MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde ráwish frazeologizmlerdiń leksikagrammatikalıq ózgeshelikleri
.pdf
ibarat bolıw menen birge seplik, kóplik kategoriyalarına, kómekshi sózlerge de tikkeley baylanıslı bolıp keledi. Solay etip, frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń hár qanday erkin baylanıstaǵı sóz dizbeklerinen bir qansha ayırmashılıqları kózge túsedi.
Frazeologiyalıq sóz dizbekleri til biliminde óz atalıwı boyınsha túrlishe atamalar menen, yaǵnıy frazalar, frazemalar, idiomalar, leksikalıq sóz dizbekleri, turaqlı sóz dizbekleri dep atalıp kiyatır. Ol qanday atama menen atalmasın, tilde bul sózlerdiń mánisi boyınsha turaqlı baylanısı, bir neshe sózlerdiń jeke sózler siyaqlı bir máni ańlatıwshı tárepleri basshılıqqa alınadı.
Frazeologizmler haqqında prof. E.Berdimuratov: «Sózlik quramda tek jeke sózler ǵana emes, bir neshe sózler dizbeginen quralǵan turaqlı sóz dizbekleri de belgili orındı iyeleydi. Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń elementlerinen esaplanatuǵın naqıllar, maqallar, idiomalar sonday-aq, onıń basqa da túrleri biziń kúndelikli til arqalı qatnas procesimizde pikirimizdi tolıq, ózine tán barlıq mániles ottenokları menen jetkeriwde ayrıqsha rol atqaradı» 21dep kórsetedi. Bul arqalı ilimpaz tildiń sózlik quramında turaqlı sóz dizbekleriniń tutqan ornına baha beredi.
Usınday sıpatlı ózgesheliklerine baylanıslı frazeologiyalıq sóz dizbekleri degende neni túsiniw kerek, qanday birlikler yamasa qanday dizbekler frazeologiyalıq sóz dizbeginiń talaplarına juwap beredi, onıń sózden hám basqa da til birliklerinen ayırmashılıǵı qanday, qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń qanday túrlerin ushıratıwǵa boladı, olardı qalay klassifikaciya jasaw kerek degen pikirlerdi ortaǵa salıw menen birge qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologizmler qanday ózgesheliklerge iye degen máseleni sheshiw de talap etiledi.
Qaraqalpaq tilinde de ráwish frazeologizmler mine usınday áhmiyetli orın tutadı.
21 Бердимуратов Е., Даўлетов А. Ҳəзирги қарақалпақ тили. Нөкис, «Қарақалпақстан» баспасы, 1979, 271-бб.
Frazeologiyalıq sóz dizbekleri tilde túrlishe atamalar menen, yaǵnıy frazalar, frazemalar, idiomalar, leksikalıq sóz dizbekleri, turaqlı sóz dizbekleri dep atalıp kiyatır. Ol qanday atama menen atalsa da, tilde bul sózlerdiń mánisi boyınsha turaqlı baylanısı, bir neshe sózlerdiń jeke sózler siyaqlı bir máni ańlatıwshı tárepleri esapqa alınadı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri bir tutas kelip bir máni ańlatıwda mánili hám kómekshi sóz shaqapları járdeminde yamasa bir sóz dizbegine birigiwi, formalıq ózgerisler járdeminde qollanılıwın esapqa alıw zárúr.
Magistrlik dissertaciya jumısımızdıń obyekti esaplanǵan ráwish frazeologizmlerdiń qollanılıwında olardıń grammatikalıq qurılısı boyınsha usı ózgeshelikleri, sıpatlı belgileri de esapqa alınadı. Ráwish frazeologizmler jeke sóz dizbeginde, jay gápler túrinde hám qospa gápler túrinde yamasa teńles eki komponentli frazeologizmler formasında qollanıladı.
Qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń mánisin, onıń ulıwma tábiyatın tolıq ashıp beriw de olardı tek bir tárepleme, máselen, leksika-semantikalıq jaqtan tallaw jetkiliksiz. Sebebi, olar tilde leksikalıq bir mánide jumsalatuǵın bolǵanı menen, grammatikalıq jaqtan hár qıylı sóz shaqaplarınan turıp, bir neshe strukturalıq tiplerdi payda etedi jáne gápte xızmetine qaray belgili gáp aǵzası bolıp keledi. Sonlıqtan, olar bir sóz shaqabı kóleminde qaralǵanda usı táreplerine itibar beriledi.
