MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde ráwish frazeologizmlerdiń leksikagrammatikalıq ózgeshelikleri
.pdf
kúpá-kúndiz qas penen kózdiń arasında bir shójeli tawıǵımızdı alıp ótá ketti. (S.Jumaǵulov)»34
Ráwish frazeologiyalıq sóz dizbekleri is-háreketlerdi hár qıylı
mánilerde sıpatlaydı:
1.Kúnlerde bir kún qız Abat batırdan:
-Seni dúnyada eń jaqsı dostıń bar ma? – dep soradı. («Abat batır»
erteginen)
2. Kúnlerden bir kún bayaǵı kisi qartayıp, belinen mádet, dizesinen quwat ketipti. («Gúlzámze» erteginen)
5.Kúnlerden kún, aylardan ay ótip, qız bir uwıs arpadan júkli boladı. («Arpamádiyan» erteginen)
Bul mısallardıń bárinde de sinonim sıpatında waqıt ráwishi mánisindegi frazeologiyalıq sóz dizbegi qollanılǵan.
Kúnlerde bir kún ráwish frazeologizmi soraw há belinen mádet, dizesinen quwat ketipti. belinen mádet, dizesinen quwat ketiw háreetleriniń belgilerin spatlaydı. Wapqıt mánisin bitldiredi. Kúnlerden kún, aylardan ay ótip degen rwish frazeologiyalıq sóz dizbegi de waqıtlıq mánisi menen belgili.
«Solay etip, ráwishler óz-ara sinonim bolıp jiyi qollanıladı. Ásirese, dara ráwishlerdiń frazeologiyalıq sóz dizbekleri menen sinonim bolıp keliwi, ondaǵı obrazlılıqtı,ekspressivlikti kúsheytip kórsetedi. Mısalı:
a) «zorǵa» ráwishine sinonim frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń qollanılıwın kórip óteyik. Mısalı: Qarańǵıda birewdiń sóleskenleri qulaǵına tal-tal esitiledi. (Á.Tájimuratov «Erlik»). Ózim dúnyaǵa kelip tuwılıp ósken awılım emeski-emeski kórinip uzaqta qala berdi. (S.Jumaǵulov
«Balalıǵımnan bir eles»). Qara,hajıǵa asılıp óldim-taldım degende meshitke
34 Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. Нөкис, «Қарақалпақстан» баспасы, 1990, 67бет.
jetemiz. (Á.Shamuratov («Eski mektepte») Bul mısallardaǵı tal-tal, emeskiemeski, óldim-taldım degende frazeologiyalıq sóz dizbekleri ráwishlik mánide kelip, «zorǵa» ráwishine qaraǵanda kúshli obrazlılıqqa iye. Bunnna basqa «tez», Aste», «tosınnan» sıyaqlı ráwishlerdiń frazeologiyalıq sinonimlerinnde gáptegi oy-pikirdi ıqsham, kórkem hám kúshli etip kórsetiw ushın qollanıladı. Msal: Demniń arasında ap-ashq kók aspandı túnergen qapqara bult qaplad. (S.Jumaǵulov. «Balalıǵımnan bir eles»). Háp zamatta-aq oynlarmızdı tuwara qoydıq. (S.Jumaǵulov. «Balalıǵımnan bir eles»).35
Bunday sinonim ráwish frazeologizmlerdi tómendegi msallar arqal da kórsetiwge bolad:
1.Aradan bir neshe kún ótken soń, patshanń bergizip atırǵan toyınıń izi traqlıp atırǵanda úyden kirip shıǵıp júrgen jańa túsken kelinshek qas qaqqansha ábeshiy túrge enip ketkenin qasındaǵı qızlar sezip qaladı. («Altın twıq» erteginen)
2.Qus Jansaptı arqasına mingizip kózdi ashıp jumǵansha Nurǵı pármnǵa jetkeredi. («Jansap» ertegshinen)
Bul eki frazeologizm tez degen mánini ańlatwı menen bir-birine sinonim bolıp keledi.
