrammatikalıq ózgeshelikleri
.pdfatap aytqanda, ilimiy stil, publicistikalıq stilde, sonday-aq, awız eki sóylew stilinde ónimli qollanıla beredi. Al, funkcionallıq stillerdiń ayrqsha bir túri esaplanǵan kórkem ádebiyat stilinde júdá ónimli qollanıla beredi hám kórkemlik, obrazlılıq ushın xızmet atqaradı. Sonlıqtan da, biz bul magistrlik dissertaciyamızda qaraqalpaq folklorı shıǵarmalarınan, qaraqalpaq ádebiyatı wákilleriniń shıǵarmalarınan ráwish frazeologiyalıq sóz dizbeklerin tallaw ushın tańlap aldıq.
Pikirimizdi dáliyllew ushın mısallar keltiremiz:
1.Húkimetimizge mıń da bir raxmet. (Ó.X.)
2.Adım jerde mektep salǵanday hal joq. (Ó.X.)
Keltirilgen frazeologizmler ráwishlik sıpatqa iye. Olar is-háreketke qatnaslı hár qıylı belgilerdi bildirip tur. Dáslepki mısaldaǵı frazeologizm kóp degen mánini ańlatıwı menen belgili bolıp tursa, ekinshi frazeologiyalıq sóz dizbegi orınlıq mánide kelip, sóylewde jaqın orındı bildiriw ushın xızmet etedi.
Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramı oǵada bay. Onda frazeologizmler ayrıqsha orın tutadı hám tildiń baylıǵın kórsetip turadı. Frazeologizmler mánilik jaqtan da, qurılıslıq jaqtan da, sonıń menen birge basqa da ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı.
Ráwish frazeologizmlerdiń quramında hár qıylı birlikler kelip, olar bir tutas túrinde waqıt, ólshem, muǵdar, kólem, uzınlıq, awırlıq, sın, sebep hám t.b. sıyaqlı mánilerdi bildiredi, is-háreketlerdi usı táreplerinen kórsetip keledi. Bul til biliminde ayrıqsha qızıǵıwshılıq tuwdıratuǵın máselelerdiń biri bolıp esaplanadı. Bunda, ásirese, ráwishlik frazeologizmlerdiń ózine tán ózgesheliklerin úyreniw áhmiyetli. Ráwish frazeologizmler qaraqalpaq tilinde ónimli ushırasadı hám ózine tán ózgesheliklerine, belgilerine iye bolıp keliwi menen ajıraladı.
«Qaraqalpaq tilindegi ra’wishler boyınsha geypara izertlewlerde ra’wishlerdin’ waqıt, orın, mug’dar-da’reje, sın, ten’ew, ku’sheytiw, maqset, sebep ra’wishi sıyaqlı 8 tu’ri ko’rsetiledi.1 Son’g’ı grammatikada2 joqarıda atalg’an ten’ew ha’m ku’sheytiw ra’wishinen basqa ra’wishtin’ 6 tu’ri ko’rsetilgen. Bunda ten’ew ha’m ku’sheytiw ra’wishleri sın ha’m mug’darda’reje ra’wishlerine birlestirilip berilgen.
Haqıyqatında, joqarıda atalg’an ten’ew ha’m ku’sheytiw ra’wishlerin o’zi baylanısqan so’zlerge ma’nilik qatnaslarına qaray sın ha’m mug’dar da’reje ra’wishlerine birlestirip u’yrengen maqul. Sonda ra’wishler ma’nilerine qaray, da’stu’riy u’yrenilip kiyatırg’an sın, mug’dar-da’reje, waqıt, orın, sebep ha’m maqset ra’wishleri bolıp 6 tu’rge bo’linedi. Bul 6 tu’ri ha’zirgi ilimiy miynetlerde ha’m sabaqlıqlarda qa’liplesken tu’rde u’yrenilip kiyatır.40
Biz óz jumısımızda usı klassifikaciyanı basshılıqqa alamız.