J.Eshbaev turaqlı sóz dizbekleriniń bir neshe sózlerdiń dizbeklesiwinen quralıp, bir birinen ajıratıp qarawǵa bolmaytuǵın turaqlasqan sóz dizbekleri ekenligin, sonıń menen birge, tilde leksikalıq birlik sıpatında qollanılatuǵının ayta kelip, hár qıylı sóz shaqaplarınıń xızmetin atqaratuǵının aytadıi: «Biraq, bul qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizekleriniń mánisin jáne onıń ulıwma tábiyatın tolıq ashıp beriwde (onı tek leksikalıq jaqtan izertlew) jetkiliksiz. Óytkeni, olar tilde leksikalıq bir mánide jumsalatuǵın bolǵanlıqtan
grammatikalıq jaqtan anaw yamasa mınaw sóz shaqabı boladı da, gápte onıń bir aǵzası xızmetin atqarıp keledi.
Sonlıqtan da, frazeologiyalıq dizbeklerden qanday sóz shaqaplarınıń jasalatuǵının izertlew, ele de bolsa olardı tereńirek úyreniw bolıp esaplanadı. Házirgi qaraqalpaq tili faktlerine qaraǵanda frazeologiyalardan kóbinese, atawıshlar menen feyil sóz shaqapları jasaladı» dep kórsetedi.22
Qaraqalpaq tiliniń leksikologiyasın izertlegen tilshi ilimpaz professor E.Berdimuratov frazeologiyalıq sóz dizbeklerin sóz shaqaplarına qatnaslı tómendegi toparlarǵa bóledi:
1.Feyil mánili frazeologiyalıq sóz dizbekleri;
2.Subsantivlik frazeologiyalıq sóz dizbekleri;
3.Adektivlik frazeologiyalıq sóz dizbekleri;
4.Ráwishlik turaqlı sóz dizbekleri.23
Usı pikirlerdi basshılıqqa ala otırıp, biz qaraqalpaq tilindegi ózimiz tallaw jasap atırǵan ráwish frazeologizmlerdi atawısh sóz shaqaplarınıń quramında qaraymız.
Qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologizmlerdi úyreniwde B.Shaniyazovtń maqalası oǵada áhmiyetli. Sonlıqtan, bul maqaladaǵı mına pikirlerdi kólemli bolıwına qaramastan keltiriwdi orınlı dep esaplaymız hám biz magistrlik dissertaiyamızda bul pikirdi basshılıqqa alıwdı maqul dep bilemiz:
«Frazeologiyalıq ráwishlerdi dúzilisi boyınsha túrlerge bóliw qıyın. Sonlıqtan, olardıń túrlerin keyingi sóziniń formasına qaray anıqlawımız múmkin.
Ráwish mánisindegi frazeologizmler
22Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. Нөкис, Қарақалпақстан» баспасы,
1985, 14-15-бетлер.
23Бердимураов Е. Ҳəзирги заман қарақалпақ тилиниң лексикологиясы. Нөкис, Қарақалпақстан» баспасы,
1968, 249-бет.
a)atawıshlıq
b)feyillik bolıp ekige bólinedi.
A.Atawıshlıq frazeologizm ráwishler
Bul túrdegi frazeologizmlerdiń keyingi elementi belgili bir seplik formalarında turadı, frazeologizm waqıt, orın, sın ráwishleriniń mánilerinde qollanıladı.
a) orın sepligi túri
Mısallar. Demniń arasında otaw bosadı, atlılır shoq-shoq bolıp hár jaqqa taradı. (T.Qayıpbergenov)
b) shıǵıs sepligi túri
Mısallar. Xalqabdtan óte bergende Maqsettiń qıyalına birp nárse kelgendey Saraǵa kóz astınan qaradı. (J.Aymurzaev)
B.Feyillik ráwish frazeologizmler
Bul túrdegi ráwishlerdiń keyingi elementi kóbinese, hal feyil formalarında keledi.