Frazeologiyalıq sóz dizbekleri ózinin ásirliligi, tujırımlılıǵı menen
kórkem shıǵarmalarda jiyi qollanıladı. Olar shıǵarma tilin jáne de tásirli etip kórsetedi. Sonlıqtan kórkem shıǵarma tiliniń leksikasında frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń úlken orın aladı. Sonlıqtan, olar sinonim sıpatıgnda ónimli jumsaladı.
– Tamam! … Ol ayaqların ǵaz-ǵaz basıwı menen básip-básip shıǵıp ketti. (T.Q.)Shaniyaz ayaqlarınıń ushınan sılt-sılt basıp shıǵıp, erik baǵınıń arasında baylawlı turǵan atına mindi. (T.Q.)
35 Патуллаева Г., Насырова А. Қарақалпақ тилинде синоним рəўишлердиң қолланылыўы. – «Ана тилимиз:
кеше, бүгин ҳəм ертең» атамасындағы илимий-əмелий конференциясы материалары. Нѳкис, Əжинияз атындағы НМПИ баспаханасы, 2015, 63-бет.
I.2.2Variant ráwish frazeologizmler
Frazeologiyalıq sinonimiya menen tıǵız baylanısta qaralatuǵın jáne bir mánilik qubılıs – variantlılıq. Tildiń basqa da birlikleri sıyaqlı variantlılıq frazeologiyalıq sóz dizbeklerinde de bar. Frazeologizmlerdegi variantlılıq onıń mánilik baylıǵın kórsetuǵın bir belgi boladı. Ayırım frazeologizmler biri ekinshisiniń variantı bolıp keledi hám frazeologiyalıq variantlardı payda etedi.
Frazeologiyalıq variantlılıq degende frazeologizm mánilik ózgeriske ushıramaydı, yaǵnıy onnan basqa mánidegi frazeologizm payda bolmaydı, al komponentler basqa sózler menen ózgertilip yamasa almastırılıp qollanıladı.
Ekinshi bir jaǵdaylarda frazeologizmniń quramındaǵı sózler qısqartılıp, túsirilip qaldırıladı.
Frazeologiyalıq variantlardı túrlerge bóliw boyınsha pikirler hár qıylı.
S.Nauruzbaeva, J.Eshbaev, G.Aynazarovanıń miynetlerinde frazeologizmlerdegi variantlılıq sóz etiledi.
Qaraqalpaq tilindegi variantlılıq qubılısınıń frazeologizmlerde tómendegidey túrleri ushırasadı:
•1.Fonetikalıq variantlar: salımı bar - salıwı bar
•2.Leksikalıq variantlar:
•a) komponentler almasadı: izine quntıyıp túsiw - izine shúqshıyıp
tústi
•v) komponentler qısqaradı: tınım-tayanım joq − tınım joq
•3. Morfologiyalıq variantlar: -há degende - há demey
•4. Sintaksislik variantlar: ashıq awız - awzı ashıq.
(G.Aynazarova)
Qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologizmler bir-biri menen variant
túrinde qollanıladı. Mısalı:
1.Bir neshe kún jol júrip, jol azabın kóp kórip, jol azabınan ayaqları qálbirdey tesik bolıp, óldim-taldım degende qalasına keledi. («Gúlzámze»)
2.Neshshe kúnler jol júrip, ash-áptada bolıp, qarıw-jaraǵın arqalap,
óldim-taldım degende, bir qalalıqqa ushıraydı. («Abat batır»)
3. Bular sol jerde tamaq pisirip jeyin dep atırǵanınıń ústine óldimtaldım dep bir mástan kempir kirip keledi. («Arpamádiyan»)
4.Degershikler shuqır jerdi qazıp óldim azarda shıqtı. (Ó.X.)