I.3 Qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologizmlerdi tómendegi
mánilik toparları:
Qaraqalpaq tilinde sın mánili ráwish frazeologiyalıq sóz dizbekleri ózine tán ózgeshelikler menen qollanılıp, onda paydalanılǵan frazeologizmlerdiń úlken bir toparın quraydı. Olar tómendegidey mánilik ózgesheliklerge iye bolıp keledi.
I.3.1. Sın mánili ráwish frazeologizmler
Bunday frazeologiyalıq sóz dizbekleri qaraqalpaq tilinde júdá ónimli ushırasadı, olar strukturalıq jaqtan da hár qıylı bolıp keledi. Bunday
1Еshbаyеv J. Qаrаqаlpаq tilindе ra'wishlеr. No'kis, 1976, 59-bеt; Ha'zirgi qаrаqаlpаq tili. I. bo'lim. Mоrfоlоgiya,
No'kis, 1974, 219-bеt.
2Ha'zirgi qаrаqаlpаq a'dеbiy tilinin' grаmmаtikаsı. So'z jаsаlıw ha'm mоrfоlоgiya. No'kis, 1994, 322-bеt.
40 Ha’zirgi qaraqalpaq tili Morfemika. Morfonologiya. So'z jasalıw. Morfologiya. Joqarı oqıw orınlarının' qaraqalpaq tili ha'm a'debiyatı boyınsha bakalavr talabalar ushın sabaqlıq.Tashkent,
2008.279-бет.
frazeologizmler is-hárekettiń isleniw usılın, jolın, sının bildirip keledi. Olar kórkem shıǵarmalar tilinde túrli kórkemlik xızmetlerde paydalanıladı.Mısalı:
1.Tayda tuyaq qalmay awıldıń bala-shaǵaları jaǵaǵa jıynalıp Sapardı kútip aldı. (K.S.)
2.Onda Shirik-Qala haqqında, bizlerdiń bul oljanı qalay tapqanımız haqqında bayanlap, óz aldına bólek konvertke salındı. (Ó.X.)
3.Sońınan bir tegis qanat qaǵıp, torala ǵazlar ótti.
(Ó.X.)4.Qoldan kelgenshe járdem beresiz. (K.S.)
5 Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shıǵarıp, iyin tireskenlikten xalıqlar tis-tırnaǵına shekem shekem záhárlengen jawdı kókiregin jer qabıstırıp atır.
(K.S.)
6. Basqasınıń murtı shaǵılmay kóshirilgen. (Ó.A.)
Bul mısallarda tayda tuyaq qalmay, óz aldına hám bir tegis degen birliklerdi frazeologiyalıq sóz dizbegi sıpatında tańladıq. Bunda tayda tuyaq qalmay frazeologizmi tolıq, hesh kim qalmastan degen mánini bildiirp, qaytip degen soarwǵa juwap berip, sın ráwishi mánisinde kelgenligin kóriwge boladı. Óz aldına degen frazeologiyalıq sóz dizbegi bólek, ayırım alınǵan degen mánilerde is-hárekettiń isleniw usılın bildiredi. Al, bir tegis degen frazeologiyalıq sóz dizbegi bolsa tegis degen mánini bildiredi, bir komponenti mánini anıqlaw, kúsheytiw xızmetin de atqarıp keledi. Keyingi frazeologizm múmkinshiligi barınsha degen mánini ańlatadı. Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shıǵarıp frazeologizmi birge, birigip degen mánidegi teńles eki komponentli frazeologizm bolıp esaplanadı. Sońǵı frazeologizm tolıq,
ózgertilmesten degen mánide keledi.
«Sın ra’wishlerinin’ ma’nisin geypara turaqlı so’z dizbekleri de bildiredi: Sarı uwayımg’a berilip kiyatırg’an Qa’mekbay tu’yeden postın taslag’anday atınan tu’sti (J.A). Bayraqlardın’ tu’rleri ko’zdi ashıp
jumg’ansha o’zgerip turdı («E.Q»). Kishkene eki ılaq xannan xabarsız din’-din’ sekirip ju’r (S.S)».41280-bet
Bunday ráwish frazeologizmlerdi jáne de kóplep keltiriwge boladı. Mısalı:
1.Óldim azarda jubatqan Izbasqan onı jańa tórletip otırǵıza bergende
«milicioner» kelip: «Ápiw etiń, taqsıyır», dep keshirim soradı da,
Izbasqannıń ımı menen shıǵıp ketti. (Sh.S.)