a) -a, -e, -y túri
Mısallar: Qayta qurıp is planın há demey hasla qayta almas sózin keshegi (Sh.Ayapov)
b) –ip, -ip, - p túri
Msallar: Usınıń menen birlikte Ótepbergen Pirimbiydiń ústinen xanǵa ósek taratıp ól dep jamanladı. (K.Mámbetov)
v) –ǵansha, -genshe, -qansha, -kenshe túri
Mısallar: Kózdi ashıp jumǵansha sol quyın dál bulardıń ústine dónip kem-kemnen en jayıp kiyatır. (T.Qayıpbergnov)
v) –ǵanday, -gendey, -qanday, -kendey túri
Mısallar: Iziniń tuyıqlıǵın bilip qamırdan qıl suwırǵanday áste basladı. (T.Qayıpbergnov)»24
G.Aynazarova teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń sóz shaqaplarına qantası haqqında:
«Frazeologizmlerdiń sóz shaqaplarına qatnasın anıqlawda biz olardıń dáslepki formasın, sol formalarda qollanılıwın kózde tutamız» dep jazadı hám teńles eki komponentli frazeologizmlerdi feyil mánili, atlıq mánili
(substantivlik), kelbetlik mánili (adektivlik), hám ráwishi mánili frazeologizmler dep tórt toparǵa bolıp qraydı.
«Ráwish mánili teńles eki komponentli razeologizmler: berse qolınan, bermese jolınan; jańanı eplep, góneni seplep; beldi buwıp, jeńdi túrip; bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shıǵarıw; bir jan, bir tán bolıw; ǵarrı demey,jas demey; awıl aymaǵı menen, bota taylaǵı menen; eki ayaǵın at etip. eki qolın qamshı etip; birewdi aldap, birewdi arbap.»25
Biz jumısımızda usınday ilimiy miynetlerdegi tiykarǵı pikirlerdi basshılıqqa alamız.
24Шаниязов Б. Қарақалпақ тилинде разеологиялық сөз дизбеклеринен қəлиплескен рəўишлердиң дүзилиси бойынша түрлери. – Устаз (Академик Абатбай Дəўлетовтың 60 жыллығына арналады. Нөкис, «Қарақалпақстан», баспасы, 2002 70-71-бетлер.
25Айназарова Г. 54-55-бетлер.
I Bap Qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologizmlerdiń mánilik
ózgeshelikleri
Qaraqalpaq tilindegi mánili sóz shaqaplarınıń biri ráwish sóz shaqabı bolıp esaplanadı. Ráwish sózler is-hárekettiń hár qıylı belgilerin bildiredi. Ózine tán leksika-grammatikalıq ózgesheliklerine, dáreje kategoriyasına iye. Sóz shaqapları sistemasında ráwishler óziniń grammatikalıq, mánilik hám strukturalıq ózgeshelikleri, kategoriyaları menen ajıralıp turadı.
Qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologiyalıq sóz dizbekleri qurılısı jaǵınan qansha quramalı bolsa da, gápte olar bir leksikalıq birlik sıpatında qollanıladı. razeologizmlerdiń quramında kelgen barlıq sózler de jıynalıp barıp bir sintaksislik xızmet atqaradı. Bul ráwish frazeologizmler ushın da tán bolıp keledi.
«Tilde kem degende eki yamasa bir neshe leksikalıq birliklerdiń dizbeginen turatuǵın quramalı dúziliske iye, biraq mánisi jaǵınan bir sózge barabar, erkin sóz dizbekleri menen sózlerden (qospa sózlerden) ayqın ajıralıp turatuǵın birlikler bar. Olardıń tujırımlı, astarlı, awıspalı mánilerdi ańlatıwı jáne obrazlı sıpatqa iye bolıwı frazeologizmge tán quramalı qásiyetlerdiń jıyıntıǵın kórsetuǵın jáne bir belgi. Frazeologizm komponentler ańlatqan mánilerden basqa máni bildiredi. Solay etip, eki yamasa bir neshe sózlerdiń turaqlasqan dizbeginen ibarat bolıp, quramındaǵı komponentleriniń mánilerinen basqa frazeologiyalıq (leksikalıq) mánini bildiretuǵın, turaqlı quramı hám qurılısı menen ajıralıp turatuǵın birlikler tilde frazeologizmler dep júritiledi».26
Til biliminde ulıwma frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń sóz shaqaplarına qatnasınıń shegarasın belgilew áhmiyetli máselel erdiń biri. Bunda olardıń atqaratuǵın xızmetleri úlken ornı tutadı. Sonlıqtan, qaysı tildiń frazeologiyalıq sóz dizbeklerine sóz shaqapların kóz-qarasınan baha beriwde
26 Юсупова Б.Көрсетилген мийнет, 35-бет.
usı tárepi názerde tutıladı. Biz magistrlik dissertaciya jumısımızda qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologizmlerdi úyreniwde hám olardıń tiykarǵı ózgesheliklerin tallawda qaraqalpaq tilinde frazeologiya boyınsha shıqqan ilimiy miynetlerdi basshılıqqa aldıq.