Birinshi hám ekinshi mısalda óldim-taldım degende frazeologiyalıq sóz dizbegi qollanılǵan. Ol keliw hám ushıraw degen is-hárekettiń sınlıq belgisin kórsetedi. Sonlıqtan, bul frazeologiyalıq sóz dizbegi ráwish frazeologiyalıq sóz dizbegi bolıp esaplanadı. Ol óldim hám taldım degen eki feyil sózdiń juplasıwınan hám degende túrinde kelgen de feyiliniń - gen kelbetlik feyil formasında hám onıń barıs sepliginiń qosımtasın qabıl etip keliwi arqalı bildirilgen. Usı sózlerdiń mánileriniń bári jıynalıp barıp bir pútin tutas mánini bildiredi. Ol ráwishlik sıpatqa iye bolıp, is-hárekettiń sının bildiredi. Al, úshinshi mısalda bolsa óldim-taldım dep túrinde jumsalıp, ol dáslepki ráwish frazeologiyalıq dizbeginiń bir variantı bolıp qollanılǵan. Eń sońǵı mısaldaǵı ráwish frazeologizm de usı mánini bildirip, olardń bir qısqarǵan variantı túrinde kelgenligin aytıwǵa boladı. Usı óldim azarda frazeologizmi sóylewde, sonıń ishinde, awız eki sóylewde de ónimli qollanılatuǵın frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń biri bolıp esaplanadı. Ol zorǵa degen mánide kelip, sın ráwishiniń mánisine sáykes jumsalıp tur. Gáp ishinde kelgende óldim azarda egen frazeologiyalıq sóz dizbegi sın pısıqlawıshınıń xızmetin atqaradı.
Ráwish frazeologizmler óz-ara bir-biri menen variant bolıp jumsaladı. Mısalı:
1.Háp zamatta taxtay eki bólindi. (Ó.X.)
2.Meniń sózimdi sol zamatta ilip aldı. (Ó.X.)
Tez degen mánini bildiretuǵın sózi ráwish bolıp is-háreketiń isleniw usılın bildiredi. Ekinshi mısaldaǵı háp zamatta degen frazeologizm bolsa usı tez sózi ańlatqan mánini, atap aytqanda, is-hárekettiń isleniw usılın turaqlı sóz dizbegi arqalı bildiredi. Sonday-aq, úshinshi mısalda da frazeologiyalıq sóz dizbegi keltirilgen bolıp, ol is-hárekettiń sınlıq belgisin bildirip kelgen. Kórkem shıǵarma tilinde frazeologiyalıq sóz dizbeklerin usılay qollanıw arqalı jazıwshı tıńlawshıǵa pikirdi anıq hám ıqsham etip jetkerip beredi.
Shappattay usı qaǵaz háp zamatta qoldan-qolǵa ótti. (K.S.)
2.Sol zamatta izde qalǵan kempir-ǵarrı, bala-shaǵalar da kelip, muzdıń ústi ǵarǵaday jıyın boldı. (K.S.)
3.Há demey talabı orala basladı. (K.S.)
4.Zeyinli kelinshek onıń jazajaq sóziniń tórkinine há-demey-aq túsindi.
(K.S.)
Bul mısallarda háp zamatta, sol zamatta, há demey, há-demey-aq frazeologizmleri kórsetilgen. Olardan háp zamatta hám sol zamatta frazeologizmleri óz-ara leksikalıq variantlar bolıp esaplanadı. Sebebi bul birliklerde háp hám sol birlikleri almasıp kelgen. Olar sol waqıtta degen mánilerde bir-biri menen sinonim bolıp kelgenligin kóriwge boladı.
Há demey jáne há demey-aq frazeologizmleri há degenshe frazeologizmleriniń morfologiyalıq variantı boladı. Bunda tek ǵana formalar ózgeriske ushıraydı. Bul frazeologizmdi sóz sheberi stillik maqsette janapay menen de paydalanıp, tezlik belgini jáne de arttırp kórsetedi.
J.Eshbaevtıń sózliginde frazeologiyalıq variantlar kórsetilgen: Dúnyanıń jeti burıshı. Hámme jer, hár túrli, barlıq jer, tum-tustan.
Dúnyanıń jeti burıshınan bir aqshamad aynalıp shıqtı. (Qaraqalpaq xalıq ertekleri»)
var.: Dúnyanıń tórtburıshı. Orıslar! Orıs patshalıǵı! Dúnyanıń tórt burıshınan qolı bar. (T.Qayıpbergenov)36
Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń stillik ayrıqshalıqları da bar. Frazeologizmlerde máni ádettegi máni emes, tásirsheń, obrazlı, tujırımlı. Usı sıpatına qaray olardıń stillik ózgeshelikleri payda boladı. Usı mánilik boyawları tiykarında frazeologizmler stil túrlerine ajıraladı hám olardıń túrlerinde sáykes mánileri menen qollanıladı jáne sol stildiń frazeologiyalıq ózgesheliklerin belgileydi.