Berilgen mısaldaǵı «óldim azarda» degen frazeologiyalıq sóz dizbegi ráwishlik sıpatqa iye bolıp, óldim hám azarda degen eki komponentten ibarat bolıp kelip, ekewi bir máni ańlatıp, qalay? degen sorawǵa juwap beredi. Mánilik jaqtan zorǵa, zordan degende degen mánilerdi ańlatıp,qanday da bir is-hárekettiń (jubatıw) isleniwiniń qıyınshılıq penen orınlanǵan sınlıq belgisin bildirip turǵanlıǵın kóriwge boladı.
2.Óldim-azarda ultannan shıǵıp, aldında áliplam alıp turdım. (Sh.S.) Bul mısaldaǵı«óldim azarda» degen frazeologiyalıq sóz dizbegi de «zorǵa, zordan» degen mánilerdi bildirip, qalay? degen sorawǵa juwap berip, shıǵıw degen is-hárekettiń sının kórsetedi.
3. Altın ornınan elp etip turdıdaǵı:
– Sen bılay shıq, sheshe, ózim demleymen, – dep qoyarda qoymay qayın enesindey álpeshlep quwısqa otırǵızdı. (Sh.S.)
Bul mısalda keltirilgen «qoyarda qoymay» frazeologizmi otırǵızdı degen is-háreketke baylanıslı aytılǵan bolıp, erkine qaramay, májbúrlep, zorlap degen mánilerdi bildirip keledi hám sınlıq mánige iye bolıp keledi.
Bul frazeologizm «qoy» feyiliniń hár qıylı formalarda tákirarlanıp keliwi arqalı payda bolǵan.
41 Ha’zirgi qaraqalpaq tili Morfemika. Morfonologiya. So'z jasalıw. Morfologiya. Joqarı oqıw orınlarının' qaraqalpaq tili ha'm a'debiyatı boyınsha bakalavr talabalar ushın sabaqlıq.Tashkent,
2008.280-бет.
Bunday sın mánili ráwish frazeologizmler tilde kóp ushırasadı. Mısallardı jáne dawam etemiz:
Qaldı eki qabat jas kelinshegi,
Kózi dóńgelenip jaǵısta jılap. "Jolǵa aydan qarap kútemen" dedi,
Jawdı jeńip, aman keliwin sorap.(I.Yu.)
Áste-aqırın adımlap murnınıń astına taqalıp bardım. (M.N.)
Qannan xabarsız aw suwırıp atırǵan Jumabay Jámiylanıń bul háreketinen biyxabar. (K.S.)
Demek, is-háreketti sınlıq mánide bildiretuǵın frazeologizmler sın mánili ráwish frazeologizmler bolıp esaplanadı.
I.3.2. Muǵdar-dáreje mánili ráwish frazeologizmler
«Mug’dar-da’reje ra’wishinin’ ma’nisin geypara turaqlı so’z dizbekleri de bildiredi: Aradag’ı tım-tırıslıq bir kese shay ishimge sozıldı (T.Q.).
Waqıt et pisirimge aynaldı (O’.A). Men izinen qarıs boyı qalmadım (J.S.).
Qara suw qara ko’rim jerge aparadı (naqıl). Ko’z jeter jerde siyrek o’sip turg’an mayda sho’plerden basqa heshna’rse joq (O.B).»42
Qaraqalpaq tilindegi muǵdar-dáreje mánisindegi ráwish frazeologizmler is-háreketti muǵdar, ólshem tárepinen sıpatlaydı. Bunday frzeologizmlerge tómendegi birlikler kiredi:
1.Ózi bináy ómirinde ótirik sóylemedi. (322-bet)
2.Xalqabad mınaw turǵan jer bolǵanı menen jatıp oqıp atırǵanlarǵa Shımbaydan sonıń ózine keliw múshkil edi, azannan qara keshke shekem oqıw:... (Sh.S.)