Qaraqalpaq tilindegi sózlerdiń jasalıw usılların izertlep A.Bekbergenov sostavlı sózler menen frazeologizmlerdiń ayırmashılıqların kórsetedi:
«1) Sostavlı sózler (ásirese, sostavlı terminler) nominativlik funkciyada
(bir predmettiń ataması sıpatında) qollanıladı hám hár qanday ekspressiv mánige iye bolmaydı. (41, 32) Al, frazeologizmler ushın idiomalıq, ekspressivlik qásiyet olardıń jasalıwındaǵı hám qollanılıwındaǵı eń tiykarǵı belgi bolıp esaplanadı.
2) Frazeologizmler belgili bir jekke sózdiń ekspressivlik ekvivalenti, sinonimi bolıp keledi. (41,41; 38, 73): at ústi – ústirtin, kózdi ashıp jumǵansha – júdá tez, al sostavlı terminler tek bir mánili bolıp, sinonimlik qatarǵa iye bolmaydı.» 27
Bul ayırmashılıq ráwish frazeologiyalıq sóz dizbeklei ushın da tán bolıp kelshedi.
Tilde frazeologiyalıq sóz dizbekleri arqalı beriletuǵın máni basqa ekinshi bir sóz benen sol dárejede jetkerip beriw qıyın. Sebebi, frazeologizmler ayrıqsha obrazlılıq sıpatqa, astarlı mánige iye bolıp keledi.
Qaraqalpaq tilinde de ráwish frazeologizmler usı ayrıqshalıqları menen jumsaladı, pikirge obrazlılıq, tásirlilik qosadı. Mısalı: Degershikler shuqır jerdi qazıp óldim azarda shıqtı…(Ó.X.) Mısalda ráwish frazeologizm obrazlılıq payda etkenligi ayqın kórinedi.
«Tilimizde is-hárekettiń belgisin, muǵdar-dárejesin, qalay iske asqanın kórsetiw ushın geyde hár qıylı sóz shaqapları qollanıladı. Olardıń geyparaları
27 Бекбергенов А.Қарақалпақ тилинде сөзлердиң жасалыўы. Нөкис: Қарақалпақстан, 1979. – 24-б.
ózleriniń ańlatatuǵın konkret mánisinen ádewir alıslap, ráwishke ótip ketedi.
Bul qubılıs házirgi qaraqalpaq tilinde keńnen oırn alǵan.
Basqa sóz shaqplarınıń ráwishke ótiw qubılısı adverbializaciya delinedi. Házirgi qraqalpaq tilinde adverbializaciya arqalı ráwishlerge seplik formalarındaǵı atlıqlar, hal feyil formaları, sonday-aq, ayırım sanlıqlar hám kelbetlikler ótedi. dep jazadı. Olardıń arasında ráwish frazeologizmler de bar. Mısalı: «Mine olardı usı bastan tárbiyalaw erteńǵi isti jeńilletedi. (T.Qayıpbergenov)»28
Qaraqalpaq tilindegi ráwish frazeologizmler: qaq ortasında, bir maydan, tayda tayaq qalmay, jay-jaywat, ayaq astınan, kózdi ashıpjumǵansha, qara kórim jer, kóz ushında, dawıs jeter jerde, aydıń-kúnniń amanlıǵında,dáryaǵa taqan shayǵanday bolmaw, soramay-soqpay hám
t.b.
1.1. Frazeologizm komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha túrleri
Frazeologiya tábiyatı jaǵınan qaraqalpaq til biliminiń basqa tarawlarınan ózgeshelenip turadı. Sebebi, onda tiykarǵı obekt esaplanǵan frazeologizm ózine tán máni, quram, qurılıs, dóreliw usılı, stillik ózgesheligi, ayırımlarınıń kelip shıǵıw tariyxı hám t.b. bári bir birlikte jámlenip keliwi menen izertlew obekti sıpatında tanıladı. Bunıń sebebi frazeologizmniń ózi quramalı, qospalı pútinlik esaplanıp, onı úyrenetuǵın pán de usı sıpatqa iye bolıwı menen ajıraladı.
Qaraqalpaq tiliniń leksikası hám frazeologiyasına qatnaslı máseleler bir qansha ilimpazlardıń ilimiy miynetlerinde sóz etiledi. Olardan
E.Berdimuratovtıń miynetlerinde frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha tórt túrge:
28 13-бет.Пахратдинов Қ.Əбдимуратов Т.Қарақалпақ тилинде конверсия.Нөкис, «Қарақалпақстан», 2016, 13бет.