Bul másele E.Berdimuratov tárepinen úyrenilip, ilimpaz olardı stillik ózgeshelikleri boyınsha ortaq stillik, sóylew tiline tán hám jazba tilge tán frazeologiyalıq sóz dizbekleri dep úsh toparǵa bóledi. Sóylew tilinde hám jazba tilde teńdey qollanıladı dep esaplaǵan frazeologizmlerdi E.Berdimuratov ortaq stillik frazeologiyalıq sóz dizbekleri sıpatında kórsetedi. Awızeki sóylew stilinde jumsalatuǵın frazeologizmlerdi sóylew tiline tán frazeologiyalıq sóz dizbekleri dep ataydı, oǵan vulgarizm hám mádeniyatsız sıpattaǵı frazeologizmlerdi qosadı, sonday-aq, sóylew tili frazeologizmleri menen ortaq stillik hám jazba tilge tán frazeologizmler ortasındaǵı baylanıstı kórsetip, biri ekinshisine ótip otıradı degen pikirdi aytadı. Jazba stilge tán frazeologiyalıq sóz dizbeklerine jazba tilge tán birlikler sıpatında baha beredi hám onı toparlarǵa bóledi: 1. Jámiyetlikpublicistikalıq frazeologiyalıq leksika; 2. Ilimiy frazeologiyalıq leksika; 3. Óndirislik-texnikalıq frazeologiyalıq leksika; 4. Arnawlı isler hám is qaǵazları stiline tán frazeologiyalıq sóz dizbekleri; 5. Kórkem-belletristikalıq frazeologiyalıq leksika. Frazeologizmlerdiń bul stillerdiń hár birine tán qollanılıw ózgesheliklerin anıqlaydı.37 Al, I.Yusupovtıń «Búlbil uyası» poemasınıń tilinde bunday stil túrlerine qatnaslı frazeologizmler ónimli qollanıla beredi. Mısalı:
36Ешбаев Ж.Көрсетилген сөзлик.71-бет
37Бердимуратов Е. Көрсетилген мийнети, ғүў-ғўө-б.
Jubayı qurt uslap awzına saldı,
Bazda sulıw sayrap kewilin aldı,
Palapanın basıp bawır tusına,
Urqanatı ushıp ábigerlendi, (Házir bolsa, brigadir olarǵa
Paxta tergizip júr aǵartıp kózin... (I.Yu.)
Frazeologiya leksikologiyada belgili máselelerdiń biri bolıp esaplanadı. Onıń qaraqalpaq tilinde ele izertleniwi tiyis tárepleri kóp. Sońǵı waqıtları bul taraw óz aldına bólinip úyrenilmekte. Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleri boyınsha sózliktiń avtorı ilimpaz J.Eshbaev ráwish frazeologgiyalıq variantlar haqqında bılay dep jazadı:
«v) Frazeologiyalıq óz dizbekleri ráwish sózlerdi jasaydı hám olar gápke pısıqlawısh bolıp keledi. Mısalı:
1.Há-pá deymen degenshe,
Qaragórim jer asayın. («Alpamıs dástanı)
2.Kózdi ashıp-jumǵansha hámme bala ananı qorshalay qaldı. (Á.Tájimuratov)»38
1.3. Qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologizmlerdiń mánilik
toparları
Qaraqalpaq tilindegi turaqlı sóz dizbekleriniń sóz shaqaplarına qatnası boyınsha bir túri ráwishlik frazeologiyalıq sóz dizbekleri bolıp esaplanadı.
Olar qanday da bir is-hárekettiń hár qıylı belgilerin bildirip keledi. Gáp ishinde kelgende gáptiń pısıqlawısh aǵzası bolıp sintaksislik jaqtan xızmet atqaradı.