42 Ha’zirgi qaraqalpaq tili Morfemika. Morfonologiya. So'z jasalıw. Morfologiya. Joqarı oqıw orınlarının' qaraqalpaq tili ha'm a'debiyatı boyınsha bakalavr talabalar ushın sabaqlıq.Tashkent,
2008.280-бет.
3. Ǵayrı ellerde keshejaq ómir usı bastan-aq uwızıyın qurıtıp kiyatır. (Sh.S.)
Keltirilgen mısallardaǵı bináy ómirinde, mınaw turǵan jer, azannan qara keshke shekem, usı bastan-aq degen frazeologizmler is-háreketlerdiń muǵdarlıq belgilerin kórsetip keledi. «Usı bastan-aq» túrinde qollanılǵan frazeologizm qashannan baslap? degen sorawǵa juwap berip, ráwishlik máni ańlatıp, is-háreketti sıpatlap kelgenligin kóriwge boladı.
Siz ómirińiz tuwıp birewdi táwir kórgenbisiz, ashıqlıq degenniń barına isenesiz be, «quda bir, rásiwli haq» dep aytıń, – dedi oǵan, bul dawısta jalınısh ta, ada bolmas ókinish te bar edi. (Sh.S.)
Keltirilgen mısalda ómirińiz tuwıp frazeologizmi ómirińizshe degen mánide is-hárekettiń muǵdarlıq belgisin kórsetip keledi.
I.3.3. Orın mánili ráwish frazeologizmler
Qaraqalpaq tilinde orın mánisin bildirip keletuǵın ráwishlik frazeologiyalıq sóz dizbekleri bar. Olar ózine tán ózgesheliklerge iye bolıp, frazeologizmlerdiń úlken bir toparın quraydı. Is-hárekettiń ornı bildirip keledi. Mısalı:
1.Ózin shımshıp ketken toraydıń asha tuyaǵı ekenin de sezbegen ol apıl-tapıl ornınan tursa, anadayda bir toray baratırdaǵı, tuw anaday jerde
Bazarbay qılıy ishin uslap tawlanıp kúlip tur. (Sh.S.)
2.Náwbet penen kúni-túni bas ushında dejurnıy vrach gúzetip otır.
(K.S.)
3.Tas tóbemnen baqıra qoyadı ǵoy dep turmaǵan aqsaqalǵa: – Ha, Qunnazar aǵa, jıqqın ketkennen aman ba! – dedi shoqıytuǵın ǵarǵaday tamnıń tóbesinen tasbaqanıń moynınday jıyrıq-jıyrıq moynın sozıp. (Sh.S.)
4.Uzaqtan saǵallar ulıdı, tap, ayaq astınan da bir nárse tasırlap
qashqanday boldı. (Sh.S.)
5.Sol waqıta Tazabay patsha bularpdıń jasırın sırların esitip, taban astınan shıǵa keledi de: – Áy, miyi ketken patsha, sen óziń basıńdı jalmayın dep turıpsań, sen maǵan jamanlı etseń, seni turǵan jerińde jerge juttıraman, eger buǵan isenbeseń, házir káramatımdı kórsetemen, – dep qaltasınan tilsim tasın alıp patshanıńdárwazasına ılaqtırıp jibergen eken,… («Tazabay patsha» erteginen)
Birinshi mısaldaǵı tuw anaday jerde ráwish frazeologizmi onsha als bolmaǵan aralıqtaǵı orndı bildiredi. Ekinshi mısalda berilgen bas ushında frazeologizmi qay jerde? degen sorawǵa jwap berip, waqıt ráwishi mánisin bildiredi. Ekinshi mısaldaǵı tas tóbemnen frazeologizmi bolsa qay jerden degen sorawǵa juwap berip, waqıt ráwishi boladı. Al, úshinshi hám tórtinshi mısallardaǵı ayaq astınan hám taban astınan degen frazeologizmler qay jerden? degen sorawǵa bir tutas juwap berip kelip, orın ráwishiniń mánisin ańlatadı. Bul ráwishlik frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń bári de óz ornı menen tilde obrazlılıq, kórkemlik ushın paydalanıladı.