1.frazeologiyalıq ótlesiwler;
2.frazeologiyalıq birlikler;
3.frazeologiyalıq dizbekler;
4.frazeologiyalıq sózler dep bólip úyreniledi.
Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sózligin jazǵan J.Eshbaevtıń sózliginde bolsa olar úsh túrge:
1.frazeologiyalıq ótlesiwler;
2.frazeologiyalıq birlikler;
3.frazeologiyalıq dizbekler dep ajıratıladı.
«Naqıl-maqallardıń leksika-grammatikalıq jaqtan turaqlılıǵı hám tıyanaqlılıǵı olardıń sóz dizbekleriniń qatarınan orın alatuǵının kórsetedi. Solay da, til biliminde olardıń turaqlı sóz dizbekleriniń ishindegi ornı elege shekem tolıq anıqlanıp bolǵan joq» dep ilimpaz E.Berdimuratov naqılmaqallar menen ushırma sózlerdi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tórtinshi túrin qurawı kerek degen pikirdi aytadı.29 Biz óz jumısımızda J.Eshbaevtıń pikirlerin basshılıqqa alıp, ráwish mánili frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha úsh túrge bólip qaradıq.
1.1. Frazeologiyalıq ótlesiwler sıpatındaǵı ráwish frazeologizmler
Til arqalı awızeki hám jazba túrde qarım-qatnas jasawda frazeologizmler óz ornı menen qollanıladı. Bul birlikler tildiń sózlik quramında ayrıqsha orın iyeleydi. Olar sózlik quramda mánileriniń ótkirligi, ıqshamlıǵı, tujırımlılıǵı menen belgili.Sonlıqtan, kórkem shıǵarmalar tilinde júdá kóp ushırasadı.
29 Бердимуратов Е. Көрсетилген мийнети, 262-263-б.
Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha úlken bir túri – frazeologiyalıq ótlesiwler. Olardıń eń tiykarǵı ózgesheligi – frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń quramındaǵı jeke komponentleri óz aldına tuwra mánisinde jumsalmaydı, leksikalıq mánilerinen tolıq ayrılǵan boladı hám komponentler bir-biri mene óz-ara bekkem baylanısıp qalǵan boladı. Olar mine usılay turaqlasıp qalıp, bir leksikalıq máni ańlatıp turadı. Olardıń komponentler birbirinen ajıralmay, bir tutas pútinlik túrinde kelip bir sózdiń mánisine barabar boladı. Olar frazeologizmdi qurap kelgen sózlerdiń mánilerine qatnassız, pútkilley basqa yaǵnıy frazeologiyalıq mánini payda etedi. Frazeologiyalıq ótlesiwler obrazlı, tásirli bolıp, astarlı, awıspalı máni bildiredi. Solay etip, quramındaǵı komponentler ózleriniń mánilerin pútkilley joytıp jiberedi hám ekinshi bir, basqa, awıspalı mánide keledi. Bunday frazeologizmler frazeologiyalıq ótlesiwler dep ataladı. Olardıń arasında ráwish mánili frazeologizmler de bar. Bunday ráwish mánili frazeologizmler joqarıda atap ótilgen sıpatlı belgilerge iye bolıp keledi. Bunday frazeologizmlerge dáryaǵa taqan shayǵanday bolmaw, ekiniń birinde, bir jaǵadan bas shıǵarp, bir jeńnen qol shǵarıw, qas penen kózdiń arasında, bmir ayaǵı górde, bir ayaǵı jerde, jeti túnde, kesek gúllegende, túyeniń quyrıǵı jerge jetkende, hay-páyine qaratpay, urman-purman hám t.b. ráwish mánili frazeologizmler kiredi. Olardan, máselen, urman-purman ráwish frazeologizminiń mánisi A.Piirniyazova hám
Q.Bekniyazovlar tárepinen bılay túsindiriledi:
«Urman-purman – tez. Msalı: Ǵarrı urman-purmangázxanaǵa shqtı. («Jaqsında qızıq boladı»)»30
Qaraqalpak tilindegi tómendegi ráwish mánili frazeologizmlerdi frazeologiyalıq ótlesiwlerge mısal etip keltiriwge bolad degen pikirdemiz:
1.Jámiyla til qatpay sazırayıp otıra berdi. (K.S.)
30 Пирниязова.28-бет.