Tildiń qaymaǵı esaplanǵan turaqlı sóz dizbekleriniń barlıq túrleri – frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq dizbekler, frazeologiyalıq
38 Ешбаев Ж. 15-бет.
birlikler qaraqalpaq tilinde qollanılǵan birlikler qatarında stillik jaqtan
úlken xızmet atqarıp, til kórkemligin payda etedi.
«Ra’wishtin’ ma’nisine qaray tu’rleri. Ko’pshilik a’debiyatlarda ra’wishler leksika-grammatikalıq ma’nisine qaray, sapa (anıqlawıshlıq) ra’wishler ha’m pısıqlawıshlıq ra’wishler bolıp eki toparg’a bo’linedi.1
Sapalıq |
ra’wishlerdin’ toparına |
is-ha’rekettin’ isleniw sapasın, sın ha’m |
usılın, |
san-mug’darın bildiretug’ın ra’wishlerdi jatqaradı da, |
|
ekinshi topardın’ quramında |
is-ha’rekettin’ isleniw waqtın, ornın, |
|
sebep-maqsetin ha’m t.b. belgilerin bildiretug’ın ra’wishler qaraladı»39
Qaraqalpaq tilinde ráwish frazeologizmler is-háreketlerdiń hár qıylı belgilerin bildiriwde ónimli qollanıldı. Olar gáptiń ishinde kelgende isháreketti hár qıylı mánilerde sıpatlaydı. Olardıń sınlıq, muǵdar-dárejelik, qarsılaslıq, waqıtlıq, sebeplik, orınlıq hám t.b. belgilerin bildirip keledi. Olar tilde óz ornı menen sheber qollanıladı. Mısalı:
1. Burınǵı ótken zamanda tórt adam joldas bolıptı. («Abat batır»
erteginen)
2.Adım jerde mektep salǵanday hal joq. (Ó.X.)
3.Patshanıń zıyapatı há degende tawsıla qoya ma, tún boyı sozılıptı. («Gúlzámze» erteginen)
4. Qayta tilep alǵan balalarımız óz awanına oqıp, uwısına hesh teme ilinbedi. (Ó.X.)
1 Виноградов В.В. Русский язык. М. «Высшая школа», 1972, 296-bet; Современный русский язык. II. (Морфология. Синтаксис), изд-во Московского университета, 1964, 187-bet; Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. М., -Л, 1960, 294-bet; Хаndildin В.N. Tаtаr tеlе grаmmаtikаsı (Mоrfоlоgiя ha'm sintаksis), Kаzаn, 1959, 265-bеt; Современный казахский язык. Фонетика и морфология. Алма-Ата, 1962, 367-bet; Грамматика современного башкирского литературного языка. М., «Наука», 1981,
199-bet; Ha'zirgi zаmаn uyg'ur tili. II qısım. Mоrfоlоgiya vа sintаksis. Аlmа-Аtа, 1966, 153-bеt; Ha'zirgi qаrаqаlpаq tili. Univеrsitеttin' filоlоgiya fаkultеtlеri ushın sаbаqlıq. No'kis, 1981, 200-bеt.
39 Ha’zirgi qaraqalpaq tili Morfemika. Morfonologiya. So'z jasalıw. Morfologiya. Joqarı oqıw orınlarının' qaraqalpaq tili ha'm a'debiyatı boyınsha bakalavr talabalar ushın sabaqlıq.Tashkent,
2008,
3. Bir maydannan keyin súyekte bir haywannıń súlderi túsedi. («Abat batır» ertegi)
4.Batır áweli qurıldı, keyin pıshıldı, bir maydannan keyin tım-tırıs boldı. («Abat batır» erteginen)
5. Qızlar háp zamatta alma halına kiripti. («Gúlzámze» erteginen) Berilgen mısallarda ráwishlik frazeologiyalıq sóz dizbekleri
kórsetilgen. Dáslepki mısalda keltirilgen burınǵı ótken zamanda degen frazeologiyalıq sóz dizbegi mánisi jaǵınan is-háreketti waqıtlıq jaqtan sıpatlap kórsetedi. Ol komponentlik qurılısı jaǵınan alıp qaraǵanda burınǵı degen kelbetlik sózden, ótken degen kelbetlik feyildiń -ǵan formasında turǵan feyil sózden hám zamanda degen atlıq sózden turıptı. Atlıq sóz abstrakt atlıq bolıp, barıs sepliginiń qosımtasın qabıl etken. Solay etip, olar burınǵı ótken zamanda degen ulıwmalıq waqıt belgisin bildiretuǵın ráwishlik frazeologiyalıq sóz dizbegin payda etken.