«Orın ra’wishinin’ ma’nisin geypara orın ma’nisindegi turaqlı so’z dizbekler de an’latadı; Jeter jerde el joq (N.D.). Ko’z ushında duman ko’rindi (O’.A.). Ko’z jeter jerde ko’k suwdan basqa hesh na’rse ko’rinbeydi (O.B).»43
Ulıwma, orın mánili ráwish frazeologizmler tilde is-háreketlerdiń hár qıylı waqıtlıq belgilerin bildiriwde óz ornı menen paydaalnıladı.
I.3.4. Waqıt mánili ráwishfrazeologizmler
Qaraqalpaq tilinde waqıt mánisin bildiretuǵın ráwishlik frazeologiyalıq sóz dizbekleri de belgili bir topardı quraydı. Mısalı:
1.Állen waqıtta tili gúrmelip:
43 Ha’zirgi qaraqalpaq tili Morfemika. Morfonologiya. So'z jasalıw. Morfologiya. Joqarı oqıw orınlarının' qaraqalpaq tili ha'm a'debiyatı boyınsha bakalavr talabalar ushın sabaqlıq.Tashkent,
2008.28-бет.
– Kim saǵan berdi bunday huqıqtı! – dedi Allambergendi kózi menen jawday atqılap. (Sh.S.)
4. Eger sol bolsa, onda Toǵjandı da… – dep awzın jıymay-aq, mashina saydan asırılıp shıǵıp, ádettegishe, Aybergen aǵanıń úyiniń qasına kelip toqtadı. (Ó.X.)
4. Usı sózdi aytıp awzın jıyǵansha bolǵan joq, esikten haplıǵıp Jámiyla kirip keldi de, kempirge qarap:
− Biziń aǵamlar. Tósek salayın, − dep jıynawlı kentke asıldı.
(K.S.)
4.Ádetegishe, búgin de kúndegiden erterek, tań ala gewgimnen oyandım. (Ó.X.)
5.Aqır ayaǵında, yarım aqshamnan soń 1959-jıldıń jazı yadıma tústi. (Ó.X.)
Bundaǵı állen waqıtta, awzın jıymay-aq, aytıp awzın jıyǵansha bolǵan joq, tań ala gewgimnen, aqır ayaǵında, yarım aqshamnan frazeologizmleri isháreettiń isleniwi yamasa islengbewiniń waqtn kórsetedi. Bunda ráwish frazeologiyalıq sóz dizbekleri waqıtlıq mánilerdi bildirip keledi. Berilgen mısallardan állen waqıtta biraz waqıttan keyin degen mánini bildiredi. Al, awzın jıymay-aq degen frazeologiyalıq sóz dizbegi ráwish mánili frazeologizm bolıp, ol aytıp awzın jıymaw degen frazeologizmniń qısqarǵan variantı bolıp esaplanadı. Onıń aytıp awzın jıyǵansha bolǵan joq túrindegi variantı da usı mánini bildiredi.Tań ala gewgimnen degen frazeologiyalıq sóz dizbegi tań atıp kiyatırǵan waqıttı ańlatıp, waqıt ráwishiniń mánisine sáykes keledi. Aqır ayaǵında hám yarım aqshamnan soń frazeologiyalıq sóz dizbekleri de waqıtlıq mánilerdi ańlatıwshı turaqlasqan birlikler bolıp esaplanadı.
«Waqıt ra’wishinin’ ma’nisin geypara waqıt ma’nili turaqlı so’z
dizbekler de beredi: Ol qas qarayg’anda ten’izden keldi. Ko’zimnin’ tirisinde og’an qırq jıllıq ta’jiriybemdi bereyin (O’.A).»44
3.1.Shappattay usı qaǵaz háp zamatta qoldan-qolǵa ótti. (K.S.)
3.2.Sol zamatta izde qalǵan kempir-ǵarrı, bala-shaǵalar da kelip,
muzdıń ústi ǵarǵaday jıyın boldı. (K.S.)
3. 3.Há demey talabı orala basladı. (K.S.)
3.4.Zeyinli kelinshek onıń jazajaq sóziniń tórkinine há-demey-aq túsindi. (K.S.)
Mısallardaǵı háp zamatta, sol zamatta, há demey, há-demey-aq frazeologizmleri ráwish frazeologiyalıq sóz dizbekleri bolıp esaplanadı. Olardan háp zamatta hám sol zamatta frazeologizmleri bir-biri menen óz-ara leksikalıq variantlar bolıp esaplanadı. Óytkeni, bul birliklerde háp hám sol birlikleri orın almasıp kelgen. Olar sol waqıtta degen mánilerde bir-biri menen sinonim bolıp kelgenligin kóriwge boladı.
Sonday-aq, há demey hám há demey-aq frazeologizmleri há degenshe frazeologizmleriniń morfologiyalıq variantı boladı. Bunda tek ǵana formalar ǵana ózgeriske ushırap keledi. Bul ráwish frazeologizm aq janapayı menen kelgende tezlik belgini jáne de arttırıp kórsetiw ushın xızmet atqaradı.
Bunday waqıtlıq ráwish frazeologizmlerdi jáne keltiriwge boladı. Mısalı:
Men salma menen buqqıshlap barıp demniń arasında bir pártók yapıp keldim, kózdiń tasasın alıp, okıwshılarlarıńdı bir basıp alsańo, pırasent degen aspanǵa shıǵıp ketedi! (Sh.S.)
Mezgil yarım aqshamǵa barǵanda: «Mınań qara, Qudaybergen aǵa, - dedi. – Sen búytip bizdi de qıynama, ózińdi de qıynama». (Sh.S.)
44 Ha’zirgi qaraqalpaq tili Morfemika. Morfonologiya. So'z jasalıw. Morfologiya. Joqarı oqıw orınlarının' qaraqalpaq tili ha'm a'debiyatı boyınsha bakalavr talabalar ushın sabaqlıq.Tashkent,
2008.281-бет.
Ráwish frazeologizmlerdegi dialektlik ózgeshelikler haqqında
B.Qurbanbaeva bılay dep jazadı: «2) Kelbetlik+atlıq tipindegi frazeologizmler. Mısalı: Biraq, mayda til menen óziń aytpasań, olar ólse de kónbeydi. (Ó.Ayjanov) Oǵan áńgimeniń baǵdarı may til menen jetkerildi. (Ó.Ayjanov)
Bul mısallaradǵı «mayda til», «may til» dialektlik frazeologizmleri sıpayılap degen mánilerdibildiredi. Ekinshi mısaldaǵı «maylı» kelbetliginiń – lı qosımtası jasırın formada kelgen. 45
M.Nızanov shıǵaromalarındaǵı frazeologizmlerdi úyrenip
A.Pirniyazova hám Q.Sársenbaevlar qas qaǵımda degen sın ráwishi mánisindegi frazeologizmniń mánilerin túsindiredi:
«Qas qaǵımda – tez, birden demde, dárriw. Mısalı: Ol jáne de qaysı bbir taamnları menen qas qaǵım payt Xanzadanı qayta tiriltkendey edi. Ishimnen tákirarlaǵanda lázzet baǵıshlaytuǵın bul sezimler qas qaǵımda mayda tolqınsaqtay joq bolıp ketedi. («Ashıq bolmaǵan kim bar roman). Ol zamannan bul zamanda eshek qas qaǵımnan artıq waqıt tınısh tura almaydı. («Saqqulaq» gúrriń) Asqar basqa aqlıqlarına qaraǵangda suwquytlaw, qas qaǵımda aldap ketedi. («Aqıret uyqısı» roman).46
Ulıwmalastırıp aytqanda, ráwish frazeologizmler leksika-semantikalıq ózgesheliklerine iye.
45Қурбанбаева Б. Аўзеки сөйлеў тилине тəң фразеологизмлердиң қолланлўы. – Қарақалпақ тили фразеологиясының актуаль мəселелери, Нөкис, «Қарақалпақстан», баспасы, 2011, 35-бет.
46Пирниязова А., Сəрсенбаев Қ.