Ekinshi mısaldaǵı ráwish frazeologizm sınlıq belgini kórsetedi. Úshinshi mısaldaǵı ráwish lik frazeologiyalıq sóz dizbegi há degende
túrinde kelip, ráwish mánisin bildiredi. Ol tawsıla qoya ma degen ishárekettiń sınlıq belgisin kórsetip, sın ráwishi mánisinde jumsalǵan.
Tórtinshi mısalda bolsa bir maydannan keyin degen frazeologiyaolıq sóz dizbegi qollanılıp, ráwish mánisinde kelgen. Ol bir sanlıq sózinen hám maydan degen atlıq sózinen turadı. Gáp ishindegi grammatikalıq baylanıstı támiyinlew maqsetinde keyin degen tirkewish baylanısıp kelgen. Bul tirkewish gáp ishinde kelgende ózinen aldıńǵı kelgen sózdiń shıǵıs sepliginde turıwın talap etetuǵın tirkewish bolıp, ráwishlik frazeologiyalıq sóz dizbegi gáp ishinde kelgende bir maydannan keyin túrinde jumsalǵan. Túsiw hám tım-tırıs bolıw degen hárekettiń waqıtlıq belgisin kórsetedi. Al, eń sońǵı mısalda háp zamatta degen ráwishlik frazeologiyalıq sóz dizbegi is-hárekettiń
isleniw usılın bildirip kelip, tez, demde mánisinde jumsalǵan. Gáp ishinde pısıqlawısh aǵza sıpatında sintaksislik jaqtan xızmet atqaradı.
Frazeologizmlerdiń jeke komponentleriniń pútin bir turaqlasqan sóz dizbegine jámlesiwinde adamt turmısınıń qanday da bir tárepi menen baylanısqanın kóriwge boladı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń komponentleri turmıstıń belgili bir qubılısları menen tikkeley baylanıslı túrdepayda boladı. Olar adamnıń dene músheleriniń atamalarına, waqıt bildiriwshi sózlerge haywan atamalarına hám t.b. payda boladı. Bul y qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologiyalıq sóz dizbekleri ushın da tán bolıp keledi.
Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń is-hárekettiń hár qıylı belgilerin bildiretuǵın jáne bir toparı ráwish frazeologizmler ekenligi belgili.
Bunday frazeologiyalıq sóz dizbekleri is-hárekettiń isleniw usılın, sının, waqtın, ornın, sebebin, shártin hám t.b. belgilerin bildirip keledi. Bunday frazeologiyalıq sózsh dizbekleri ráwish frazeologizmler sıpatında qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sistemasında belgili orın iyeleydi.
Ráwish sózler de basqa da sóz shaqapları sıyaqlı qaraqalpaq ádebiy tiliniń funkcional stillerinde, sonıń ishinde, kórkem ádebiyat stilinde ónimli qollanılatuǵın sóz shaqaplarınıń biri. Ráwishlerdiń mánisi boyınsha túrleri kórkem ádebiyat shıǵarmaları tilinde kóplep ushırasadı hám belgili bir kórkemlik xızmet atqarıp keledi. Ráwish sózlerdiń ańlatqan mánileri tek ǵana dara sózler arqalı emes, al frazeologiyalıq sóz dizbekleri arqalı da bildiriledi. Bunday frazeologiyalıq sóz dizbekleri frazeologiyalıq turaqlı sóz dizbekleri sıpatında is-háreettiń hár qıylı belgilerin bildirip keledi. Olar qaraqalpaq tilinde ónimli jumsaladı.
Ráwish frazeologizmlerdiń qaraqalpaq ádebiy tiliniń funkcionallıq stillerinde qollanılıw jiyiligi birdey emes. Ráwish frazeologizxmler rásmiy isqaǵazları stilinde júdá ónimiz qollanılıwı menen sıpatlanadı. Basq stilllerde,